ગરુડપુરાણમ્

શતાઞ્જલિ યદા પક્ષિન્નાદ્યે ત્રિંશત્તદાહનિ । ચત્વારિંશદ્દ્વિતીયેઽહ્નિ ત્રિંશદહ્નિ તૃતીયકે ॥ ૨,૫.

પહેલા દિવસે સો અંજલિ પાણી આપવું, ત્રીસમા દિવસે ત્રીસ, બીજા દિવસે ચાળીસ અને ત્રીજા દિવસે ત્રીસ અંજલિ આપવી.

એવં જલસ્યાઞ્જલયો વિભાજ્યાઃ પક્ષયોર્દ્વયોઃ । સર્વેષુ પિતૃકાર્યેષુ પુત્રો મુખ્યોઽધિકારવાન્ ॥ ૨,૫.

આ રીતે પાણીના અંજલિ બે ભાગે વહેંચવા. બધા પિતૃકર્મોમાં પુત્રને મુખ્ય અધિકાર હોય છે.

પિણ્ડપ્રસેકસ્તૂષ્ણીઞ્ચ પુષ્પધૂપાદિકં તથા । દશમેઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે સ્નાનં ગ્રામાદ્બહિશ્ચરેત્ ॥ ૨,૫.

પિંડદાન, મૌન રહેવું અને ફૂલ-ધૂપ વગેરે વિધિઓ પછી દસમા દિવસે ગામની બહાર જઈને સ્નાન કરવું.

તત્ર ત્યાજ્યાનિ વાસાંસિ કેશશ્મશ્રુનખાનિ ચ । વિપ્રઃ શુધ્યત્યપઃ સ્પૃષ્ટ્વા ક્ષત્ત્રિયો વાહનં તથા ॥ ૨,૫.

ત્યાં કપડાં, વાળ, દાઢી અને નખ છોડવા. બ્રાહ્મણ પાણી સ્પર્શે તો શુદ્ધ થાય છે અને ક્ષત્રિય પોતાનું વાહન સ્પર્શે તો.

વૈશ્યઃ પ્રતોદં રશ્મીન્વા શૂદ્રો યષ્ટિં કૃતક્રિયઃ । મૃતાદલ્પવયોભિશ્ચ સપિણ્ડૈઃ પરિવાપનમ્ ॥ ૨,૫.

વૈશ્ય પોતાનો કાંટો કે દોરો સ્પર્શે, શૂદ્ર લાકડી સ્પર્શે અને વિધિ પૂર્ણ કરે. જે ઓછા વયે મૃત્યુ પામ્યા હોય, તેમના માટે સગાં સાથે સપીંડીકરણ કરવું.

કાર્યન્તુ ષોડશી ષડ્ભિઃ પિણ્ડૈર્દશભિરૈવ ચ । પ્રથમા મલિના હ્યેતૈરાદશાહં મૃતેર્ભવેત્ ॥ ૨,૫.

છ કે દસ પિંડથી શોડશી વિધિ કરવી. મૃત્યુ પછીના દસ દિવસ આ પિંડોથી અશૌચમાં વિતાવવાના.

દિનાનિ દશ યાન્પિણ્ડાન્કુર્વન્ત્યત્ર સુતાદયઃ । પ્રત્યહં તે વિભજ્યન્તે ચતુર્ભાગૈઃ ખગોત્તમ ॥ ૨,૫.

દસ દિવસ સુધી પુત્ર અને અન્ય લોકો પિંડ આપે છે. દરરોજ એ પિંડ ચાર ભાગે વહેંચવા.

ભાગદ્વયેન દેહઃ સ્યાત્તૃતીયેન યમાનુગાઃ । તૃપ્યન્તિ હિ ચતુર્થેન સ્વયમપ્યુપજીવતિ ॥ ૨,૫.

બે ભાગથી શરીર બને છે, ત્રીજા ભાગથી યમના અનુયાયીઓ તૃપ્ત થાય છે અને ચોથા ભાગથી મૃત્યુ પામેલો પોતે જીવતો રહે છે.

અહોરાત્રૈસ્તુ નવભિર્દેહો નિષ્પત્તિમાપ્નુયાત્ । શિરસ્ત્વાદ્યેન પિણ્ડેન પ્રેતસ્ય ક્રિયતે તથા ॥ ૨,૫.

નવ દિવસ-રાતમાં શરીર પૂર્ણ બને છે. પહેલો પિંડથી મૃતકનું માથું બને છે.

દ્વિતીયેન તુ કર્ણાક્ષિનાસિકં તુ સમાસતઃ । ગલાંસભુજવક્ષશ્ચ તૃતીયેન તથા ક્રમાત્ ॥ ૨,૫.

બીજા પિંડથી કાન, આંખ અને નાક બને છે. ત્રીજા પિંડથી ગળું, ખભા, હાથ અને છાતી ક્રમશઃ બને છે.

ચતુર્થેન ચ પિણ્ડેન નાભિલિઙ્ગગુદં તથા । જાનુજઙ્ઘં તથા પાદૌ પઞ્ચમેન તુ સર્વદા ॥ ૨,૫.

ચોથા પિંડથી નાભિ, લિંગ અને ગુદા બને છે. પાંચમા પિંડથી ઘૂંટણ, પગની પિંડી અને પગ બને છે.

સર્વમર્માણિ ષષ્ઠેન સપ્તમેન તુ નાડયઃ । દન્તલોમાન્યષ્ટમેન વીર્યન્તુ નવમેન ચ ॥ ૨,૫.

છઠ્ઠા પિંડથી બધા મર્મસ્થાન, સાતમા પિંડથી નસો, આઠમા પિંડથી દાંત અને વાળ, નવમા પિંડથી વીર્ય બને છે.

દશમેન તુ પૂર્ણત્વં તૃપ્તતા ક્ષુદ્વિપર્યયઃ । મધ્યમાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ મે ॥ ૨,૫.

દસમા પિંડથી સંપૂર્ણતા, તૃપ્તિ અને ભૂખનો અભાવ થાય છે. હવે હું મધ્ય શોડશી વિધિ કહું છું, વિનતા પુત્ર, ધ્યાનથી સાંભળ.

વિષ્ણવાદિવિષ્ણુપર્યન્તાન્યેકાદશ તથા ખગ । શ્રાદ્ધાનિ પઞ્ચ દેવાનામિત્યેષાં મધ્યષોડશી ॥ ૨,૫.૩૮ નિમિત્તં દુર્મતિં કૃત્વા યદિ નારાયણો બલિઃ । એકાદશાહે કર્તવ્યો વૃષોત્સર્ગોઽપિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૫.

વિષ્ણુથી આરંભી વિષ્ણુ સુધી અગિયાર શ્રાદ્ધ અને દેવતાઓ માટે પાંચ શ્રાદ્ધ — આ મધ્ય શોડશી છે. જો દુર્ભાવનાથી નારાયણ કે બલિ છોડાય જાય તો અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ અને વૃષોત્સર્ગ કરવો.

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્યોત્સૃજ્યેત નો વૃષઃ । પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૫.

અગિયારમા દિવસે મૃતક માટે વૃષોત્સર્ગ ન થાય તો, સો શ્રાદ્ધ આપ્યા છતાં પણ તેનું પ્રેતત્વ ટકી રહે છે.

અકૃત્વા યદ્વૃષોત્સર્ગં કૃતં વૈ પિણ્ડપાતનમ્ । નિષ્ફલં સકલં વિદ્યાત્પ્રમીતાય ન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ કર્યા વગર ફક્ત પિંડદાન કરાય તો, એ બધું નિષ્ફળ છે અને મૃતકને કોઈ લાભ થતો નથી.

વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે । પુત્રઃ પત્ન્યથ દૌહિત્રઃ પિતા વા દુહિતાથ વા ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કશું નથી — પુત્ર, પત્ની, દોહિત્ર, પિતા કે પુત્રી પણ નહીં.

મૃતાદનન્તરં તસ્ય ધ્રુવં કાર્યો વૃષોત્સવઃ । ચતુર્વત્સતરીયુક્તો યસ્યોત્સૃજ્યેત વા વૃષઃ ॥ ૨,૫.

મૃત્યુ પછી તરત જ, ચાર વર્ષના વાછરડા અથવા છૂટો મુકવામાં આવેલ વાછરડા વડે વાછરડા વિધિ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

અલઙ્કૃતો વિધાનેન પ્રેતત્વં તસ્ય નો ભવેત્ । એકાદશેઽહ્નિ સમ્પ્રાપ્તે વૃષાલાભો ભવેદ્યદિ ॥ ૨,૫.

વિધિ પ્રમાણે સુશોભિત વાછરડા કરવાથી, તે આત્મા પ્રેત નથી રહેતો; પણ જો વાછરડો અગિયારમો દિવસે મળે તો તેવું માનવામાં આવે છે.

દર્ભૈઃ પિષ્ટૈસ્તુ સમ્પાદ્ય તં વૃષં મોચયેદ્વુધઃ । વૃષોત્સર્જનવેલાયાં વૃષાભાવ (લાભ) કથઞ્ચન ॥ ૨,૫.

વાછરડો ન મળે ત્યારે, દર્ભ અથવા લોટથી બનાવેલો વાછરડો છોડી દેવો જોઈએ; કોઈ પણ રીતે વાછરડા વિધિ કરવી જ જોઈએ.

મૃત્તિકાભિસ્તુ દર્ભૈર્વા વૃષં કૃત્વા વિમોચયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્તસ્ય દદ્યાદેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૫.

માટી કે દર્ભથી વાછરડો બનાવીને છોડી દેવો જોઈએ; જો ઈચ્છા હોય તો, જીવતા હોય ત્યારે પણ અગિયારમો દિવસે આપી શકાય.

મૃતમુદ્દિશ્ય દાતવ્યં શય્યાધેન્વાદિકં તથા । વિપ્રાન્બહૂન્ ભોજયીત પ્રેતસ્ય ક્ષુદ્વિશાન્તયે ॥ ૨,૫.

મૃત વ્યક્તિના નામે શય્યા, ગાય અને અન્ય દાન આપવું જોઈએ; અને પ્રેતની ભૂખ શાંત થાય તે માટે ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

તૃતીયાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ તામ્ । દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ આદ્યં ષાણ્માસિકં તથા ॥ ૨,૫.

હું તને ત્રીજી અને સોળમી વિધિ વિશે કહું છું, વિનતા પુત્ર, સાંભળ; બાર સ્મૃતિ વિધિઓ છે, જેમાંથી પ્રથમ છ મહિને થાય છે.

સપિણ્ડીકરણં ચૈવ તૃતીયા ષોડશી મતા । દ્વાદશાહે ત્રિપક્ષે ચ ષણ્માસે માસિકેઽબ્દિકે ॥ ૨,૫.

ત્રીજી અને સોળમી વિધિને 'સપિંડીકરણ' કહેવાય છે; તે દ્વાદશ દિવસ, ત્રણ પખવાડિયા, છ મહિના, માસિક અને વાર્ષિક કરવામાં આવે છે.

તૃતીયાં ષોડશીમેનાં વદન્તિ મતભેદતઃ । યસ્યૈતાનિ ન દત્તાનિ પ્રેતશ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૫.

મતે ભિન્નતા પ્રમાણે ત્રીજી અને સોળમી વિધિ અલગ રીતે કહેવામાં આવી છે; જો આ સોળ પ્રેત શ્રાદ્ધો ન થાય,

પિશાચત્વં સ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ । એકાદશે દ્વાદશે વા દિને આદ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૨,૫.

તો એ આત્મા પિશાચરૂપે જ રહે છે, ભલે શત શ્રાદ્ધો કરવામાં આવે; પ્રથમ વિધિ અગિયારમો કે બારમો દિવસે કરવી કહેવાય છે.

માસાદૌ પ્રતિમાસઞ્ચ શુદ્ધં મૃતતિથૌ ખગ । એકેનાહ્ના ત્રિભિર્વાપિ હીનેષુ વિનતાસુત ॥ ૨,૫.

માસના આરંભે અને દર મહિને, મૃત્યુની તારીખે શુદ્ધ વિધિ કરવી જોઈએ, વિનતા પુત્ર; જો રહી જાય તો એક કે ત્રણ દિવસમાં કરી શકાય.

માસષણ્માસવર્ષેષુ ત્રિપક્ષેષુ ભવન્તિ હિ । શ્રાદ્ધાન્યથસ્યાત્સાપિણ્ડ્યં પૂર્ણે વર્ષે તદર્ધકે ॥ ૨,૫.

માસ, છ મહિના, વર્ષ અને ત્રણ પખવાડિયામાં શ્રાદ્ધો થાય છે; સપિંડીકરણ વર્ષ પૂરું થાય ત્યારે અથવા અડધા વર્ષે થાય છે.

ત્રિપક્ષેઽભ્યુદયે વાપિ દ્વાદશાહેઽથ વા નૃણામ્ । આનન્ત્યાત્કુલધર્માણાં પુંસાઞ્ચૈવાયુષઃ ક્ષયાત્ ॥ ૨,૫.

ત્રણ પખવાડિયા, દ્વાદશ દિવસ કે પુરુષોના જીવન ટૂંકા અને કુળકર્મો અનંત હોવાથી,