ગરુડપુરાણમ્

મૃત્તિકાભિસ્તુ દર્ભૈર્વા વૃષં કૃત્વા વિમોચયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્તસ્ય દદ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૫.

માટી કે દર્ભથી વાછરડો બનાવીને છોડી દેવો જોઈએ; જો ઈચ્છા હોય તો, જીવતા હોય ત્યારે પણ અગિયારમો દિવસે આપી શકાય.

મૃતમુદ્દિશ્ય દાતવ્યં શય્યાધેન્વાદિકં તથા । વિપ્રાન્બહૂન્ ભોજયીત પ્રેતસ્ય ક્ષુદ્વિશાન્તયે ॥ ૨,૫.

મૃત વ્યક્તિના નામે શય્યા, ગાય અને અન્ય દાન આપવું જોઈએ; અને પ્રેતની ભૂખ શાંત થાય તે માટે ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

તૃતીયાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ તામ્ । દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ આદ્યં ષાણ્માસિકં તથા ॥ ૨,૫.

હું તને ત્રીજી અને સોળમી વિધિ વિશે કહું છું, વિનતા પુત્ર, સાંભળ; બાર સ્મૃતિ વિધિઓ છે, જેમાંથી પ્રથમ છ મહિને થાય છે.

સપિણ્ડીકરણં ચૈવ તૃતીયા ષોડશી મતા । દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે ચ ષણ્માસે માસિકેઽબ્દિકે ॥ ૨,૫.

ત્રીજી અને સોળમી વિધિને 'સપિંડીકરણ' કહેવાય છે; તે દ્વાદશ દિવસ, ત્રણ પખવાડિયા, છ મહિના, માસિક અને વાર્ષિક કરવામાં આવે છે.

તૃતીયાં ષોડશીમેનાં વદન્તિ મતભેદતઃ । યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૫.

મતે ભિન્નતા પ્રમાણે ત્રીજી અને સોળમી વિધિ અલગ રીતે કહેવામાં આવી છે; જો આ સોળ પ્રેત શ્રાદ્ધો ન થાય,

પિશાચત્વં સ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ । એકાદશે દ્વાદશે વા દિને આદ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૫.

તો એ આત્મા પિશાચરૂપે જ રહે છે, ભલે શત શ્રાદ્ધો કરવામાં આવે; પ્રથમ વિધિ અગિયારમો કે બારમો દિવસે કરવી કહેવાય છે.

માસાદૌ પ્રતિમાસઞ્ચ શુદ્ધં મૃતતિથૌ ખગ । એકેનાહ્ના ત્રિભિર્વાપિ હીનેષુ વિનતાસુત ॥ ૨,૫.

માસના આરંભે અને દર મહિને, મૃત્યુની તારીખે શુદ્ધ વિધિ કરવી જોઈએ, વિનતા પુત્ર; જો રહી જાય તો એક કે ત્રણ દિવસમાં કરી શકાય.

માસષણ્માસવર્ષેષુ ત્રિપક્ષેષુ ભવન્તિ હિ । શ્રાદ્ધાન્યથસ્યાત્સાપિણ્ડ્યં પૂર્ણે વર્ષે તદર્ધકે ॥ ૨,૫.

માસ, છ મહિના, વર્ષ અને ત્રણ પખવાડિયામાં શ્રાદ્ધો થાય છે; સપિંડીકરણ વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે અથવા અડધા વર્ષે થાય છે.

ત્રિપક્ષેઽભ્યુદયે વાપિ દ્વાદશાહેઽથ વા નૃણામ્ । આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ ॥ ૨,૫.

ત્રણ પખવાડિયા, દ્વાદશ દિવસ કે પુરુષોના જીવન ટૂંકા અને કુળકર્મો અનંત હોવાથી,

અસ્થિરત્વાચ્છરીરસ્ય દ્વાદશાહે પ્રશસ્યતે । સપિણ્ડીકરણેષ્વેવં વિધિં પક્ષીન્દ્ર મે શૃણુ ॥ ૨,૫.

શરીર અસ્થિર હોવાથી, દ્વાદશ દિવસ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; હવે, પંખીઓના રાજા, સપિંડીકરણની વિધિ સાંભળ.

એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદપિ કાશ્યપ । તિલગન્ધોદકૈર્યુક્તં કુર્યાત્પાત્રચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨,૫.

એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે પણ એ કરવું જોઈએ, કાશ્યપ; તલ, સુગંધ અને પાણીથી ચાર પાત્રો તૈયાર કરવા.

પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પિત્ર્યં પાત્રત્રયં તથા । સેચયેત્પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં ખગ ત્રિષુ ॥ ૨,૫.

આ પૈકી એક પાત્ર પ્રેત માટે અને ત્રણ પાત્ર પિતૃઓ માટે હોય; પ્રેતનું પાત્ર પિતૃના ત્રણ પાત્રોમાં ઉંડાળવું, પંખી.

ચતુરો નિર્વપેત્પિણ્ડાન્પૂર્વન્તેષુ સમાપયેત્ । તતઃ પ્રભૃતિ વૈ પ્રેતઃ પિતૃસામાન્યમશ્નુતે ॥ ૨,૫.

ચાર પિંડો અર્પણ કરીને, અગાઉ જે રીતે કહ્યું એ પ્રમાણે વિધિ પૂર્ણ કરવી; ત્યારથી પ્રેત પિતૃ સમાન અવસ્થામાં પહોંચે છે.

તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને તસ્મિન્પ્રેતે ખગેશ્વર । શ્રાદ્ધધર્મૈરશેષૈસ્તુ તત્પૂર્વાનર્ચયેત્પિતૄન્ ॥ ૨,૫.

પછી જ્યારે પ્રેત પિતૃપદ પામે છે, પંખીઓના સ્વામી, ત્યારે તે સર્વ શ્રાદ્ધવિધિથી પોતાના પૂર્વજોને પૂજા કરવી જોઈએ.

એકચિત્યારોહણે ચ એકાહ્નિ મરણે તથા । સાપિણ્ડ્યન્તુ સ્ત્રિયા નાસ્તિ મૃતે ભર્તુઃ સ્ત્રિયો ભવેત્ ॥ ૨,૫.

એક જ ચિતામાં દાહ થાય અથવા એક જ દિવસે મૃત્યુ થાય તો સ્ત્રી માટે સપિંડીકરણ નથી; પણ પતિના મૃત્યુ પછી સ્ત્રી માટે થાય છે.

પાકૈક્યમથ કાલૈક્યં કર્ત્રૈક્યઞ્ચ ભવેત્ખગ । શ્રાદ્ધાદૌ સહ દાહે ચ પતિપત્ન્યોર્ન સંશયઃ ॥ ૨,૫.

પકાવવાની એકતા, સમયની એકતા અને કર્મની એકતા, ખગ, શ્રાદ્ધમાં અને પતિ-પત્ની બંનેના દાહ સમયે રાખવી જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભર્તુર્મૃતતિથેરન્યતિથૌ ચિતિમથારુહેત્ । તાંમૃતાહનિ તુ સમ્પ્રાપ્તે પૃથક્પિણ્ડેન યોજયેત્ ॥ ૨,૫.

પતિ અતિથિ તરીકે અવસાન પામે ત્યારે પત્નીએ તેની સાથે ચિતામાં ચઢવું જોઈએ; પણ જ્યારે તેણીનું અવસાન થાય ત્યારે અલગ પિંડ દ્વારા તેને જોડવું.

પ્રત્યબ્દઞ્ચ યુગપત્તુ સમાપયેત્ ॥ ૨,૫.

દરેક વર્ષે આ વિધિઓ એકસાથે અને એક જ સમયે પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

યસ્ય સંવત્સરાદર્વાક્સપિણ્ડીકરણં ભવેત્ । માસિકઞ્ચોદકુમ્ભઞ્ચ દેયં તસ્યાપિ વત્સરમ્ ॥ ૨,૫.

જ્યારે સંવત્સર પૂરું થાય એ પહેલાં જ સપીંડીકરણ થાય, ત્યારે બાકી વર્ષ માટે માસિક વિધિ અને જળકુંભનું દાન પણ કરવું જોઈએ.

નવશ્રાદ્ધં સપિણ્ડત્વં શ્રાદ્ધાન્યપિ ચ ષોડશ । એકેનૈવ તુ કાર્યાણિ સંવિભક્તધનેષ્વપિ ॥ ૨,૫.

નવ શ્રાદ્ધ, સપીંડીકરણ અને સોળ શ્રાદ્ધ—આ બધું એક જ વ્યક્તિએ કરવું જોઈએ, ભલે વારસો વહેંચાયો હોય.

પિતામહીભિઃ સાપિણ્ડ્યં તથા માતામહૈઃ સહ । ઉક્તં ભર્ત્રાપિ સાપિણ્ડ્યં સ્ત્રિયા વેષયભેદતઃ ॥ ૨,૫.

પિતામહીઓ સાથે અને માતામહાઓ સાથે પણ સપીંડ્ય છે; અને સ્ત્રીને પતિ સાથે પણ સપીંડ્ય ગણાય છે, વસ્ત્રભેદ પ્રમાણે.

નવશ્રાદ્ધસ્ય તે કાલં વક્ષ્યામિ શૃણુ કાશ્યપ । મરણાહ્નિ મૃતિસ્થાને શ્રાદ્ધં પક્ષિન્પ્રકલ્પયેત્ ॥ ૨,૫.

હવે હું તને નવ શ્રાદ્ધનો સમય કહું છું, કાશ્યપ; મૃત્યુના દિવસે, મૃત્યુસ્થળે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, ખગ.

દ્વિતીયઞ્ચ તતો માર્ગે વિશ્રામો યત્ર કારિતઃ । તતઃ સઞ્ચયનસ્થાને તૃતીયં શ્રાદ્ધમુચ્યતે ॥ ૨,૫.

પછી, માર્ગમાં જ્યાં આરામ કર્યો હોય ત્યાં બીજું શ્રાદ્ધ કરવું; અને જ્યાં અસ્થિ સંચય થાય ત્યાં ત્રીજું શ્રાદ્ધ કરવું.

પઞ્ચમે સપ્તમે તદ્વદષ્ટમે નવમે તથા । દશમૈકાદશે ચૈવ નવ શ્રાદ્ધાનિ વૈ ખગ ॥ ૨,૫.

પાંચમા, સાતમા, આઠમા, નવમા, દસમો અને અગિયારમા દિવસે પણ એ જ રીતે, ખગ, નવ શ્રાદ્ધ કરવાના છે.

શ્રાદ્ધાનિ નવ ચૈતાનિ તૃતીયા ષોડશી સ્મૃતા । એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યાણિ મનુજૈસ્તથા ॥ ૨,૫.

આ નવ શ્રાદ્ધ, જેમાં ત્રીજું સોળમું માનવામાં આવે છે, એ બધું એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે મનુષ્યોએ કરવું જોઈએ.

પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે વા પઞ્ચમે સપ્તમે તથા । નવમૈકાદશે ચૈવ નવશ્રાદ્ધં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૫.

પ્રથમ, ત્રીજા, પાંચમા, સાતમા, નવમા અને અગિયારમા દિવસે નવ શ્રાદ્ધ જણાવ્યા છે.

ઉચ્યન્તે ષડિમાનીહ નવ સ્યુરપિ યાગેતઃ । ઉક્તાનિ તે મયા તાનિ ઋષીણાં મતભેદતઃ ॥ ૨,૫.

અહીં ક્યારેક છ શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવે છે, પણ ઇચ્છા પ્રમાણે નવ પણ કરી શકાય; ઋષિઓના મતભેદ પ્રમાણે મેં તને આ બધું સમજાવ્યું છે.

રૂઢિપક્ષો મમાભીષ્ટો યોગઃ કૈશ્ચિદિહેષ્યતે । આદ્યે દ્વિતીયે દાતવ્યસ્તથૈવૈકં પવિત્રકમ્ ॥ ૨,૫.

સ્થાપિત પરંપરા મને પ્રિય છે, જો કે કેટલાક યોગમાર્ગ પણ ઇચ્છે છે; પ્રથમ અને બીજા દિવસે એક પવિત્ર વસ્ત્ર પણ આપવું જોઈએ.

પ્રેતાય પિણ્ડો દાતવ્યો ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ । પ્રશ્રસ્તત્રાભિરણ્યેતિ યજમાનદ્વિજન્મના ॥ ૨,૫.

દ્વિજાતિઓ ભોજન કરી લે પછી, પ્રેતને પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ; ત્યાં યજમાન અને દ્વિજાતિઓએ 'યોગ્ય રીતે અપાયું' એવું કહેવું જોઈએ.