ગરુડપુરાણમ્

પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે વા સપ્તમે નવમે તથા । અસ્થિસંચયનં કાર્યં દિને તદ્ગોત્રજૈઃ સહ ॥ ૨,૫.

પ્રથમ, ત્રીજા, સાતમા કે નવમા દિવસે, સગાંઓ સાથે મળીને અસ્થિ સંચય કરવું જોઈએ.

તદૂર્ધ્વમઙ્ગસંસ્પર્શઃ સપિણ્ડાનાં વિધીયતે । યોગ્યાઃ સર્વક્રિયાણાં ચ સમાનસલિલાસ્તથા ॥ ૨,૫.

પછી, પિંડ વહેંચનારા સગાંઓને શરીર સ્પર્શ કરવાની મંજૂરી મળે છે અને બધા કર્મો તથા પાણી વહેંચવાનું પણ કરી શકાય છે.

પ્રેતપિણ્ડં બહિર્દદ્યાદ્દર્ભમાત્રવિવર્જિતમ્ । પ્રાગુદીચ્યાં ચરું કૃત્વા સ્નાત્વા પ્રયતમાનસઃ ॥ ૨,૫.

પ્રેત માટેનો પિંડ બહાર, એક પણ દર્ભા વગર અર્પણ કરવો; પૂર્વ-ઉત્તર દિશામાં હવન કરી, સ્નાન કરીને શુદ્ધ મનથી આ કરવું.

ભૂમાવસંસ્કૃતાનાં ચ સંસ્કૃતાનાં કુશેષુ ચ । નવભિર્દિવસૈઃ પિણ્ડાન્નવ દદ્યાત્સમાહિતઃ ॥ ૨,૫.

મૃતકને જમીન પર કે કુશ પર દાહ કર્યો હોય, તો નવ દિવસ સુધી દરરોજ એક પિંડ એકાગ્રતાથી અર્પણ કરવો.

દશમં પિણ્ડમુત્સૃજ્ય રાત્રિશેષે શુચિર્ભવેત્ । અસગોત્રઃ સગોત્રો વા યદિ સ્ત્રી યતિ વા પુમાન્ ॥ ૨,૫.

દસમા દિવસે પિંડ અર્પણ કર્યા પછી, રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે સ્ત્રી, પુરુષ, યતિ, સગાં કે અસગાં – સૌને શુદ્ધિ મળે છે.

પ્રથમેઽહનિ યો દદ્યાત્સ દશાહં સમાપયેત્ । શાલિના સક્તુભિર્વાપિ શાકૈર્વાપ્યથ નિર્વપેત્ ॥ ૨,૫.

જે પ્રથમ દિવસે પિંડ આપે છે, તે દસ દિવસનું કર્મ પૂર્ણ કરે છે; પિંડમાં ચોખા, લોટ કે શાક પણ વાપરી શકાય છે.

પ્રથમેઽહનિ યદ્દ્રવ્યં તદેવ સ્યાદ્દશાહિકમ્ । યાવદાશૌચમેકૈકસ્યાઞ્જલેર્દાનમુચ્યતે ॥ ૨,૫.

પ્રથમ દિવસે જે દ્રવ્ય વાપર્યું હોય, એ જ દસ દિવસ સુધી વાપરવું; દરેક અશુદ્ધિના દિવસે એક અંજલિ અર્પણ કરવી.

યદ્વા યસ્મિન્દિને દાનં તસ્મિંસ્તદ્દિનસંખ્યયા । દશાહેઽઞ્જલયઃ પક્ષિન્પઞ્ચાશદન્તિમે ॥ ૨,૫.

અથવા, જે દિવસે પિંડ આપવામાં આવે, એ દિવસે જેટલા દિવસ થયા હોય એટલી અંજલિ આપવી; દસ દિવસમાં કુલ પચાસ અંજલિ, એટલે દરરોજ પાંચ.

દ્વિવૃદ્ધ્યા વા ભવેત્પક્ષિન્નઞ્જલીનાં શતં પુનઃ । યદા હિ ત્ર્યહમાશૌચં તદા વાઞ્જલયો દશ ॥ ૨,૫.

અથવા, દરરોજ અંજલિ બમણી કરતાં, કુલ સો અંજલિ પણ આપી શકાય; જો અશુદ્ધિ ત્રણ દિવસની હોય, તો દસ અંજલિ આપવી.

ત્રયોઽઞ્જલય એવં તુ પ્રથમેઽહનિ વૈ તદા । ચત્વારસ્તુ દ્વિતીયેઽહ્નિ તૃતીયે સ્યુસ્ત્રયસ્તથા ॥ ૨,૫.

પહેલા દિવસે ત્રણ અંજલિ પાણી આપવું, બીજા દિવસે ચાર અને ત્રીજા દિવસે ફરી ત્રણ અંજલિ આપવી.

શતાઞ્જલિ યદા પક્ષિન્નાદ્યે ત્રિંશત્તદાહનિ । ચત્વારિંશદ્દ્વિતીયેઽહ્નિ ત્રિંશદહ્નિ તૃતીયકે ॥ ૨,૫.

પહેલા દિવસે સો અંજલિ પાણી આપવું, ત્રીસમા દિવસે ત્રીસ, બીજા દિવસે ચાળીસ અને ત્રીજા દિવસે ત્રીસ અંજલિ આપવી.

એવં જલસ્યાઞ્જલયો વિભાજ્યાઃ પક્ષયોર્દ્વયોઃ । સર્વેષુ પિતૃકાર્યેષુ પુત્રો મુખ્યોઽધિકારવાન્ ॥ ૨,૫.

આ રીતે પાણીના અંજલિ બે ભાગે વહેંચવા. બધા પિતૃકર્મોમાં પુત્રને મુખ્ય અધિકાર હોય છે.

પિણ્ડપ્રસેકસ્તૂષ્ણીઞ્ચ પુષ્પધૂપાદિકં તથા । દશમેઽહનિ સમ્પ્રાપ્તે સ્નાનં ગ્રામાદ્બહિશ્ચરેત્ ॥ ૨,૫.

પિંડદાન, મૌન રહેવું અને ફૂલ-ધૂપ વગેરે વિધિઓ પછી દસમા દિવસે ગામની બહાર જઈને સ્નાન કરવું.

તત્ર ત્યાજ્યાનિ વાસાંસિ કેશશ્મશ્રુનખાનિ ચ । વિપ્રઃ શુધ્યત્યપઃ સ્પૃષ્ટ્વા ક્ષત્ત્રિયો વાહનં તથા ॥ ૨,૫.

ત્યાં કપડાં, વાળ, દાઢી અને નખ છોડવા. બ્રાહ્મણ પાણી સ્પર્શે તો શુદ્ધ થાય છે અને ક્ષત્રિય પોતાનું વાહન સ્પર્શે તો.

વૈશ્યઃ પ્રતોદં રશ્મીન્વા શૂદ્રો યષ્ટિં કૃતક્રિયઃ । મૃતાદલ્પવયોભિશ્ચ સપિણ્ડૈઃ પરિવાપનમ્ ॥ ૨,૫.

વૈશ્ય પોતાનો કાંટો કે દોરો સ્પર્શે, શૂદ્ર લાકડી સ્પર્શે અને વિધિ પૂર્ણ કરે. જે ઓછા વયે મૃત્યુ પામ્યા હોય, તેમના માટે સગાં સાથે સપીંડીકરણ કરવું.

કાર્યન્તુ ષોડશી ષડ્ભિઃ પિણ્ડૈર્દશભિરૈવ ચ । પ્રથમા મલિના હ્યેતૈરાદશાહં મૃતેર્ભવેત્ ॥ ૨,૫.

છ કે દસ પિંડથી શોડશી વિધિ કરવી. મૃત્યુ પછીના દસ દિવસ આ પિંડોથી અશૌચમાં વિતાવવાના.

દિનાનિ દશ યાન્પિણ્ડાન્કુર્વન્ત્યત્ર સુતાદયઃ । પ્રત્યહં તે વિભજ્યન્તે ચતુર્ભાગૈઃ ખગોત્તમ ॥ ૨,૫.

દસ દિવસ સુધી પુત્ર અને અન્ય લોકો પિંડ આપે છે. દરરોજ એ પિંડ ચાર ભાગે વહેંચવા.

ભાગદ્વયેન દેહઃ સ્યાત્તૃતીયેન યમાનુગાઃ । તૃપ્યન્તિ હિ ચતુર્થેન સ્વયમપ્યુપજીવતિ ॥ ૨,૫.

બે ભાગથી શરીર બને છે, ત્રીજા ભાગથી યમના અનુયાયીઓ તૃપ્ત થાય છે અને ચોથા ભાગથી મૃત્યુ પામેલો પોતે જીવતો રહે છે.

અહોરાત્રૈસ્તુ નવભિર્દેહો નિષ્પત્તિમાપ્નુયાત્ । શિરસ્ત્વાદ્યેન પિણ્ડેન પ્રેતસ્ય ક્રિયતે તથા ॥ ૨,૫.

નવ દિવસ-રાતમાં શરીર પૂર્ણ બને છે. પહેલો પિંડથી મૃતકનું માથું બને છે.

દ્વિતીયેન તુ કર્ણાક્ષિનાસિકં તુ સમાસતઃ । ગલાંસભુજવક્ષશ્ચ તૃતીયેન તથા ક્રમાત્ ॥ ૨,૫.

બીજા પિંડથી કાન, આંખ અને નાક બને છે. ત્રીજા પિંડથી ગળું, ખભા, હાથ અને છાતી ક્રમશઃ બને છે.

ચતુર્થેન ચ પિણ્ડેન નાભિલિઙ્ગગુદં તથા । જાનુજઙ્ઘં તથા પાદૌ પઞ્ચમેન તુ સર્વદા ॥ ૨,૫.

ચોથા પિંડથી નાભિ, લિંગ અને ગુદા બને છે. પાંચમા પિંડથી ઘૂંટણ, પગની પિંડી અને પગ બને છે.

સર્વમર્માણિ ષષ્ઠેન સપ્તમેન તુ નાડયઃ । દન્તલોમાન્યષ્ટમેન વીર્યન્તુ નવમેન ચ ॥ ૨,૫.

છઠ્ઠા પિંડથી બધા મર્મસ્થાન, સાતમા પિંડથી નસો, આઠમા પિંડથી દાંત અને વાળ, નવમા પિંડથી વીર્ય બને છે.

દશમેન તુ પૂર્ણત્વં તૃપ્તતા ક્ષુદ્વિપર્યયઃ । મધ્યમાં ષોડશીં વચ્મિ વૈનતેય શૃણુષ્વ મે ॥ ૨,૫.

દસમા પિંડથી સંપૂર્ણતા, તૃપ્તિ અને ભૂખનો અભાવ થાય છે. હવે હું મધ્ય શોડશી વિધિ કહું છું, વિનતા પુત્ર, ધ્યાનથી સાંભળ.

વિષ્ણવાદિવિષ્ણુપર્યન્તાન્યેકાદશ તથા ખગ । શ્રાદ્ધાનિ પઞ્ચ દેવાનામિત્યેષાં મધ્યષોડશી ॥ ૨,૫.૩૮ નિમિત્તં દુર્મતિં કૃત્વા યદિ નારાયણો બલિઃ । એકાદશાહે કર્તવ્યો વૃષોત્સર્ગોઽપિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૫.

વિષ્ણુથી આરંભી વિષ્ણુ સુધી અગિયાર શ્રાદ્ધ અને દેવતાઓ માટે પાંચ શ્રાદ્ધ — આ મધ્ય શોડશી છે. જો દુર્ભાવનાથી નારાયણ કે બલિ છોડાય જાય તો અગિયારમા દિવસે શ્રાદ્ધ અને વૃષોત્સર્ગ કરવો.

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્યોત્સૃજ્યેત નો વૃષઃ । પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૫.

અગિયારમા દિવસે મૃતક માટે વૃષોત્સર્ગ ન થાય તો, સો શ્રાદ્ધ આપ્યા છતાં પણ તેનું પ્રેતત્વ ટકી રહે છે.

અકૃત્વા યદ્વૃષોત્સર્ગં કૃતં વૈ પિણ્ડપાતનમ્ । નિષ્ફલં સકલં વિદ્યાત્પ્રમીતાય ન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ કર્યા વગર ફક્ત પિંડદાન કરાય તો, એ બધું નિષ્ફળ છે અને મૃતકને કોઈ લાભ થતો નથી.

વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે । પુત્રઃ પત્ન્યથ દૌહિત્રઃ પિતા વા દુહિતાથ વા ॥ ૨,૫.

વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કશું નથી — પુત્ર, પત્ની, દોહિત્ર, પિતા કે પુત્રી પણ નહીં.

મૃતાદનન્તરં તસ્ય ધ્રુવં કાર્યો વૃષોત્સવઃ । ચતુર્વત્સતરીયુક્તો યસ્યોત્સૃજ્યેત વા વૃષઃ ॥ ૨,૫.

મૃત્યુ પછી તરત જ, ચાર વર્ષના વાછરડા અથવા છૂટો મુકવામાં આવેલ વાછરડા વડે વાછરડા વિધિ જરૂરથી કરવી જોઈએ.

અલઙ્કૃતો વિધાનેન પ્રેતત્વં તસ્ય નો ભવેત્ । એકાદશેઽહ્નિ સમ્પ્રાપ્તે વૃષાલાભો ભવેદ્યદિ ॥ ૨,૫.

વિધિ પ્રમાણે સુશોભિત વાછરડા કરવાથી, તે આત્મા પ્રેત નથી રહેતો; પણ જો વાછરડો અગિયારમો દિવસે મળે તો તેવું માનવામાં આવે છે.