ગરુડપુરાણમ્

તત્ર યામ્ય પુરં ગચ્છન્પુત્રપુત્રેતિ ચ બ્રુવન્ । હાહેતિ ક્રન્દતે નિત્યં સ્વકૃતં દુષ્કૃતં સ્મરન્ ॥ ૨,૫.

ત્યાં, જ્યારે એ યમના શહેર તરફ જાય છે, 'પુત્ર, પુત્ર' કહીને રડતો રહે છે; 'હાય હાય' કહીને સતત પોતાના કરેલા પાપો યાદ કરીને પીડાય છે.

અષ્ટાદશોદિને તાર્ક્ષ્ય તત્પુર પ્રાપ્નુયાદસૌ । પુષ્પભદ્રા નદી યત્ર ન્યગ્રોધઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥ ૨,૫.

અઢારમો દિવસ આવે ત્યારે, તાર્ખ્ષ્ય, તે માણસ એ શહેરમાં પહોંચે છે, જ્યાં પુષ્પભદ્રા નદી વહે છે અને સુંદર વટવૃક્ષ છે.

વિશ્રામેચ્છાં કરોત્યત્ર કારયન્તિ ન તે ભટાઃ । ક્ષિતૌ દત્તં સુતૈસ્તસ્ય સ્નેહાદ્વા કૃપયા તથા ॥ ૨,૫.

ત્યાં, જો એને આરામ કરવાની ઈચ્છા થાય તો પણ, ત્યાંના રક્ષકો એને આરામ કરવા દેતા નથી; પૃથ્વી પર તેના પુત્રોએ પ્રેમ કે દયા વડે જે કંઈ આપ્યું હોય, એ જ એને ત્યાં મળે છે.

માસિકં પિણ્ડમશ્નાતિ તતઃ સૌરિપુરં વ્રજેત્ । વ્રજન્નેવં પ્રલપતે મુદ્ગરાહતિપીડિતઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં એ માસિક પિંડ ખાય છે અને પછી સૂરિપુર તરફ આગળ વધે છે; રસ્તામાં, લાકડીના મારથી પીડાયેલી હાલતમાં, એ આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે:

જલાશયો નૈવ કૃતો મયા તદા મનુષ્યતૃપ્ત્યૈ પશુપક્ષિતૃપ્તય । ગોતૃપ્તિહેતોર્ન ચ ગોચરઃ કૃતઃ શરીર હે નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૫.

માણસોને સંતોષ મળે એ માટે કે પશુ-પંખીઓ માટે પાણીની તળાવ મેં બનાવ્યું નહોતું; ગાયોની તૃપ્તિ માટે ચરોતર પણ મેં ઊભું કર્યું નહોતું. એ શરીર, હવે તું જે કર્યું છે એ પ્રમાણે આગળ વધ.

તત્ર નામ્ના તુ રાજાસૌ જઙ્ગમઃ કામરૂપધૃક્ । ભયાત્તદ્દર્શનાજ્જાતાદ્ભુઙ્ક્તે પિણ્ડં સ શઙ્કિતઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં, નામે રાજા, જે ઈચ્છે તેવો રૂપ ધારણ કરી ફરતો હોય છે; એને જોઈને ડરથી, એ યાત્રિક શંકા સાથે પિંડ ગ્રહણ કરે છે.

ત્રિપક્ષે જલસંયુક્તં ક્ષિતૌ દત્તં તતો વ્રજેત્ । વ્રજન્નેવં પ્રલપતે ખડ્ગાઘાતપ્રપીડિતઃ ॥ ૨,૫.

ત્રણ પખવાડિયા પછી, પૃથ્વી પર આપેલું પાણી અને પિંડ મળ્યા પછી, એ આગળ વધે છે; રસ્તામાં, તલવારના ઘા ખાઈને એ આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે:

ન નિત્યદાનં ન ગવાહ્નિકં કૃતં પુસ્તં ચ દત્તં ન હિ વેદશાસ્ત્રયોઃ । પુરાણદૃષ્ટો ન હિ સેવિતોઽધ્વા શરીર હે નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૫.

દૈનિક દાન આપ્યું નહોતું, ગાયોની સેવા પણ કરી નહોતી, પવિત્ર ગ્રંથ આપ્યા નહોતા કે વેદ-શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કર્યું નહોતું; પુરાણોમાં દર્શાવેલો માર્ગ પણ મેં અપનાવ્યો નહોતો. એ શરીર, હવે તું જે કર્યું છે એ પ્રમાણે આગળ વધ.

નગેન્દ્રનગરં ગત્વા ભુક્ત્વા ચાન્નં તથાવિધમ્ । માસિ દ્વિતીયે યદ્દત્તં બાન્ધવૈસ્તુ તતો વ્રજેત્ ॥ ૨,૫.

નગેન્દ્રનગર પહોંચીને અને ત્યાં એવું જ અન્ન ભોજન કરીને, બીજાં મહિને, જે બાંધવોએ આપ્યું હોય એના આધાર પર એ આગળ જાય છે.

વ્રજન્નેવં પ્રલપતે કૃપાણત્સરુતાડિતઃ । પરાધાનમભૂત્સર્વંમમ મૂર્ખશિરોમણેઃ ॥ ૨,૫.

રસ્તામાં, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી ઘાયલ થઈને એ આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે: 'હું તો મૂર્ખોમાં પણ મોખરો, હવે બધું જ બીજાઓ પર આધાર રાખવું પડ્યું છે.'

મહતા પુણ્યયોગેન માનુષ્યં લબ્ધવાનહમ્ । તૃતીયે માસિ સમ્પ્રાપ્તે ગન્ધર્વનગરે શુભમ્ ॥ ૨,૫.

મોટા પુણ્યના ફળે મને માનવ જન્મ મળ્યો હતો; ત્રીજા મહિને, હું શુભ ગંધર્વનગર પહોંચું છું.

તૃતીયમાસિકં પિણ્ડં તત્ર ભુક્ત્વા બ્રજત્યસૌ । વ્રજન્નેવં વિલપતે તદગ્રેણાહતઃ પથિ ॥ ૨,૫.

ત્યાં ત્રીજું માસિક પિંડ ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે; રસ્તામાં, આગળથી માર પડતાં, એ આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે:

મયા ન દત્તં ન હુતં હુતાશને તપો ન તપ્તં હિમશૈલગહ્વરે । ન સેવિતં ગાઙ્ગમહો મહાજલં શરીર હે નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૫.

મેં દાન આપ્યું નહોતું, અગ્નિમાં હવન પણ કર્યું નહોતું, બરફીલા પર્વતોની ગુફામાં તપસ્યા પણ કરી નહોતી; ગંગા કે મહાનદીઓની સેવા પણ મેં કરી નહોતી. એ શરીર, હવે તું જે કર્યું છે એ પ્રમાણે આગળ વધ.

તુર્યે શૈલાગમં માસિ પ્રાપ્નુયાત્તત્ર વર્ષણમ્ । તસ્યોપરિ ભવેત્પક્ષિન્પાષાણાનાં નિરન્તરમ્ ॥ ૨,૫.

ચોથા મહિને એ પર્વતોના પ્રદેશમાં પહોંચે છે, જ્યાં ઉપરથી સતત પથ્થરો અને પક્ષીઓ વરસતા રહે છે.

ચતુર્થમાસિકં શ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા તત્ર પ્રસર્પતિ । સ પતન્નેવ વિલપન્પાષાણાદ્યતિપીડિતઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં ચોથું માસિક શ્રાદ્ધ ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે; પથ્થરોના ઘા ખાઈને, પડતો પડતો એ દુઃખ વ્યક્ત કરે છે.

ન જ્ઞાનમાર્ગો ન ચ યોગમાર્ગો ન કર્મમાર્ગો ન ચ ભક્તિમાર્ગઃ । ન સાધુસઙ્ગાત્કિમપિ શ્રુતં મયા શરીર હે નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૫.

જ્ઞાનનો માર્ગ, યોગનો માર્ગ, કર્મનો માર્ગ કે ભક્તિનો માર્ગ મેં અપનાવ્યો નહોતો; સારા લોકોની સંગતથી પણ મેં કશું સાંભળ્યું નહોતું. એ શરીર, હવે તું જે કર્યું છે એ પ્રમાણે આગળ વધ.

તતઃ ક્રૂરપુર માસિ પઞ્ચમે યાતિ કાશ્યપ । ભુવિ દત્તં પિણ્ડજલં ભુક્ત્વા ક્રૂરપુરં વ્રજેત્ ॥ ૨,૫.

પછી, પાંચમા મહિને, કાશ્યપ, એ ક્રૂરપુર જાય છે; પૃથ્વી પર આપેલું પિંડ અને પાણી ભોજન કરીને એ ક્રૂરપુર તરફ આગળ વધે છે.

વ્રજન્નેવં વિલપતે પટ્ટિશૈઃ પાતિતઃ પથિ । હા માતર્હાપિતર્ભ્રાતઃ સુતા હા હા મમ સ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૫.

રસ્તામાં, ભાલાઓના ઘા ખાઈને એ આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે: 'હાય મા! હાય પિતા! ભાઈ! દિકરો! હાય, હાય, મારી સ્ત્રીઓ!'

યુષ્માભિર્નોપદિષ્ટોઽહમવસ્થાં પ્રાપ્ત ઈદૃશીમ્ । એવં લાલપ્યમાનં તે યમદૂતા વદન્તિહિ ॥ ૨,૫.

'તમે મને કદી સમજાવ્યું નહોતું, એટલે આજે આવી સ્થિતિમાં આવી ગયો છું.' એ રીતે રડતો હોય ત્યારે, યમદૂતોએ એને કહેવું શરૂ કરે છે:

ક્વ માતા ક્વ પિતા મૂઢ ક્વ જાયા ક્વ સુતઃ સુહૃત્ । સ્વકર્મોપાર્જિતે ભુઙ્ક્ષ્વં મૂર્ખ યાતાશ્ચિરં પથિ ॥ ૨,૫.

અરે મૂર્ખ, તારી મા ક્યાં છે? તારો પિતા ક્યાં છે? તારી પત્ની, તારો દીકરો કે મિત્ર ક્યાં છે? તારે તો તારા પોતાના કર્મથી મેળવેલું જ ભોગવવું પડશે, કારણ કે તારા સાથીઓ તો બહુ પહેલાં જ પોતપોતાના રસ્તે ચાલ્યા ગયા છે.

જાનાસિ શમ્બલમલં બલમધ્વગાનાં નોઽશમ્બલઃ પ્રયતતે પરલોકગત્યૈ । ગન્તવ્યમસ્તિ તવ નિશ્ચિતમેવ તેન માર્ગેણ યેન ન ભવેત્ક્રયવિક્રયોઽપિ ॥ ૨,૫.

તને ખબર છે કે મુસાફરો માટે લાકડું જરૂરી છે, પણ જે પાસે લાકડું નથી, એ પરલોકના માર્ગે જવાનો પ્રયત્ન પણ કરતો નથી. તારે તો એ રસ્તે જવું જ પડશે, જ્યાં કોઈ ખરીદી કે વેચાણ થતું નથી.

ઊનષાણ્માસિકે ક્રૌઞ્ચે ભુક્ત્વા પિણ્ડન્તુ સોદકમ્ । ઘટીમાત્રન્તુ વિશ્રમ્ય વિચિત્રનગરં વ્રજેત્ ॥ ૨,૫.

છ મહિના પછી, જ્યારે તારા માટે પાણી સાથે પિંડ અપાયો હોય અને થોડીક વારમાં આરામ કર્યા પછી, તું વિચિત્ર શહેર તરફ આગળ વધે છે.

વ્રજન્નેવં વિલપતે શૂલાગ્રેણ વિદારિતઃ ॥ ૨,૫.

એ રીતે જતા જતા, ભાલાની અણીથી છેદાયેલો, એ દુઃખમાં આ રીતે રડતો જાય છે.

કુત્ર યામિ ન હિ ગામિ જીવિતં હા મૃતસ્ય મરણં પુનર્ન વૈ । ઇત્થમેવ વિલપન્ પ્રયાત્યસૌ યાતનાર્હધૃતવિગ્રહઃ પતિ ॥ ૨,૫.

હવે હું ક્યાં જઉં? હું તો જઈ શકતો જ નથી. હાય! જીવતુ તો રહ્યું નથી, મરેલા માટે ફરી મરણ ક્યાંથી આવે? આમ રડતો, યાતનાભર્યા શરીર સાથે એ આગળ વધે છે.

વિચિત્રનગરે તત્ર વિચિત્રો નામ પારિથિવઃ । તત્ર ષણ્માસપિણ્ડેન તૃપ્તઃ સન્ વ્રજતે પુરઃ ॥ ૨,૫.

વચિત્ર શહેરમાં, ત્યાં વિચિત્ર નામનો રાજા છે. ત્યાં, છ મહિના સુધી અપાયેલા પિંડથી તૃપ્ત થઈને, એ આગળ વધે છે.

વ્રજન્નેવં વિલપતે પ્રાસાગ્રેણ પ્રપીડિતઃ ॥ ૨,૫.

એ રીતે જતા જતા, ભાલાની અણીથી પીડાતો, એ આ રીતે રડતો જાય છે.

માતા ભ્રાતા પિતા પુત્રઃ કોઽપિ મે વર્તતે ન વા । યો મામુદ્ધરતે પાપં પતન્તં દુઃ ખસાગરે ॥ ૨,૫.

મારી મા, ભાઈ, પિતા કે દીકરો—કોઈ પણ મારી સાથે નથી, અથવા કદાચ કોઈ હશે. હવે મને પાપી ને દુઃખના દરિયામાં ડૂબતા કોણ ઉઠાવશે?

વ્રજતસ્તત્ર માર્ગે તુ તત્ર વૈતરણી શુભા । શતયોજનવિસ્તીર્ણા પૂયશોણિતસંકુલા ॥ ૨,૫.

એ રસ્તે આગળ વધતા, ત્યાં શુભ વૈતરણી નદી દેખાય છે, જે શતયોજન જેટલી પહોળી છે અને પું અને લોહીથી ભરેલી છે.

આયાતિ તત્ર દૃશ્યન્તે નાવિકા ધીવરાદયઃ । તે વદન્તિ પ્રદત્તા ગૌર્યદિ વૈતરણી ત્વયા । નાવમેનાં સમારોહ સુકેનોત્તર વૈ નદીમ્ ॥ ૨,૫.

ત્યાં, નાવિકો અને માછીમારો દેખાય છે. તેઓ કહે છે: 'જો તું વૈતરણી માટે ગાય દાન આપી હોય તો આ નાવમાં ચઢી ખુશીથી નદી પાર કરી જા.'