ગરુડપુરાણમ્

એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદપિ કાશ્યપ । તિલગન્ધોદકૈર્યુક્તં કુર્યાત્પાત્રચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨,૫.

એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે પણ એ કરવું જોઈએ, કાશ્યપ; તલ, સુગંધ અને પાણીથી ચાર પાત્રો તૈયાર કરવા.

પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પિત્ર્યં પાત્રત્રયં તથા । સેચયેત્પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં ખગ ત્રિષુ ॥ ૨,૫.

આ પૈકી એક પાત્ર પ્રેત માટે અને ત્રણ પાત્ર પિતૃઓ માટે હોય; પ્રેતનું પાત્ર પિતૃના ત્રણ પાત્રોમાં ઉંડાળવું, પંખી.

ચતુરો નિર્વપેત્પિણ્ડાન્પૂર્વન્તેષુ સમાપયેત્ । તતઃ પ્રભૃતિ વૈ પ્રેતઃ પિતૃસામાન્યમશ્નુતે ॥ ૨,૫.

ચાર પિંડો અર્પણ કરીને, અગાઉ જે રીતે કહ્યું એ પ્રમાણે વિધિ પૂર્ણ કરવી; ત્યારથી પ્રેત પિતૃ સમાન અવસ્થામાં પહોંચે છે.

તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને તસ્મિન્પ્રેતે ખગેશ્વર । શ્રાદ્ધધર્મૈરશેષૈસ્તુ તત્પૂર્વાનર્ચયેત્પિતૄન્ ॥ ૨,૫.

પછી જ્યારે પ્રેત પિતૃપદ પામે છે, પંખીઓના સ્વામી, ત્યારે તે સર્વ શ્રાદ્ધવિધિથી પોતાના પૂર્વજોને પૂજા કરવી જોઈએ.

એકચિત્યારોહણે ચ એકાહ્નિ મરણે તથા । સાપિણ્ડ્યન્તુ સ્ત્રિયા નાસ્તિ મૃતે ભર્તુઃ સ્ત્રિયો ભવેત્ ॥ ૨,૫.

એક જ ચિતામાં દાહ થાય અથવા એક જ દિવસે મૃત્યુ થાય તો સ્ત્રી માટે સપિંડીકરણ નથી; પણ પતિના મૃત્યુ પછી સ્ત્રી માટે થાય છે.

પાકૈક્યમથ કાલૈક્યં કર્ત્રૈક્યઞ્ચ ભવેત્ખગ । શ્રાદ્ધાદૌ સહ દાહે ચ પતિપત્ન્યોર્ન સંશયઃ ॥ ૨,૫.

પકાવવાની એકતા, સમયની એકતા અને કર્મની એકતા, ખગ, શ્રાદ્ધમાં અને પતિ-પત્ની બંનેના દાહ સમયે રાખવી જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભર્તુર્મૃતતિથેરન્યતિથૌ ચિતિમથારુહેત્ । તાંમૃતાહનિ તુ સમ્પ્રાપ્તે પૃથક્પિણ્ડેન યોજયેત્ ॥ ૨,૫.

પતિ અતિથિ તરીકે અવસાન પામે ત્યારે પત્નીએ તેની સાથે ચિતામાં ચઢવું જોઈએ; પણ જ્યારે તેણીનું અવસાન થાય ત્યારે અલગ પિંડ દ્વારા તેને જોડવું.

પ્રત્યબ્દઞ્ચ યુગપત્તુ સમાપયેત્ ॥ ૨,૫.

દરેક વર્ષે આ વિધિઓ એકસાથે અને એક જ સમયે પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

યસ્ય સંવત્સરાદર્વાક્સપિણ્ડીકરણં ભવેત્ । માસિકઞ્ચોદકુમ્ભઞ્ચ દેયં તસ્યાપિ વત્સરમ્ ॥ ૨,૫.

જ્યારે સંવત્સર પૂરું થાય એ પહેલાં જ સપીંડીકરણ થાય, ત્યારે બાકી વર્ષ માટે માસિક વિધિ અને જળકુંભનું દાન પણ કરવું જોઈએ.

નવશ્રાદ્ધં સપિણ્ડત્વં શ્રાદ્ધાન્યપિ ચ ષોડશ । એકેનૈવ તુ કાર્યાણિ સંવિભક્તધનેષ્વપિ ॥ ૨,૫.

નવ શ્રાદ્ધ, સપીંડીકરણ અને સોળ શ્રાદ્ધ—આ બધું એક જ વ્યક્તિએ કરવું જોઈએ, ભલે વારસો વહેંચાયો હોય.

પિતામહીભિઃ સાપિણ્ડ્યં તથા માતામહૈઃ સહ । ઉક્તં ભર્ત્રાપિ સાપિણ્ડ્યં સ્ત્રિયા વેષયભેદતઃ ॥ ૨,૫.

પિતામહીઓ સાથે અને માતામહાઓ સાથે પણ સપીંડ્ય છે; અને સ્ત્રીને પતિ સાથે પણ સપીંડ્ય ગણાય છે, વસ્ત્રભેદ પ્રમાણે.

નવશ્રાદ્ધસ્ય તે કાલં વક્ષ્યામિ શૃણુ કાશ્યપ । મરણાહ્નિ મૃતિસ્થાને શ્રાદ્ધં પક્ષિન્પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૨,૫.

હવે હું તને નવ શ્રાદ્ધનો સમય કહું છું, કાશ્યપ; મૃત્યુના દિવસે, મૃત્યુસ્થળે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, ખગ.

દ્વિતીયઞ્ચ તતો માર્ગે વિશ્રામો યત્ર કારિતઃ । તતઃ સઞ્ચયનસ્થાને તૃતીયં શ્રાદ્ધમુચ્યતે ॥ ૨,૫.

પછી, માર્ગમાં જ્યાં આરામ કર્યો હોય ત્યાં બીજું શ્રાદ્ધ કરવું; અને જ્યાં અસ્થિ સંચય થાય ત્યાં ત્રીજું શ્રાદ્ધ કરવું.

પઞ્ચમે સપ્તમે તદ્વદષ્ટમે નવમે તથા । દશમૈકાદશે ચૈવ નવ શ્રાદ્ધાનિ વૈ ખગ ॥ ૨,૫.

પાંચમા, સાતમા, આઠમા, નવમા, દસમો અને અગિયારમા દિવસે પણ એ જ રીતે, ખગ, નવ શ્રાદ્ધ કરવાના છે.

શ્રાદ્ધાનિ નવ ચૈતાનિ તૃતીયા ષોડશી સ્મૃતા । એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યાણિ મનુજૈસ્તથા ॥ ૨,૫.

આ નવ શ્રાદ્ધ, જેમાં ત્રીજું સોળમું માનવામાં આવે છે, એ બધું એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે મનુષ્યોએ કરવું જોઈએ.

પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે વા પઞ્ચમે સપ્તમે તથા । નવમૈકાદશે ચૈવ નવશ્રાદ્ધં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૫.

પ્રથમ, ત્રીજા, પાંચમા, સાતમા, નવમા અને અગિયારમા દિવસે નવ શ્રાદ્ધ જણાવ્યા છે.

ઉચ્યન્તે ષડિમાનીહ નવ સ્યુરપિ યાગેતઃ । ઉક્તાનિ તે મયા તાનિ ઋષીણાં મતભેદતઃ ॥ ૨,૫.

અહીં ક્યારેક છ શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવે છે, પણ ઇચ્છા પ્રમાણે નવ પણ કરી શકાય; ઋષિઓના મતભેદ પ્રમાણે મેં તને આ બધું સમજાવ્યું છે.

રૂઢિપક્ષો મમાભીષ્ટો યોગઃ કૈશ્ચિદિહેષ્યતે । આદ્યે દ્વિતીયે દાતવ્યસ્તથૈવૈકં પવિત્રકમ્ ॥ ૨,૫.

સ્થાપિત પરંપરા મને પ્રિય છે, જો કે કેટલાક યોગમાર્ગ પણ ઇચ્છે છે; પ્રથમ અને બીજા દિવસે એક પવિત્ર વસ્ત્ર પણ આપવું જોઈએ.

પ્રેતાય પિણ્ડો દાતવ્યો ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ । પ્રશ્રસ્તત્રાભિરણ્યેતિ યજમાનદ્વિજન્મના ॥ ૨,૫.

દ્વિજાતિઓ ભોજન કરી લે પછી, પ્રેતને પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ; ત્યાં યજમાન અને દ્વિજાતિઓએ 'યોગ્ય રીતે અપાયું' એવું કહેવું જોઈએ.

અક્ષય્યમમુકસ્યેતિ વક્તવ્યં વિરતૌ તથા । એકોદ્દિષ્ટં મે નિબોધ ચેત્થમાવત્સરં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૫.

'આ પ્રેત માટે અક્ષય છે' એવું કહેવું, અને વિરત રહે ત્યારે પણ એવું જ કહેવું; એકોદ્દિષ્ટ વિધિ વર્ષભર માટે આ રીતે કરવી, એ સમજ.

સપિણ્ડીકરણાદૂર્ધ્વં યાનિ શ્રાદ્ધાનિ ષોડશ । એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન ચરેદ્વા પાર્વણાદૃતે ॥ ૨,૫.

સપીંડીકરણ પછી સોળ શ્રાદ્ધ, એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે કરવું, પાર્વણ શ્રાદ્ધ સિવાય.

પ્રત્યબ્દં યો યથા કુર્યાત્તથા કુર્યાત્સ તાન્યપિ । એકાદશે દ્વાદશેઽહ્નિ પ્રેતો ભુઙ્ક્તે દિનદ્વયમ્ ॥ ૨,૫.

જેવું પ્રત્યેક વર્ષે કરવું, એ જ રીતે આ વિધિઓ પણ કરવી; અગિયારમા અને બારમા દિવસે પ્રેત બે દિવસ સુધી ભોજન ગ્રહણ કરે છે.

યોષિતઃ પુરુષસ્યાપિ પિણ્ડં પ્રેતેતિ નિર્વપેત્ । સાપિણ્ડ્યે તુ કૃતે તસ્ય પ્રેતશબ્દો નિવર્તતે ॥ ૨,૫.

સ્ત્રી માટે પણ, પુરુષની જેમ, પ્રેતને પિંડ અર્પણ કરવો; પણ જ્યારે સપીંડ્ય થાય, ત્યારે તેને 'પ્રેત' કહેવું બંધ થાય છે.

દીપદાનં પ્રકર્તવ્યમાવર્ષન્તુ ગૃહાદ્બહિઃ । અન્નં દીપો જલં વસ્ત્રમન્યદ્વાદીયતે ચ યત્ ॥ ૨,૫.

વરસાદના સમયમાં ઘરના બહાર દીવો આપવો જોઈએ. અનાજ, દીવો, પાણી, કપડાં અને બીજું જે કંઈ આપવામાં આવે તે બધું મહત્વનું છે.

તૃપ્તિદં પ્રેતશબ્દેન સપિણ્ડીકરણાવધિ । અબ્દકૃત્યં મયોક્તન્તે સમાસાદ્વિનતાસુત ॥ ૨,૫.

વિનતા પુત્ર, જ્યારે સુધી 'સપિંડીકરણ' વિધિ પૂર્ણ ન થાય, ત્યાં સુધી જે પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે, એ બધું 'પ્રેત' કહેવાય છે. એ વાર્ષિક કર્તવ્ય મેં તને સમજાવ્યું છે.

વૈવસ્વતગૃહે યાનં યથા તત્તુ નિબોધમેઃ । ત્રયોદશેઽહ્નિ શ્રવણાકર્મણોનન્તરન્તુ સઃ ॥ ૨,૫.

હવે સાંભળ, વૈવસ્વતના ઘર તરફ જવાનું કેવી રીતે થાય છે: તે શ્રવણ વિધિ પછી ત્રયોદશ દિવસે જ થાય છે.

ત્વગ્ગૃહીતાહિવત્તાર્ક્ષ્ય ગૃહીતો યમકિઙ્કરૈઃ । તસ્મિન્માર્ગે વ્રજત્યેકો ગૃહીત ઇવ મર્કટઃ ॥ ૨,૫.

તાર્ક્ષ્ય, જેમ સાપને ત્વચા પકડીને પકડે છે, એમ યમના દૂતોએ તેને પકડી લીધો હોય છે. એ રસ્તે એ એકલો જ જાય છે, જાણે વાંદરાને પકડી લીધો હોય એમ.

વાય્વગ્રસારિવદ્રૂપં દેહમન્યત્પ્રપદ્યતે । તત્પિણ્ડજં પાતનાર્થમન્યત્તુ પિતૃસમ્ભવમ્ ॥ ૨,૫.

એ પવન કે સારિવા જેવી બીજી કાયામાં પ્રવેશે છે; એક કાયાનો જન્મ પિંડમાંથી દુઃખ ભોગવવા માટે થાય છે અને બીજી કાયા પિતૃઓમાંથી મળે છે.

તત્પ્રમાણવયોઽવસ્થાસંસ્થાનાં પ્રગ્ભવો યથા । ષડશીતિ સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ॥ ૨,૫.

એ કાયાનું કદ, વય, સ્થિતિ અને આકાર આ પ્રમાણે છે: એ છયાશી હજાર યોજન જેટલી વિશાળ છે.