ગરુડપુરાણમ્

સ્ત્રિયઃ પુનન્તુ મ શિર ઇમં મે વરુણેન ચ । પ્રેતસ્ય પાવનં કૃત્વા શાલગ્રામશિલોદકૈઃ

આ માથું સ્ત્રીઓ અને વરુણના જળથી શુદ્ધ કરાવવું, અને પ્રેતને શાલગ્રામના જળથી પવિત્ર કરવું.

વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય દાતવ્યા સુશીલા ગૌઃ પયસ્વિની । તિલા લૌહં હિરણ્યઞ્ચ કર્પાસં લવણં તથા

વિષ્ણુને અર્પણ કરીને સદાચારવાળી દૂધ આપતી ગાય, તલ, લોખંડ, સોનુ, કપાસ અને મીઠું દાન કરવું.

સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવ એકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્ । તિલપાત્રં તતો દદ્યાત્પદદાનં તથૈવ ચ

સાત પ્રકારના અનાજ, જમીન અને ગાય દરેક પવિત્ર માનવામાં આવે છે; પછી તલનું પાત્ર અને પગનું દાન કરવું.

કર્તવ્યં વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધં પ્રેતમુક્ત્યર્થમાત્મનઃ । પ્રેતમોક્ષં તતઃ કુર્યાદ્ધૃદિ વિષ્ણું પ્રકલ્પ્યચ

પ્રેતમુક્તિ માટે વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું; પછી હૃદયમાં વિષ્ણુને સ્થિર કરીને પ્રેતને મોક્ષ આપવો.

એવં પુત્તલકં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । તચ્છ્રુદ્ધયે તુ સંસ્કર્તા પુત્રાદિર્નિષ્કૃતિં ચરેત્

આ રીતે પুতળું બનાવી, વિધિપૂર્વક દહન કરવું; પછી તેની શુદ્ધિ માટે પુત્ર કે અન્ય સગાએ પ્રાયશ્ચિત કરવું.

ત્રીન્કૃચ્છ્રાન્ષડ્દ્વાદશ ચ તથા પઞ્ચદશાપિ ચ । પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તાનુસારેણ વિપ્રવત્સ્મૃતઃ

ત્રણ, છ, બાર અને પંદર — બ્રાહ્મણ માટે પ્રાયશ્ચિત્તના કારણ પ્રમાણે આ સંખ્યા જણાવવામાં આવી છે.

અશક્તૌ ગોહિરણ્યાદિ પ્રત્યામ્નાયં ચરેદપિ । આત્મનોઽનધિકારિત્વે શુદ્ધિમેવં ચરેદ્વુન્ધઃ

ગાય, સોનાં કે એવાં દાન આપવાની શક્તિ ન હોય તો, નિયમિત વિધિ કરવી જોઈએ; અને પોતે અયોગ્ય હોય તો, આવું કરીને પવિત્રતા મેળવવી જોઈએ.

અશુદ્ધેન તુ યદ્દત્તમુદ્દિશ્યાશુદ્ધિમેવ ચ । નોપતિષ્ઠતિ તત્સર્વમન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ

અશુદ્ધ મનુષ્યે આપેલું કે શુદ્ધિ માટે આપેલું પણ અશુદ્ધ હોય, તો એનું કોઈ ફળ મળતું નથી; એ બધું મધ્યમાં જ નષ્ટ થઈ જાય છે.

શુદ્ધિં સમ્પાદ્ય કર્તવ્યં દહનાદ્યૌર્ધ્વદેહિકમ્ । અકૃત્વા નિષ્કૃતિં યસ્તુ કુરુતે દહનાદિકમ્

પહેલાં શુદ્ધિ મેળવીને અંત્યવિધિ અને અન્ય ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ; જો પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા વિના એ વિધિ કરે તો, એ વ્યર્થ જાય છે.

મતિપૂર્વમમત્યા ચ ક્રમાત્તનિષ્કૃતિં શૃણુ । કૃત્વાગ્નિમુદકં સ્નાનં સ્પર્શનં વહનં કથામ્

હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક અને વિના વિચારના ક્રમથી કરવાના પ્રાયશ્ચિત્ત સાંભળો — અગ્નિ પ્રગટાવવી, જળ અર્પણ કરવું, સ્નાન, સ્પર્શ, વહન અને કથા વાંચવી.

રજ્જુચ્છેદાશ્રુપાતઞ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુધ્યતિ । એષામન્યતમં પ્રેતં યો વહેત્તુ દેહત વા

દોરી કાપવી, આંસુ વહાવા કે તપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વારા શુદ્ધિ મળે છે; જે કોઈ મૃતદેહ વહે છે, એમાંથી કોઈ એક રીતે પવિત્ર થાય છે.

કટોદકક્રિયાં કૃત્વા કૃચ્છ્ર સાન્તપનં ચરેત્ । નિમિત્તે લઘુનિ સ્વલ્પં મહન્મહતિ કલ્પયેત્

કટોદક વિધિ કર્યા પછી કૃચ્છ્ર સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; કારણ નાનું હોય તો નાનું, મોટું હોય તો મોટું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.

ગરુડ ઉવાચ । કૃચ્છ્રસ્ય તપ્તકૃચ્છ્રસ્ય તથા સાન્તપનસ્ય ચ । લક્ષણં બ્રૂહિ મે સ્વામિંસ્ત્રયાણામપિ સુવ્રત

ગરુડએ પૂછ્યું: હે સ્વામી, કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર અને સાંતપન — આ ત્રણેયના લક્ષણો મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્ । ઉપવાસસ્ત્ર્યહઞ્ચૈવ એષ કૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: ત્રણ દિવસ સવારે, ત્રણ દિવસ સાંજે, ત્રણ દિવસ ભિક્ષા પર અને ત્રણ દિવસ ઉપવાસ — આ કૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

તપ્તક્ષીરઘૃતામ્બૂનામેકૈકં પ્રત્યહં પિબેત્ । એકરાત્રોપવાસશ્ચ તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

દરેક દિવસે તપ્ત દૂધ, ઘી અને પાણી — એક-એક પીવું અને એક રાત ઉપવાસ કરવો — આ તપ્તકૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ । જગ્ધ્વા પરેઽહ્ન્યુપવસેત્કૃચ્છ્રં સાન્તપનઞ્ચરન્

ગૌમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશા સ્પર્શેલું પાણી પીધા પછી બીજા દિવસે ઉપવાસ કરવો — આ સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત છે.

મયા તેઽયં સમાખ્યાતો દુર્મૃતસ્ય વિધિઃ ખગ । તદા મૃતં વિજાનીયાદ્દીપનિર્વાણમાગતઃ

હે પંખી, મેં તને દુર્મૃત વ્યક્તિ માટેની વિધિ સમજાવી; દીવો બુઝાઈ જાય ત્યારે મૃત્યુ થયું એમ સમજવું.

અગ્નિદાહં તતઃ કુર્યાત્સૂતકઞ્ચ દિનત્રયમ્ । દશાહં ગર્તપિણાડઞ્ચ કર્તવ્યં પ્રેતપૂર્વકમ્

પછી અગ્નિસંસ્કાર કરવો અને ત્રણ દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું; દશાહ અને મૃતદેહ માટેનું ખાડું પણ કરવું.

એવં વિધિં તતઃ કુર્યાત્તતઃ પ્રેતશ્ચ મુક્તિભાક્ । મૃતભ્રાન્ત્યા પ્રતિકૃતેઃ કૃતે દાહે સ વૈ યદિ

આ રીતે વિધિ કરવી; પછી મૃત વ્યક્તિને મુક્તિ મળે છે. જો ભૂલથી જીવતા માટે વિધિ કરીને દાહ કરાય—

આયાતિ તેન કર્તવ્યં મજ્જનં ઘૃકુણ્ડકે । જાતકર્માદિસંસ્કારાઃ કર્તવ્યાઃ પુનરેવ તુ

પછી ઘૃતકુંડામાં સ્નાન કરવું અને જન્માદિ સંસ્કાર ફરીથી કરવાં.

ઊઢામેવ સ્વકાં ભાર્યામુદ્વહેદ્વિધિવત્પુમાન્ । વર્ષે પઞ્ચદશે પક્ષિન્ દ્વાદશે વા ગતે સતિ

પંદર વર્ષ કે બાર વર્ષ પછી, પુરુષે પોતાની પત્નીને વિધિ પ્રમાણે ફરીથી લગ્ન કરાવવું.

અજ્ઞાતસ્ય પ્રોષિતસ્ય કૃત્વા પ્રતિકૃતિં દહેત્ । રજસ્વલાસૂતિકયોર્વિશેષં મરણે શૃણુ

અજ્ઞાત કે વિદેશ ગયેલા માટે પुतળું બનાવી દાહ કરવું; હવે રજસ્વલા કે પ્રસૂતિમાં મૃત્યુ પામેલી સ્ત્રી માટેની વિશિષ્ટ વિધિ સાંભળ.

સૂતિકાયાં મૃતાયાન્તુ એવં કુર્વન્તિ યાજ્ઞિકાઃ । કુમ્ભે સલિલમાદાય પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

પ્રસૂતિમાં મૃત્યુ પામે ત્યારે યાજ્ઞિકો આ રીતે કરે છે: કુંડામાં પાણી અને પાંચ ગૌઉત્પાદનો લઈ વિધિ કરે છે.

પુણ્યાભિરભિમન્ત્ર્યાપો વાચા શુદ્ધિં લભેત્તતઃ । શતસૂર્પોદકેનાદૌ સ્નાપયિત્વા યથાવિધિ

પવિત્ર મંત્રો વડે પાણીને શુદ્ધ કરીને, વાણીથી પણ પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ. પછી, શરૂઆતમાં, શતપાત્ર પાણીથી યોગ્ય રીતે શરીરનું સ્નાન કરવું.

તેનૈવ સ્નાપયિત્વા તુ દાહં કુર્યાત્સ્વગેશ્વર । પઞ્ચભિઃ સ્નાપયિત્વા તુ ગવ્યૈઃ પ્રેતાં રજસ્વલામ્

આ રીતે સ્નાન કરાવ્યા પછી, કુટુંબના વડાએ દાહવિધિ કરવી. ગૌમાતા ના પાંચ વસ્તુઓથી મૃતક અને રજસ્વલા સ્ત્રીનું પણ સ્નાન કરાવવું.

વસ્ત્રાન્તરાકૃતિં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । મૃતસ્ય પઞ્ચકે દાહવિધિં વચ્મિ શૃણુષ્વ મે

કપડાંથી પुतળું બનાવી, વિધિ પ્રમાણે તેનું દાહ કરવું. હવે હું પંચક નક્ષત્રોમાં દાહની રીત સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

આદૌ કૃત્વા ધનિષ્ઠાર્ધમેતન્નક્ષત્રપઞ્ચકમ્ । રેવત્યન્તં સદા દૂષ્યમશુભં સર્વદા ભવેત્

પ્રથમ ધનિષ્ઠા નું અડધું ભાગ અને પછી રેવતી સુધીના પાંચ નક્ષત્રો હંમેશા અશુભ ગણાય છે અને તેને ટાળવું જોઈએ.

દાહસ્તત્ર ન કર્તવ્યો વિષાદઃ સર્વજન્તુષુ । ન જલં દીયતે તેષુ અશુભં સર્વદા ભવેત્

આ સમયગાળામાં દાહવિધિ કરવી નહીં; બધા જીવોમાં દુઃખ ફેલાય છે, એ સમયે પાણી પણ આપવું નહીં, કારણ કે એ હંમેશા અશુભ માનવામાં આવે છે.

પઞ્ચકાનન્તરં સર્વં કાર્યં કર્તવ્યમન્યથા । પુત્ત્રાણાં ગોત્રિણાં તસ્ય સન્તાપોઽપ્યુપજાયતે

પંચક નક્ષત્રો પસાર થયા પછી જ બધા કર્મો કરવા, નહિ તો મૃતકના પુત્રો અને કુટુંબજનોને પણ દુઃખ થાય છે.