ગરુડપુરાણમ્

ચતુર્થેન ચ પિણ્ડેન નાભિલિઙ્ગગુદં તથા । જાનુજઙ્ઘં તથા પાદૌ પઞ્ચમેન તુ સર્વદા ॥ ૨,૫.

ચોથા પિંડથી નાભિ, લિંગ અને ગુદા બને છે. પાંચમા પિંડથી ઘૂંટણ, પગની પિંડી અને પગ બને છે.

સર્વમર્માણિ ષષ્ઠેન સપ્તમેન તુ નાડયઃ । દન્તલોમાન્યષ્ટમેન વીર્યન્તુ નવમેન ચ ॥ ૨,૫.

છઠ્ઠા પિંડથી બધા મર્મસ્થાન, સાતમા પિંડથી નસો, આઠમા પિંડથી દાંત અને વાળ, નવમા પિંડથી વીર્ય બને છે.

દશમેન તુ પૂર્ણત્વં તૃપ્તતા ક્ષુદ્વિપર્યયઃ । મધ્યમાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ મે ॥ ૨,૫.

દસમા પિંડથી સંપૂર્ણતા, તૃપ્તિ અને ભૂખનો અભાવ થાય છે. હવે હું મધ્ય શોડશી વિધિ કહું છું, વિનતા પુત્ર, ધ્યાનથી સાંભળ.

વિષ્ણવાદિવિષ્ણુપર્યન્તાન્યેકાદશ તથા ખગ । શ્રાદ્ધાનિ પઞ્ચ દેવાનામિત્યેષાં મધ્યષોડશી ॥ ૨,૫.૩૮ નિમિત્તં દુર્મતિં કૃત્વા યદિ નારાયણો બલિઃ । એકાદશાહે કર્તવ્યો વૃષોત્સર્ગોઽપિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૫.

વિષ્ણુથી આરંભી વિષ્ણુ સુધી અગિયાર શ્રાદ્ધ અને દેવતાઓ માટે પાંચ શ્રાદ્ધ — આ મધ્ય શોડશી છે. જો દુર્ભાવનાથી નારાયણ કે બલિ છોડાય જાય તો અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ અને વૃષોત્સર્ગ કરવો.

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્યોત્સૃજ્યેત નો વૃષઃ । પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૫.

અગિયારમા દિવસે મૃતક માટે વૃષોત્સર્ગ ન થાય તો, સો શ્રાદ્ધ આપ્યા છતાં પણ તેનું પ્રેતત્વ ટકી રહે છે.

અકૃત્વા યદ્વૃષોત્સર્ગં કૃતં વૈ પિણ્ડપાતનમ્ । નિષ્ફલં સકલં વિદ્યાત્પ્રમીતાય ન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ કર્યા વગર ફક્ત પિંડદાન કરાય તો, એ બધું નિષ્ફળ છે અને મૃતકને કોઈ લાભ થતો નથી.

વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે । પુત્રઃ પત્ન્યથ દૌહિત્રઃ પિતા વા દુહિતાથ વા ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કશું નથી — પુત્ર, પત્ની, દોહિત્ર, પિતા કે પુત્રી પણ નહીં.

મૃતાદનન્તરં તસ્ય ધ્રુવં કાર્યો વૃષોત્સવઃ । ચતુર્વત્સતરીયુક્તો યસ્યોત્સૃજ્યેત વા વૃષઃ ॥ ૨,૫.

મૃત્યુ પછી તરત જ, ચાર વર્ષના વાછરડા અથવા છૂટો મુકવામાં આવેલ વાછરડા વડે વાછરડા વિધિ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

અલઙ્કૃતો વિધાનેન પ્રેતત્વં તસ્ય નો ભવેત્ । એકાદશેઽહ્નિ સમ્પ્રાપ્તે વૃષાલાભો ભવેદ્યદિ ॥ ૨,૫.

વિધિ પ્રમાણે સુશોભિત વાછરડા કરવાથી, તે આત્મા પ્રેત નથી રહેતો; પણ જો વાછરડો અગિયારમો દિવસે મળે તો તેવું માનવામાં આવે છે.

દર્ભૈઃ પિષ્ટૈસ્તુ સમ્પાદ્ય તં વૃષં મોચયેદ્વુધઃ । વૃષોત્સર્જનવેલાયાં વૃષાભાવ (લાભ) કથઞ્ચન ॥ ૨,૫.

વાછરડો ન મળે ત્યારે, દર્ભ અથવા લોટથી બનાવેલો વાછરડો છોડી દેવો જોઈએ; કોઈ પણ રીતે વાછરડા વિધિ કરવી જ જોઈએ.

મૃત્તિકાભિસ્તુ દર્ભૈર્વા વૃષં કૃત્વા વિમોચયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્તસ્ય દદ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૫.

માટી કે દર્ભથી વાછરડો બનાવીને છોડી દેવો જોઈએ; જો ઈચ્છા હોય તો, જીવતા હોય ત્યારે પણ અગિયારમો દિવસે આપી શકાય.

મૃતમુદ્દિશ્ય દાતવ્યં શય્યાધેન્વાદિકં તથા । વિપ્રાન્બહૂન્ ભોજયીત પ્રેતસ્ય ક્ષુદ્વિશાન્તયે ॥ ૨,૫.

મૃત વ્યક્તિના નામે શય્યા, ગાય અને અન્ય દાન આપવું જોઈએ; અને પ્રેતની ભૂખ શાંત થાય તે માટે ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

તૃતીયાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ તામ્ । દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ આદ્યં ષાણ્માસિકં તથા ॥ ૨,૫.

હું તને ત્રીજી અને સોળમી વિધિ વિશે કહું છું, વિનતા પુત્ર, સાંભળ; બાર સ્મૃતિ વિધિઓ છે, જેમાંથી પ્રથમ છ મહિને થાય છે.

સપિણ્ડીકરણં ચૈવ તૃતીયા ષોડશી મતા । દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે ચ ષણ્માસે માસિકેઽબ્દિકે ॥ ૨,૫.

ત્રીજી અને સોળમી વિધિને 'સપિંડીકરણ' કહેવાય છે; તે દ્વાદશ દિવસ, ત્રણ પખવાડિયા, છ મહિના, માસિક અને વાર્ષિક કરવામાં આવે છે.

તૃતીયાં ષોડશીમેનાં વદન્તિ મતભેદતઃ । યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૫.

મતે ભિન્નતા પ્રમાણે ત્રીજી અને સોળમી વિધિ અલગ રીતે કહેવામાં આવી છે; જો આ સોળ પ્રેત શ્રાદ્ધો ન થાય,

પિશાચત્વં સ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ । એકાદશે દ્વાદશે વા દિને આદ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૫.

તો એ આત્મા પિશાચરૂપે જ રહે છે, ભલે શત શ્રાદ્ધો કરવામાં આવે; પ્રથમ વિધિ અગિયારમો કે બારમો દિવસે કરવી કહેવાય છે.

માસાદૌ પ્રતિમાસઞ્ચ શુદ્ધં મૃતતિથૌ ખગ । એકેનાહ્ના ત્રિભિર્વાપિ હીનેષુ વિનતાસુત ॥ ૨,૫.

માસના આરંભે અને દર મહિને, મૃત્યુની તારીખે શુદ્ધ વિધિ કરવી જોઈએ, વિનતા પુત્ર; જો રહી જાય તો એક કે ત્રણ દિવસમાં કરી શકાય.

માસષણ્માસવર્ષેષુ ત્રિપક્ષેષુ ભવન્તિ હિ । શ્રાદ્ધાન્યથસ્યાત્સાપિણ્ડ્યં પૂર્ણે વર્ષે તદર્ધકે ॥ ૨,૫.

માસ, છ મહિના, વર્ષ અને ત્રણ પખવાડિયામાં શ્રાદ્ધો થાય છે; સપિંડીકરણ વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે અથવા અડધા વર્ષે થાય છે.

ત્રિપક્ષેઽભ્યુદયે વાપિ દ્વાદશાહેઽથ વા નૃણામ્ । આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ ॥ ૨,૫.

ત્રણ પખવાડિયા, દ્વાદશ દિવસ કે પુરુષોના જીવન ટૂંકા અને કુળકર્મો અનંત હોવાથી,

અસ્થિરત્વાચ્છરીરસ્ય દ્વાદશાહે પ્રશસ્યતે । સપિણ્ડીકરણેષ્વેવં વિધિં પક્ષીન્દ્ર મે શૃણુ ॥ ૨,૫.

શરીર અસ્થિર હોવાથી, દ્વાદશ દિવસ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; હવે, પંખીઓના રાજા, સપિંડીકરણની વિધિ સાંભળ.

એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદપિ કાશ્યપ । તિલગન્ધોદકૈર્યુક્તં કુર્યાત્પાત્રચતુષ્ટયમ્ ॥ ૨,૫.

એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે પણ એ કરવું જોઈએ, કાશ્યપ; તલ, સુગંધ અને પાણીથી ચાર પાત્રો તૈયાર કરવા.

પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પિત્ર્યં પાત્રત્રયં તથા । સેચયેત્પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં ખગ ત્રિષુ ॥ ૨,૫.

આ પૈકી એક પાત્ર પ્રેત માટે અને ત્રણ પાત્ર પિતૃઓ માટે હોય; પ્રેતનું પાત્ર પિતૃના ત્રણ પાત્રોમાં ઉંડાળવું, પંખી.

ચતુરો નિર્વપેત્પિણ્ડાન્પૂર્વન્તેષુ સમાપયેત્ । તતઃ પ્રભૃતિ વૈ પ્રેતઃ પિતૃસામાન્યમશ્નુતે ॥ ૨,૫.

ચાર પિંડો અર્પણ કરીને, અગાઉ જે રીતે કહ્યું એ પ્રમાણે વિધિ પૂર્ણ કરવી; ત્યારથી પ્રેત પિતૃ સમાન અવસ્થામાં પહોંચે છે.

તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને તસ્મિન્પ્રેતે ખગેશ્વર । શ્રાદ્ધધર્મૈરશેષૈસ્તુ તત્પૂર્વાનર્ચયેત્પિતૄન્ ॥ ૨,૫.

પછી જ્યારે પ્રેત પિતૃપદ પામે છે, પંખીઓના સ્વામી, ત્યારે તે સર્વ શ્રાદ્ધવિધિથી પોતાના પૂર્વજોને પૂજા કરવી જોઈએ.

એકચિત્યારોહણે ચ એકાહ્નિ મરણે તથા । સાપિણ્ડ્યન્તુ સ્ત્રિયા નાસ્તિ મૃતે ભર્તુઃ સ્ત્રિયો ભવેત્ ॥ ૨,૫.

એક જ ચિતામાં દાહ થાય અથવા એક જ દિવસે મૃત્યુ થાય તો સ્ત્રી માટે સપિંડીકરણ નથી; પણ પતિના મૃત્યુ પછી સ્ત્રી માટે થાય છે.

પાકૈક્યમથ કાલૈક્યં કર્ત્રૈક્યઞ્ચ ભવેત્ખગ । શ્રાદ્ધાદૌ સહ દાહે ચ પતિપત્ન્યોર્ન સંશયઃ ॥ ૨,૫.

પકાવવાની એકતા, સમયની એકતા અને કર્મની એકતા, ખગ, શ્રાદ્ધમાં અને પતિ-પત્ની બંનેના દાહ સમયે રાખવી જોઈએ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભર્તુર્મૃતતિથેરન્યતિથૌ ચિતિમથારુહેત્ । તાંમૃતાહનિ તુ સમ્પ્રાપ્તે પૃથક્પિણ્ડેન યોજયેત્ ॥ ૨,૫.

પતિ અતિથિ તરીકે અવસાન પામે ત્યારે પત્નીએ તેની સાથે ચિતામાં ચઢવું જોઈએ; પણ જ્યારે તેણીનું અવસાન થાય ત્યારે અલગ પિંડ દ્વારા તેને જોડવું.

પ્રત્યબ્દઞ્ચ યુગપત્તુ સમાપયેત્ ॥ ૨,૫.

દરેક વર્ષે આ વિધિઓ એકસાથે અને એક જ સમયે પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

યસ્ય સંવત્સરાદર્વાક્સપિણ્ડીકરણં ભવેત્ । માસિકઞ્ચોદકુમ્ભઞ્ચ દેયં તસ્યાપિ વત્સરમ્ ॥ ૨,૫.

જ્યારે સંવત્સર પૂરું થાય એ પહેલાં જ સપીંડીકરણ થાય, ત્યારે બાકી વર્ષ માટે માસિક વિધિ અને જળકુંભનું દાન પણ કરવું જોઈએ.