ગરુડપુરાણમ્

નારિકેલં શિરઃ સ્થાનેં તુમ્બં દદ્યાચ્ચ તાલુકે । પઞ્ચરત્નં મુખે દદ્યાજ્જિહ્વાયાં કદલીફલમ્

માથાની જગ્યાએ નાળિયેર, તાળુ પર દુધી, મોઢામાં પાંચ રત્ન અને જીભ પર કેળાનું ફળ મુકવું.

અન્ત્રેષુ નાલિકં તદ્યાદ્વાલુકાઙ્ઘ્રાણે એવ ચ । વસાયાં મૃત્તિકાં દદ્યાદ્ધરિતાલમનઃ શિલાઃ

આંતરમાં નળી, નાકમાં રેતી, ચરબીમાં માટી અને સાથે હરિતાળ તથા અભ્રક મૂકવું.

પારદં રેતસઃ સ્થાને પુરીષે પિત્તલં તથા । મનઃ શિલા તથા ગાત્રે તિલપક્વન્તુ સન્ધિષુ

વીર્યની જગ્યાએ પારદ, વિસર્જનમાં પિત્તલ, શરીરે અભ્રક અને સાંધામાં તલના ખલ મૂકવા.

યવપિષ્ટં યથા માંસે મધુ શોણિતમેવ ચ । કેશેષુ ચ જટાજૂટં ત્વચાયાઞ્ચ મૃગત્વચમ્

માસ માટે જૌનો લોટ, રક્ત માટે મધ, વાળ માટે જટાવાળું, અને ચામડી માટે હરણની ખાલ રાખવી.

કર્ણયોસ્તાલપત્રઞ્ચ સ્તનયોશ્ચૈવ ગુઞ્જિકાઃ । નાસાયાં શતપત્રઞ્ચ કમલં નાભિમણ્ડલે

કાનમાં તાડપત્ર, સ્તન પર ગુંજના દાણા, નાકના ટોચે કમળ અને નાભિ પર પણ કમળ મૂકવું.

વૃન્તાકં વૃષણદ્વન્દ્વે લિઙ્ગે સ્યાદ્ગૃઞ્જનં શુભમ્ । ઘૃતં નાભ્યાં પ્રદેયં સ્યાત્કૌ પીને ચ ત્રપુસ્મૃતમ્

વૃષણમાં વાંગણ, લિંગ પર કલાંજી, નાભિમાં ઘી અને નિતંબ પર ટાંબુ મૂકવું.

મૌક્તિકં સ્તનયોર્મૂર્ધ્નિ કુઙ્કુમેવ વિલેપનમ્ । કર્પૂરાગુરુધૂપૈશ્ચ શુભૈર્માલ્યૈઃ સુગન્ધિભિઃ

સ્તન અને માથા પર મોતી, લિપણ માટે કુંકુ, અને સુગંધ માટે કપૂર, અગરૂ અને શુભ ફૂલોની વણાવેલી માળા રાખવી.

પરિધાનં પટ્ટસૂત્રંહૃદયે ચૈવ વિન્યસેત્ । ઋદ્ધિવૃદ્ધી ભુજૌ દ્વૌ ચ ચક્ષુર્ભ્યાઞ્ચ કપર્દકમ્

વસ્ત્ર તરીકે પટ્ટાનું સૂત્ર, બન્ને હાથમાં સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ, અને આંખોમાં શંખનું આભૂષણ મૂકવું.

દન્તેષુ દાડિમીબીજાન્યઙ્ગુલીષુ ચ ચમ્પકમ્ । સિન્દૂરં નેત્રકોણે ચ તામ્બૂલાદ્યુપહારકમ્

દાંતમાં દાડમના દાણા, આંગળીઓમાં ચંપા, આંખના ખૂણે સિંઘાર અને તાંબૂલ તથા અન્ય ભેટો આપવી.

સર્વૌષદિયુતં પ્રેતં કૃત્વા પૂજાં યથોદિતામ્ । સાગ્નિકે ચાપિ વિધિના યજ્ઞપાત્રં ન્યસ્યેત્ક્રમાત્

બધી ઔષધિઓથી પાત્ર બનાવી, વિધિ મુજબ પૂજા કરીને, પછી ક્રમશઃ અગ્નિસહીત યજ્ઞપાત્ર મૂકવું.

સ્ત્રિયઃ પુનન્તુ મ શિર ઇમં મે વરુણેન ચ । પ્રેતસ્ય પાવનં કૃત્વા શાલગ્રામશિલોદકૈઃ

આ માથું સ્ત્રીઓ અને વરુણના જળથી શુદ્ધ કરાવવું, અને પ્રેતને શાલગ્રામના જળથી પવિત્ર કરવું.

વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય દાતવ્યા સુશીલા ગૌઃ પયસ્વિની । તિલા લૌહં હિરણ્યઞ્ચ કર્પાસં લવણં તથા

વિષ્ણુને અર્પણ કરીને સદાચારવાળી દૂધ આપતી ગાય, તલ, લોખંડ, સોનુ, કપાસ અને મીઠું દાન કરવું.

સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવ એકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્ । તિલપાત્રં તતો દદ્યાત્પદદાનં તથૈવ ચ

સાત પ્રકારના અનાજ, જમીન અને ગાય દરેક પવિત્ર માનવામાં આવે છે; પછી તલનું પાત્ર અને પગનું દાન કરવું.

કર્તવ્યં વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધં પ્રેતમુક્ત્યર્થમાત્મનઃ । પ્રેતમોક્ષં તતઃ કુર્યાદ્ધૃદિ વિષ્ણું પ્રકલ્પ્યચ

પ્રેતમુક્તિ માટે વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું; પછી હૃદયમાં વિષ્ણુને સ્થિર કરીને પ્રેતને મોક્ષ આપવો.

એવં પુત્તલકં કૃત્વા દાહયેદ્વિધિપૂર્વકમ્ । તચ્છ્રુદ્ધયે તુ સંસ્કર્તા પુત્રાદિર્નિષ્કૃતિં ચરેત્

આ રીતે પুতળું બનાવી, વિધિપૂર્વક દહન કરવું; પછી તેની શુદ્ધિ માટે પુત્ર કે અન્ય સગાએ પ્રાયશ્ચિત કરવું.

ત્રીન્કૃચ્છ્રાન્ષડ્દ્વાદશ ચ તથા પઞ્ચદશાપિ ચ । પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તાનુસારેણ વિપ્રવત્સ્મૃતઃ

ત્રણ, છ, બાર અને પંદર — બ્રાહ્મણ માટે પ્રાયશ્ચિત્તના કારણ પ્રમાણે આ સંખ્યા જણાવવામાં આવી છે.

અશક્તૌ ગોહિરણ્યાદિ પ્રત્યામ્નાયં ચરેદપિ । આત્મનોઽનધિકારિત્વે શુદ્ધિમેવં ચરેદ્વુન્ધઃ

ગાય, સોનાં કે એવાં દાન આપવાની શક્તિ ન હોય તો, નિયમિત વિધિ કરવી જોઈએ; અને પોતે અયોગ્ય હોય તો, આવું કરીને પવિત્રતા મેળવવી જોઈએ.

અશુદ્ધેન તુ યદ્દત્તમુદ્દિશ્યાશુદ્ધિમેવ ચ । નોપતિષ્ઠતિ તત્સર્વમન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ

અશુદ્ધ મનુષ્યે આપેલું કે શુદ્ધિ માટે આપેલું પણ અશુદ્ધ હોય, તો એનું કોઈ ફળ મળતું નથી; એ બધું મધ્યમાં જ નષ્ટ થઈ જાય છે.

શુદ્ધિં સમ્પાદ્ય કર્તવ્યં દહનાદ્યૌર્ધ્વદેહિકમ્ । અકૃત્વા નિષ્કૃતિં યસ્તુ કુરુતે દહનાદિકમ્

પહેલાં શુદ્ધિ મેળવીને અંત્યવિધિ અને અન્ય ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ; જો પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા વિના એ વિધિ કરે તો, એ વ્યર્થ જાય છે.

મતિપૂર્વમમત્યા ચ ક્રમાત્તનિષ્કૃતિં શૃણુ । કૃત્વાગ્નિમુદકં સ્નાનં સ્પર્શનં વહનં કથામ્

હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક અને વિના વિચારના ક્રમથી કરવાના પ્રાયશ્ચિત્ત સાંભળો — અગ્નિ પ્રગટાવવી, જળ અર્પણ કરવું, સ્નાન, સ્પર્શ, વહન અને કથા વાંચવી.

રજ્જુચ્છેદાશ્રુપાતઞ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુધ્યતિ । એષામન્યતમં પ્રેતં યો વહેત્તુ દેહત વા

દોરી કાપવી, આંસુ વહાવા કે તપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વારા શુદ્ધિ મળે છે; જે કોઈ મૃતદેહ વહે છે, એમાંથી કોઈ એક રીતે પવિત્ર થાય છે.

કટોદકક્રિયાં કૃત્વા કૃચ્છ્ર સાન્તપનં ચરેત્ । નિમિત્તે લઘુનિ સ્વલ્પં મહન્મહતિ કલ્પયેત્

કટોદક વિધિ કર્યા પછી કૃચ્છ્ર સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; કારણ નાનું હોય તો નાનું, મોટું હોય તો મોટું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું.

ગરુડ ઉવાચ । કૃચ્છ્રસ્ય તપ્તકૃચ્છ્રસ્ય તથા સાન્તપનસ્ય ચ । લક્ષણં બ્રૂહિ મે સ્વામિંસ્ત્રયાણામપિ સુવ્રત

ગરુડએ પૂછ્યું: હે સ્વામી, કૃચ્છ્ર, તપ્તકૃચ્છ્ર અને સાંતપન — આ ત્રણેયના લક્ષણો મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્ । ઉપવાસસ્ત્ર્યહઞ્ચૈવ એષ કૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: ત્રણ દિવસ સવારે, ત્રણ દિવસ સાંજે, ત્રણ દિવસ ભિક્ષા પર અને ત્રણ દિવસ ઉપવાસ — આ કૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

તપ્તક્ષીરઘૃતામ્બૂનામેકૈકં પ્રત્યહં પિબેત્ । એકરાત્રોપવાસશ્ચ તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ

દરેક દિવસે તપ્ત દૂધ, ઘી અને પાણી — એક-એક પીવું અને એક રાત ઉપવાસ કરવો — આ તપ્તકૃચ્છ્ર કહેવાય છે.

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ । જગ્ધ્વા પરેઽહ્ન્યુપવસેત્કૃચ્છ્રં સાન્તપનઞ્ચરન્

ગૌમૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશા સ્પર્શેલું પાણી પીધા પછી બીજા દિવસે ઉપવાસ કરવો — આ સાંતપન પ્રાયશ્ચિત્ત છે.

મયા તેઽયં સમાખ્યાતો દુર્મૃતસ્ય વિધિઃ ખગ । તદા મૃતં વિજાનીયાદ્દીપનિર્વાણમાગતઃ

હે પંખી, મેં તને દુર્મૃત વ્યક્તિ માટેની વિધિ સમજાવી; દીવો બુઝાઈ જાય ત્યારે મૃત્યુ થયું એમ સમજવું.

અગ્નિદાહં તતઃ કુર્યાત્સૂતકઞ્ચ દિનત્રયમ્ । દશાહં ગર્તપિણાડઞ્ચ કર્તવ્યં પ્રેતપૂર્વકમ્

પછી અગ્નિસંસ્કાર કરવો અને ત્રણ દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું; દશાહ અને મૃતદેહ માટેનું ખાડું પણ કરવું.

એવં વિધિં તતઃ કુર્યાત્તતઃ પ્રેતશ્ચ મુક્તિભાક્ । મૃતભ્રાન્ત્યા પ્રતિકૃતેઃ કૃતે દાહે સ વૈ યદિ

આ રીતે વિધિ કરવી; પછી મૃત વ્યક્તિને મુક્તિ મળે છે. જો ભૂલથી જીવતા માટે વિધિ કરીને દાહ કરાય—