ગરુડપુરાણમ્

રજ્જુચ્છેદાશ્રુપાતઞ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુધ્યતિ । એષામન્યતમં પ્રેતં યો વહેત્તુ દેહત વા

દોરી કાપવી, આંસુ વહાવા કે તપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વારા શુદ્ધિ મળે છે; જે કોઈ મૃતદેહ વહે છે, એમાંથી કોઈ એક રીતે પવિત્ર થાય છે.

કટોદકક્રિયાં કૃત્વા કૃચ્છ્ર સાન્તપનં ચરેત્ । નિમિત્તે લઘુનિ સ્વલ્પં મહન્મહતિ કલ્પયેત્

કટોદક વિધિ કર્યા પછી કૃચ્છ્ર સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; કારણ નાનું હોય તો નાનું, મોટું હોય તો મોટું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.

ગરુડ ઉવાચ । કૃચ્છ્રસ્ય તપ્તકૃચ્છ્રસ્ય તથા સાન્તપનસ્ય ચ । લક્ષણં બ્રૂહિ મે સ્વામિંસ્ત્રયાણામપિ સુવ્રત

ગરુડએ પૂછ્યું: હે સ્વામી, કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર અને સાંતપન — આ ત્રણેયના લક્ષણો મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્ । ઉપવાસસ્ત્ર્યહઞ્ચૈવ એષ કૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: ત્રણ દિવસ સવારે, ત્રણ દિવસ સાંજે, ત્રણ દિવસ ભિક્ષા પર અને ત્રણ દિવસ ઉપવાસ — આ કૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

તપ્તક્ષીરઘૃતામ્બૂનામેકૈકં પ્રત્યહં પિબેત્ । એકરાત્રોપવાસશ્ચ તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

દરેક દિવસે તપ્ત દૂધ, ઘી અને પાણી — એક-એક પીવું અને એક રાત ઉપવાસ કરવો — આ તપ્તકૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ । જગ્ધ્વા પરેઽહ્ન્યુપવસેત્કૃચ્છ્રં સાન્તપનઞ્ચરન્

ગૌમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશા સ્પર્શેલું પાણી પીધા પછી બીજા દિવસે ઉપવાસ કરવો — આ સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત છે.

મયા તેઽયં સમાખ્યાતો દુર્મૃતસ્ય વિધિઃ ખગ । તદા મૃતં વિજાનીયાદ્દીપનિર્વાણમાગતઃ

હે પંખી, મેં તને દુર્મૃત વ્યક્તિ માટેની વિધિ સમજાવી; દીવો બુઝાઈ જાય ત્યારે મૃત્યુ થયું એમ સમજવું.

અગ્નિદાહં તતઃ કુર્યાત્સૂતકઞ્ચ દિનત્રયમ્ । દશાહં ગર્તપિણાડઞ્ચ કર્તવ્યં પ્રેતપૂર્વકમ્

પછી અગ્નિસંસ્કાર કરવો અને ત્રણ દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું; દશાહ અને મૃતદેહ માટેનું ખાડું પણ કરવું.

એવં વિધિં તતઃ કુર્યાત્તતઃ પ્રેતશ્ચ મુક્તિભાક્ । મૃતભ્રાન્ત્યા પ્રતિકૃતેઃ કૃતે દાહે સ વૈ યદિ

આ રીતે વિધિ કરવી; પછી મૃત વ્યક્તિને મુક્તિ મળે છે. જો ભૂલથી જીવતા માટે વિધિ કરીને દાહ કરાય—

આયાતિ તેન કર્તવ્યં મજ્જનં ઘૃકુણ્ડકે । જાતકર્માદિસંસ્કારાઃ કર્તવ્યાઃ પુનરેવ તુ

પછી ઘૃતકુંડામાં સ્નાન કરવું અને જન્માદિ સંસ્કાર ફરીથી કરવાં.

ઊઢામેવ સ્વકાં ભાર્યામુદ્વહેદ્વિધિવત્પુમાન્ । વર્ષે પઞ્ચદશે પક્ષિન્ દ્વાદશે વા ગતે સતિ

પંદર વર્ષ કે બાર વર્ષ પછી, પુરુષે પોતાની પત્નીને વિધિ પ્રમાણે ફરીથી લગ્ન કરાવવું.

અજ્ઞાતસ્ય પ્રોષિતસ્ય કૃત્વા પ્રતિકૃતિં દહેત્ । રજસ્વલાસૂતિકયોર્વિશેષં મરણે શૃણુ

અજ્ઞાત કે વિદેશ ગયેલા માટે પुतળું બનાવી દાહ કરવું; હવે રજસ્વલા કે પ્રસૂતિમાં મૃત્યુ પામેલી સ્ત્રી માટેની વિશિષ્ટ વિધિ સાંભળ.

સૂતિકાયાં મૃતાયાન્તુ એવં કુર્વન્તિ યાજ્ઞિકાઃ । કુમ્ભે સલિલમાદાય પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

પ્રસૂતિમાં મૃત્યુ પામે ત્યારે યાજ્ઞિકો આ રીતે કરે છે: કુંડામાં પાણી અને પાંચ ગૌઉત્પાદનો લઈ વિધિ કરે છે.

પુણ્યાભિરભિમન્ત્ર્યાપો વાચા શુદ્ધિં લભેત્તતઃ । શતસૂર્પોદકેનાદૌ સ્નાપયિત્વા યથાવિધિ

પવિત્ર મંત્રો વડે પાણીને શુદ્ધ કરીને, વાણીથી પણ પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ. પછી, શરૂઆતમાં, શતપાત્ર પાણીથી યોગ્ય રીતે શરીરનું સ્નાન કરવું.

તેનૈવ સ્નાપયિત્વા તુ દાહં કુર્યાત્સ્વગેશ્વર । પઞ્ચભિઃ સ્નાપયિત્વા તુ ગવ્યૈઃ પ્રેતાં રજસ્વલામ્

આ રીતે સ્નાન કરાવ્યા પછી, કુટુંબના વડાએ દાહવિધિ કરવી. ગૌમાતા ના પાંચ વસ્તુઓથી મૃતક અને રજસ્વલા સ્ત્રીનું પણ સ્નાન કરાવવું.

વસ્ત્રાન્તરાકૃતિં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । મૃતસ્ય પઞ્ચકે દાહવિધિં વચ્મિ શૃણુષ્વ મે

કપડાંથી પुतળું બનાવી, વિધિ પ્રમાણે તેનું દાહ કરવું. હવે હું પંચક નક્ષત્રોમાં દાહની રીત સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાર્ધમેતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ । રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્

પ્રથમ ધનિષ્ઠા નું અડધું ભાગ અને પછી રેવતી સુધીના પાંચ નક્ષત્રો હંમેશા અશુભ ગણાય છે અને તેને ટાળવું જોઈએ.

દાહસ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિષાદઃ સર્વજન્તુષુ । ન જલં દીયતે તેષુ અશુભં સર્વદા ભવેત્

આ સમયગાળામાં દાહવિધિ કરવી નહીં; બધા જીવોમાં દુઃખ ફેલાય છે, એ સમયે પાણી પણ આપવું નહીં, કારણ કે એ હંમેશા અશુભ માનવામાં આવે છે.

પઞ્ચકાનન્તરં સર્વં કાર્યં કર્તવ્યમન્યથા । પુત્ત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપોઽપ્યુપજાયતે

પંચક નક્ષત્રો પસાર થયા પછી જ બધા કર્મો કરવા, નહિ તો મૃતકના પુત્રો અને કુટુંબજનોને પણ દુઃખ થાય છે.

ગૃહે હાનિર્ભવત્યેવ ઋક્ષેષ્વેષુ મૃતસ્ય ચ । અથ વા ઋક્ષમદ્યે ચ દાહસ્તુ વિધિપૂર્વકઃ

આ નક્ષત્રોમાં દાહ કરવાથી ઘરમાં અને મૃતકના ભાગ્યમાં નુકસાન થાય છે; છતાં, જો દાહ કરવો જ પડે, તો નિયમ મુજબ કરવો.

ક્રિયતે માનુષાણાન્તુ સ વા આહુતિપૂર્વકઃ । વિપ્રૈર્વિધિરતઃ કાર્યો મન્ત્રૈસ્તુ વિધિપૂર્વકમ્

માણસ માટે આ વિધિ હવન સાથે કરવામાં આવે છે; બ્રાહ્મણો દ્વારા મંત્રોચ્ચાર સાથે યોગ્ય રીતે વિધિ કરવી.

શવસ્થાનસમીપે તુ ક્ષેપ્તવ્યાઃ પુત્તલાસ્તતઃ । દર્ભકૢપ્તાસ્તુ ચત્વાર ઋક્ષમન્ત્રાભિમન્ત્રિતાઃ

મૃતદેહ જ્યાં છે, ત્યાં નજીક દર્ભથી બનાવેલા ચાર પવિત્ર પुतળાં, નક્ષત્રમંત્રોથી અભિમંત્રિત કરીને મૂકવા.

તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યસ્તૈશ્ચ પુત્તલકૈઃ સહ । સૂતકાન્તે તદા પુત્ત્રૈઃ કાર્યં શાન્તિકપૌષ્ટિકમ્

પછી એ પુતળાં સાથે મળીને દાહવિધિ કરવી. સૂતક પૂર્ણ થયા પછી પુત્રોએ શાંતિ અને કલ્યાણ માટે વિધિ કરવી.

પઞ્ચકેષુ મૃતો યોઽસૌ ન સતિં લભતે નરઃ । તિલાન્ ગાઞ્ચ સુવર્ણઞ્ચ તમુદ્દિશ્ય ઘૃતં દદેત્

પંચક નક્ષત્રોમાં મૃત્યુ પામનારને આગલા જન્મમાં પત્ની મળતી નથી; તેથી તે માટે તિલ, ગાય, સોનુ અને ઘીનું દાન કરવું.

વિપ્રાણાં દાપયેદ્દાનં સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્ । ભોજનોપાનહૌચ્છત્ત્રં હેમમુદ્રા ચ વાસસી

બધા અવરોધો દૂર કરવા માટે બ્રાહ્મણોને ભોજન, ચપ્પલ, છત્રી, સોનાની મુદ્રા અને વસ્ત્રોનું દાન કરવું.

દક્ષિણા દીયતે વિપ્રે પાતકસ્ય પ્રમોચનઃ । મયાતેઽયં સમાખ્યાતો વિધિઃ પઞ્ચહરઃ સ્થિતઃ । સંયમિન્યાં યથાયાનં યથાવર્ષં મૃતક્રિયા

પાપમુક્તિ માટે બ્રાહ્મણને દક્ષિણ આપવી. મેં પંચક નક્ષત્રોની વિધિ અને મરણોત્તર વિધિઓ ઋતુ અને આત્માની યાત્રા પ્રમાણે સમજાવી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૫ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । એવં દગ્ધ્વા નરં પ્રેતં સ્નાત્વા કૃત્વા તિલોદકમ્ । અગ્રતઃ સ્ત્રીજનો ગચ્છેદ્વ્રજેયુઃ પૃષ્ઠતો નરાઃ ॥ ૨,૫.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: મૃતદેહનું દાહ કર્યા પછી, સ્નાન કરીને અને તિલથી પાણી આપ્યા પછી, સ્ત્રીઓ આગળ જાય અને પુરુષો પાછળ ચાલે.

પ્રાશયેન્નિમ્બપત્રાણિ રુદન્તો નામપૂર્વકમ્ । વિધાતવ્યં ચાચમનં પાષાણોપરિ સંસ્થિતે ॥ ૨,૫.

મૃતકનું નામ બોલતાં અને રડતાં, સૌએ નીમની પાંદડી ચાવવી. પછી પથ્થર પર ઊભા રહીને આચમન કરવું.

તે પ્રવિશ્ય ગૃહં સર્વે સુતાદ્યાશ્ચ સપિણ્ડકાઃ । ભવેયુર્દશરાત્રં વૈ યત આશૌચકં ખગ ॥ ૨,૫.

પછી બધા પુત્રો અને સગાં-વહાલાં ઘરમાં પ્રવેશીને દસ દિવસ સુધી સૂતક પાળે.