ગરુડપુરાણમ્

માસે ચૈકાદશે પૂર્ણે પુરં રૌદ્રં સ ગચ્છતિ । ગચ્છન્નેવ વિલપતે યથા પૃષ્ઠે પ્રપીડિતઃ ॥ ૨,૫.

જ્યારે અગિયારમો મહિનો પૂરો થાય છે, ત્યારે તે ભયાનક શહેર તરફ જાય છે; રસ્તામાં પાછળથી પીડાતા માણસ જેવું રડતો જાય છે.

ક્વાહં સતૂલીશયને પરિવર્તન્ ક્ષણે ક્ષણે । ભટહસ્તભ્રષ્ટયષ્ટિકૃષ્ટપૃષ્ઠઃ ક્વ વા પુનઃ ॥ ૨,૫.

'હું તો પહેલા નરમ ગાદી પર પલટાં મારતો સુખથી સુતો હતો, અને હવે તો રક્ષકના હાથમાંથી પડી ગયેલી લાકડીથી પીઠ ખેંચાય છે, એ શું હાલત છે!'

ક્ષિતૌ દત્તઞ્ચ પિણ્ડાદિ ભુક્ત્વા તત્ર તતો વ્રજેત્ । પયોવર્ષણમિત્યેતન્નામકં પુરમણ્ડજ ॥ ૨,૫.

પૃથ્વી પર આપેલા પિંડાદિક ભોજન કરીને તે ત્યાંથી 'પયોવર્ષણ' નામના શહેર તરફ જાય છે.

વ્રજન્નેવં વિલપતે કુઠારૈર્મૂર્ધ્નિ તાડિતઃ । ક્વ ભૃત્યકોમલકરૈર્ગન્ધતૈલાવસેચનમ્ ॥ ૨,૫.

રસ્તામાં, જ્યારે તેના માથા પર કુહાડાથી માર પડે છે, ત્યારે રડતો કહે છે: 'મારા દાસના કોમળ હાથે સુગંધિત તેલ લગાડવાનું સુખ હવે ક્યાં રહ્યું?'

ક્વ કીનાશાનુગૈઃ ક્રોધાત્કુઠારૈઃ શિરસિ વ્યથા । ઊનાબ્દિકઞ્ચ યચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ભુઙ્ક્તે સુદુઃ ખિતઃ ॥ ૨,૫.

'મૃત્યુદૂતના ગુસ્સાવાળા સાથીઓના કુહાડાથી માથામાં થતો દુઃખ હવે ક્યાં છે?' વર્ષ પૂરું થવાને પહેલાં કરેલું શ્રાદ્ધ ત્યાં ભારે દુઃખ સાથે ભોગવે છે.

સંપૂર્ણે તુ તતો વર્ષે શીતાઢ્યં નગરં વ્રજેત્ । ગચ્છન્નેવં છુરિકયા ચ્છિન્નજિહ્વસ્તુ રોદિતિ ॥ ૨,૫.

પછી, વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે, તે ઠંડા શહેરમાં જાય છે; રસ્તામાં તેની જીભ છરીથી કપાઈ જાય છે અને તે રડતો રહે છે.

પ્રિયાલાપૈઃ ક્વ ચ સસમધુરત્વસ્ય વર્ણનમ્ । ઉક્તમાત્રેઽસિપત્રાદિજિહ્વાચ્છેદઃ ક્વ ચૈવ હિ ॥ ૨,૫.

'મીઠા વચન અને પ્રેમભર્યા વર્ણન ક્યાં ગયા? અને અહીં તો, તલવારના જંગલમાં નામ જ લેવાતાં જીભ કપાઈ જાય છે!'

વાર્ષિકં પિણ્ડદાનાદિ ભુક્ત્વા તત્ર પ્રસર્પતિ । બહુભીતિકરં તત્તત્પિણ્ડજં દેવમાસ્થિતઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં વાર્ષિક પિંડાદિક ભોજન કરીને, અનેક ભયથી ડરતો, તે પોતાના માટે કરેલા પિંડના દેવતા પાસે જાય છે.

પ્રકાશયતિ પાપ્પાનમાત્માનઞ્ચ વિનિન્દતિ । યોષિદપ્યેવમેતસ્મિન્માર્ગે વૈ પરિદેવતિ ॥ ૨,૫.

તે પોતે કરેલા પાપભર્યા પાનનું ખુલાસું કરે છે અને પોતાને ધિક્કારે છે; એ જ રસ્તે સ્ત્રી પણ આવી રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે.

તતો યામ્યં નાતિદૂરે નગરં સ હિ ગચ્છતિ । ચત્વારિંશદ્યોજનાનિ ચતુર્યુક્તાનિવિસ્તૃતમ્ ॥ ૨,૫.

પછી તે યમના શહેર તરફ જાય છે, જે બહુ દૂર નથી; એ શહેર ચારેય દિશામાં ચાળીસ યોજન જેટલું વિસ્તરેલું છે.

ત્રયોદશ પ્રતીહારાઃ શ્રવણા નામ તત્ર વૈ । શ્રવણાકર્મતસ્તુષ્યન્ત્યન્યથા ક્રોધમાપ્નુયુઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં ત્રેળીસ દરવાજા રક્ષક છે, જેમને શ્રવણ કહે છે; જો તેમની ફરજ પ્રમાણે વર્તાય તો ખુશ થાય, નહિ તો ગુસ્સે થાય.

તતસ્તત્રાશુ રક્તાક્ષં ભિન્નાઞ્જનચયોપમમ્ । મૃત્યુકાલાન્તકાદીનાં મધ્યે પશ્યતિ વૈ યમમ્ ॥ ૨,૫.

પછી, ત્યાં જલદી, તે મૃત્યુ, સમય વગેરે વચ્ચે લાલ આંખો અને તૂટેલા કાજળ જેવા કાળાં શરીરવાળા યમને જુએ છે.

દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભૃકુટીદારુણાકૃતિમ્ । વિરૂપૈર્ભોષણૈર્વક્ત્રૈર્વૃતં વ્યાધિશતૈઃ પ્રભુમ્ ॥ ૨,૫.

તે યમને જુએ છે, જેના મોઢામાં મોટાં દાંત છે, ભયાનક ભ્રૂભંગ છે, ભયાનક આભૂષણો અને અનેક રોગોથી ઘેરાયેલો છે.

દણ્ડાસક્તમહાબાહું પાશહસ્તં સુભૈરવમ્ । તન્નિર્દિષ્ટાં તતો જન્તુર્ગતિં યાતિ શુભાશુભામ્ ॥ ૨,૫.

તે યમને જુએ છે, જેના હાથમાં દંડ અને ફાંસ છે, અને જે બહુ ભયાનક છે; પછી તે જીવ યમ દ્વારા નક્કી કરેલી સારી કે ખરાબ ગતિ તરફ જાય છે.

પાપી પાપાં ગતિં યાતિ યથા તે કથિતં પુરા । છત્રોપાનહદાતારો યે ચ વેશ્મપ્રદાયકાઃ ॥ ૨,૫.

પાપી માણસ પાપમય ગતિ પામે છે, જેમ તમે અગાઉ સાંભળ્યું છે; જે લોકો છત્રી, ચપ્પલ અને ઘર આપે છે, તેઓને અલગ ફળ મળે છે.

યે તુ પુણ્યકૃતસ્તત્ર તે પશ્યન્તિ યમં તદા । સૌમ્યાકૃતિં કુણ્ડલિનં મૌલિમન્તં ધૃતશ્રિયમ્ ॥ ૨,૫.

પણ જે લોકો સારા કર્મ કરે છે, તેઓ ત્યાં યમને એ સમયે શાંત સ્વરૂપે, કાનમાં કુંડળ પહેરેલા, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરેલા અને તેજસ્વી રૂપે જુએ છે.

એકાદશે દ્વાદશે હિ ષણ્માસે આબ્દિકે તથા । વિપ્રાન્ બહૂન્ ભોજયેત્તત્ર યન્મહતી ક્ષુધા ॥ ૨,૫.

અગિયારસ કે બારસના દિવસે, કે છઠ્ઠા મહિને, કે વર્ષ પૂર્ણ થ્યે ત્યારે, ત્યાં ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ, કેમ કે તેમને મોટી ભૂખ હોય છે.

જીવન્ પુત્રકલત્રાદિપ્રદિષ્ટમિતરૈઃ ખગ । યો ન સાધયતિ સ્વાર્થમેવં પશ્ચાદ્ધિખિદ્યતે ॥ ૨,૫.

હે ખગ, જે મનુષ્ય જીવતો હોય ત્યારે પુત્ર, પત્ની અને બીજાઓએ જે કરવું કહ્યું હોય તે નથી કરતો અને ફક્ત પોતાનો જ લાભ જુએ છે, તેને પછી પસ્તાવો થાય છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સંયમિન્યાં યથાગતિ । પ્રોક્તમાવર્ષકૃત્યં તે કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨,૫.

હું તને સંયમનીમાં યાત્રા વિશે બધું સમજાવ્યું છે અને વર્ષમાં કરવાના કર્મો પણ કહી દીધાં છે. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૬ ગરુડ ઉવાચ । અપિ સાધનયુક્તસ્ય તીર્થદાનરતસ્ય ચ । અકૃતે તુ વૃષોત્સર્ગે પરલોકગતિર્ન હિ ॥ ૨,૬.

ગરુડએ પૂછ્યું: જો કોઈ સાધનામાં લાગેલો હોય, તીર્થયાત્રા અને દાનમાં પણ રત હોય, તો પણ જો વૃષોત્સર્ગ નથી કર્યો, તો પરલોકમાં તેની ગતિ થતી નથી.

તસ્માત્કૃષ્ણ વૃષોત્સર્ગઃ કર્તવ્ય ઇતિ મે શ્રુતમ્ । કિં ફલં વૃષયજ્ઞસ્ય પુરા કેન કૃતો હરે ॥ ૨,૬.

એથી, કૃષ્ણ, મેં સાંભળ્યું છે કે વૃષોત્સર્ગ કરવો જરૂરી છે. વૃષયજ્ઞનું ફળ શું છે અને સૌપ્રથમ એ કોણે કર્યું હતું, હે હરિ?

અનડ્વાન્ કીદૃશઃ પ્રોક્તઃ કસ્મિન્ કાલે વિશેષતઃ । કો વિધિસ્તસ્ય નિર્દિષ્ટઃ સર્વં મે કૃપયા વદ ॥ ૨,૬.

કયો વાછરો પસંદ કરવો, કયા ખાસ સમયે કરવો અને તેની રીત શું છે—મારે બધું દયા કરીને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ઇતિહાસં મહાપુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ ખગેશ્વર । બ્રહ્મપુત્રેણ યત્પ્રોક્તં રાજાનં વીરવાહનમ્ ॥ ૨,૬.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે ખગરાજ, હું તને એક પવિત્ર અને પુણ્યમય ઈતિહાસ કહું છું, જે બ્રહ્માના પુત્રએ રાજા વીરવાહનને કહ્યું હતું.

વિરાધનગરે રાજા વીરવાહનનામકઃ । ધર્માત્મા સત્યસન્ધશ્ચ વદાન્યો વિપ્રતુષ્ટિકૃત્ ॥ ૨,૬.

વિરાધા શહેરમાં વીરવાહન નામનો એક રાજા હતો, જે ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન, ઉદાર અને બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરનારો હતો.

સ કદાચિદ્વનં વીરો મહાત્માખેટકં ગતઃ । કિઞ્ચિત્પ્રષ્ટુમનાસ્તાર્ક્ષ્ય વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં યયૌ ॥ ૨,૬.

ક્યારેક એ મહાન રાજા શિકાર માટે ઘન જંગલમાં ગયો અને કંઈક પૂછવાની ઈચ્છાથી વશિષ્ઠના આશ્રમમાં પહોંચ્યો.

નમસ્કૃત્ય મુનિં તત્ર કૃતાસનપરિગ્રહઃ । પશ્રયાવનતો રાજા પપ્રચ્છ ઋષિસંસદિ ॥ ૨,૬.

ત્યાં મુનિને વંદન કરીને, આસન ગ્રહણ કર્યા પછી, રાજા નમ્રતાથી ઋષિઓની સભામાં પોતાનો પ્રશ્ન પૂછ્યો.

રાજોવાચ । મુને મયા કૃતો ધર્મો યથાશક્તિ પ્રયત્નતઃ । યમસ્ય શાસનં શ્રુત્વા બિભેમિ નિતરાં હૃદિ ॥ ૨,૬.

રાજાએ કહ્યું: હે મુનિ, મેં મારી શક્તિ પ્રમાણે અને શ્રદ્ધાથી ધર્મ આચર્યો છે, છતાં યમના નિયમો સાંભળી, મારા મનમાં ખૂબ ભય લાગે છે.

યમઞ્ચ યમદૂતાંશ્ચ નિરયાન્ ઘોરદર્શનાન્ । ન પશ્યામિ મહાભાગ તથા વદ દયાનિધે ॥ ૨,૬.

હે મહાભાગ્યશાળી, હું યમ, યમદૂત કે ભયાનક નરકોને નથી જુએતો; એ માટે કૃપાળુ, મને સાચું કહો.

વસિષ્ઠ ઉવાચ । ધર્મા બહુવિધા રાજન્ વર્ણ્યન્તે શાસ્ત્રકોવિદૈઃ । સૂક્ષ્મત્વાન્ન વિજાનન્તિ કર્મમાર્ગવિમોહિતાઃ ॥ ૨,૬.

વશિષ્ઠે કહ્યું: હે રાજા, શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો અનેક પ્રકારના ધર્મો વર્ણવે છે, પણ કર્મના માર્ગમાં ભટકેલા લોકો એના સૂક્ષ્મતાને કારણે તેને સમજી શકતા નથી.