ગરુડપુરાણમ્

ચાણ્ડાલીમવધિં કૃત્વા બ્રાહ્મણીતઃ સમો વિધિઃ । અગર્ભિણીનાં સર્વાસામબાલતાક્મે(કા)નામપિ

ચંડાળ સ્ત્રી સુધી મર્યાદા રાખીને, બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ, ગર્ભવતી અને બાળાવસ્થાની સ્ત્રીઓ સિવાય, બધી માટે નિયમ એકસરખો છે.

દહનસ્ય વિધિઃ પ્રોક્તઃ સામાન્યેન મયા ખગ । વિશેષમપિ તસ્યાસ્ય કઞ્ચિત્કિં શ્રોતુમિચ્છતિ

હે પંખી, મેં સ્મશાન વિધિ સામાન્ય રીતે સમજાવી છે; શું તને એમાંની કોઈ ખાસ વાત જાણવા ઈચ્છા છે?

ગરુડ ઉવાચ । પ્રોષિતે તુ મૃતે સ્વામિન્યસ્થ્નિનાશમુપેયુષિ । કથં દાહઃ પ્રકર્તવ્યસ્તન્મે વદ જગત્પતે

ગરુડએ પૂછ્યું: જો માલિકે ઘરથી દૂર અવસાન પામ્યું હોય અને હાડકાં પણ ન મળતાં હોય, તો દાહ વિધિ કેવી રીતે કરવી? હે જગતના સ્વામી, મને એ કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અસ્થીનિ ચેન્ન લભ્યન્તે પ્રોષિતસ્ય નરસ્ય ચ । તેષાઞ્ચ હિ ગતિસ્થાનં વિધાનં કથયામ્યહમ્

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જો કોઈ માણસે દૂર અવસાન પામ્યું હોય અને એની હાડકાં મળતી ન હોય, તો એના માટે શું કરવું એનું નિયમ અને એના આત્માની ગતિ હું સમજાવું છું.

શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પરં ગોપ્યં પત્યુર્દુર્મરણેષુ યત્ । લઙ્ઘનૈર્યે મૃતા જીવાં દંષ્ટ્રિભિશ્ચાભિઘાતિતાઃ

હે તાર્ક્ષ્ય, જે લોકોનું મૃત્યુ અસામાન્ય રીતે થાય છે—જેમ કે પડી જવાથી, દાંતવાળાં પ્રાણીઓના દંશથી, કે મારથી—એના વિશેનું મહાન રહસ્ય સાંભળ.

કણ્ઠગ્રહે વિલગ્નાનાં ક્ષીણાનાં તુણ્ડઘાતિનામ્ । વિષાગ્નિવૃષવિપ્રેભ્યો વિષૂચ્યા ચાત્મઘાતકાઃ

જે લોકો ગળા દબાઈને, ચાંચથી ઘાયલ થઈને, ઝેરથી, અગ્નિથી, બળદથી, બ્રાહ્મણથી, મહામારીથી કે પોતે જ આત્મહત્યા કરે છે—

પતનોદ્બન્ધનજલૈર્મૃતાનાં શૃણુ સંસ્થિતિમ્ । સર્પવ્યાઘ્રૈઃ શૃઙ્ગિભિશ્ચ ઉપસર્ગોપલોદકૈઃ

પડવાથી, ફાંસેથી, પાણીમાં ડૂબી જવાથી, સાપ કે વાઘના હુમલાથી, શિંગાવાળાં પ્રાણીઓથી, દુર્ઘટનાથી કે અશુદ્ધ પાણીથી મૃત્યુ પામનારની સ્થિતિ વિશે સાંભળ.

બ્રાહ્મણૈઃ શ્વાપદૈશ્ચૈવ પતનૈર્વૃક્ષવૈદ્યુતૈઃ । નખૈર્લોહૈર્ગિરેઃ પાતૈર્ભિત્તિપાતૈર્ભૃગોસ્તથા

જે લોકો બ્રાહ્મણ, જંગલી પ્રાણી, વૃક્ષ પરથી પડવાથી, વીજળીથી, નખ, લોખંડ, પર્વત પરથી કે દિવાલ તૂટી પડવાથી કે ભૃગુ ઋષિથી મૃત્યુ પામે છે—

કટ્વાયામન્તરિક્ષે ચ ચૌરચાણ્ડાલતસ્તથા । ઉદક્યાશુનકીશૂદ્રરજકાદિવિભૂષિતાઃ

મારુસ્થલમાં, આકાશમાં, ચોર કે અછૂતના હાથથી મૃત્યુ પામે છે, કે પાણી ભરનાર, કૂતરા રાખનાર, શૂદ્ર, ધોબી વગેરેના સ્પર્શથી મૃત્યુ પામે છે—

ઊર્ધ્વોચછિષ્ટાધરોચ્છિષ્ટોભયોચ્છિષ્ટાસ્તુ યે મૃતાઃ । શસ્ત્રઘાતૈર્મૃતા યે ચાસ્યશ્વસ્પૃષ્ટાસ્તથૈવ ચ

જે લોકો ઉપરથી, નીચેથી કે બંને તરફથી બચેલું ભોજન ખાઈને મૃત્યુ પામે છે, શસ્ત્રઘાતથી, કે ગધેડા-ઘોડાના સ્પર્શથી મૃત્યુ પામે છે—

તત્તુ દુર્મરણં જ્ઞેયં યચ્ચ જાતં વિધૈં વિના । તેન પાપેન નરકાન્ ભુક્ત્વા પ્રેતત્વભાગિનઃ

આ બધાં મૃત્યુ અસામાન્ય ગણાય છે. આવા લોકો વિધિવિહોણા મૃત્યુ પામે છે, તેઓ નરકમાં દુઃખ ભોગવીને ભૂત બની જાય છે.

ન તેષાં કારયેદ્દાહં સૂતકં નોદકક્રિયામ્ । ન વિધાનં મૃતાદ્યઞ્ચ ન કુર્યા દૌર્ધ્વદૈહિકમ્

એવા લોકો માટે દાહ વિધિ, સૂતક, જળ તર્પણ, શ્રાદ્ધ કે અન્ય કોઈ પણ ઉત્તરક્રિયા કરવી નહીં.

ન પિણ્ડદાનં કર્તવ્યં પ્રમાદાચ્ચેત્કરોતિ હિ । નોપતિષ્ઠતિ તત્સર્વમન્તરિક્ષે વિનશ્યતિ

એવા લોકો માટે પિંડદાન પણ કરવું નહીં; જો અજાણતા કરાય તો એનું ફળ તેમને મળતું નથી—બધું આકાશમાં જ નષ્ટ થઈ જાય છે.

અતસ્તસ્ય સુતૈઃ પૌત્ત્રૈઃ સપિણ્ડૈઃ શુભમિચ્છુભિઃ । નારાયણબલિઃ કાર્યો લોકગર્હાભિયા ખગ

એટલે એમના પુત્ર, પૌત્ર અને સગાંઓએ, જો એમની કલ્યાણ ઈચ્છે, તો લોકનિંદાથી બચવા માટે નારાયણબલિ કરવું જોઈએ, હે પંખી.

તથા તેષાં ભવેચ્છૌચં નાન્યથેત્યબ્રવીદ્યમઃ । કૃતે નારાયણબલાવૌર્ધ્વદેહિકયોગ્યતા

એમના માટે શુદ્ધિ ફક્ત આ રીતે જ થાય છે, એમ યમરાજે કહ્યું છે; નારાયણબલિ કર્યા પછી જ ઉત્તરક્રિયા માટે યોગ્યતા મળે છે.

તસ્ય સુદ્ધિકરં કર્મ તદ્ભવેન્ન તદન્યથા । નારાયણબલિં સમ્યક્તીર્થે સર્વં પ્રક્પયેત્

એમના માટે શુદ્ધિ લાવતું કર્મ ફક્ત નારાયણબલિ જ છે; બીજું કંઈ નહીં. આ બલિ પવિત્ર સ્થળે યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ.

કૃષ્ણાગ્રે કારયેદ્બિપ્રૈર્યેન પૂતો ભવેન્નરઃ । પૂર્વન્તુ તર્પણં કાર્યં વિપ્રૈઃ પૌરાણવૈદિકૈઃ

કૃષ્ણમૂર્તિ સામે, બ્રાહ્મણો દ્વારા, મૃતકની શુદ્ધિ માટે, પુરાણ અને વેદ જાણનારા બ્રાહ્મણો દ્વારા પહેલા તર્પણ કરવું જોઈએ.

સર્વૌષધ્યક્ષતૈર્મિશ્રૈર્વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય તર્પયેત્ । કાર્યં પુરુષસૂક્તેન મન્ત્રૈર્વા વૈષ્ણવૈરપિ

બધી ઔષધિઓ અને અખંડિત અક્ષત સાથે, વિષ્ણુને સમર્પિત કરીને તર્પણ કરવું; પુરુષસૂક્ત કે વૈષ્ણવ મંત્રોથી પણ કરી શકાય.

દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા પ્રેતં વિષ્ણુમિતિ સ્મરન્ । અનાદિનિધનો દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

દક્ષિણ દિશા તરફ મોખું કરીને, વિષ્ણુનું સ્મરણ કરીને—જે અનાદિ, અનંત, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર છે—મૃતકને તર્પણ કરવું.

અક્ષયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રેતમોક્ષપ્રદો ભવ । તર્પણસ્યાવસાને સ્યાદ્વીતરાગો વિમત્સરઃ

હે કમળની આંખોવાળા, અક્ષય, પિતૃઓને મુક્તિ આપનાર, તર્પણ પૂરા થયા પછી તું રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થા.

જિતેન્દ્રિયમના ભૂત્વા શુચિષ્માન્ધર્મતત્પરઃ । ભક્ત્યા તત્ર પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધાન્યેકાદશૈવ તુ

ઇન્દ્રિય અને મન પર જીત મેળવી, શુદ્ધ અને ધર્મમાં તત્પર રહી, ત્યાં ભક્તિપૂર્વક અગિયાર શ્રાદ્ધ વિધિ કરવી.

સર્વકર્મવિધાને એકૈકાગ્રે સમાહિતઃ । તોયવ્રીહિયવાન્દદ્યાદ્ગોધૂમાંશ્ચ પ્રિયઙ્ગવઃ

બધા કર્મો કરતી વખતે એકાગ્ર ચિત્તથી, પાણી, ચોખા, જવ, ઘઉં અને પ્રિયંગુના દાણા અર્પણ કરવા.

હવિષ્યાન્નં શુભં મુદ્રાં છત્રોષ્ણીષે ચ દાપયેત્ । દાપયેત્સર્વસંસ્યાનિ ક્ષીરં ક્ષૌદ્રસમાન્વિતમ્

શુભ પાકેલું અન્ન, મુદ્રા, છત્રી અને પાગ આપી, દાનમાં બધું જરૂરી સામાન, દૂધ અને મધ સાથે આપવું.

વસ્ત્રોપાનહસંયુક્તં દદ્યાદષ્ટવિધં પદમ્ । દ્પયેત્સર્વપાપેભ્યો ન કુર્યાત્પઙ્ક્તિવઞ્ચનમ્

વસ્ત્ર અને પગરખાં સહિત આઠ પ્રકારના દાન આપવું, બધું પાપોથી મુક્તિ માટે આપવું અને પંક્તિમાં ક્યારેય છેતરપિંડી ન કરવી.

ભૂમૌ સ્થિતેષુ પિણ્ડેષુ ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ । દાતવ્યં સર્વંવિપ્રેભ્યો વેદશાસ્ત્રવિધાનતઃ

જ્યારે પિંડ જમીન પર સુગંધ, ફૂલ અને અક્ષત સાથે મૂકે, ત્યારે બધું વિદ્વાનોને વેદશાસ્ત્ર મુજબ આપવું.

શઙ્ખે ખડ્ગેઽથ વા તામ્રે તર્પણઞ્ચ પૃથક્પૃથક્ । ધ્યાનધારણસંયુક્તો જાનુભ્યામવનીં ગતઃ

શંખ, ખડગ કે તામા ના પાત્રમાં, ધ્યાન અને એકાગ્રતાથી, ઘૂંટણ પર બેઠા પાણીનું તર્પણ અલગ-અલગ કરવું.

ઋચા વૈ દાપયેદર્ઘમર્ઘોદ્દિષ્ટં પૃથક્પૃથક્ । બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ યમઃ પ્રેતશ્ચ પઞ્ચમઃ

વેદમંત્રથી અર્ઘ્ય પૃથકપૃથક આપવું—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, યમ અને પિતૃ—આ પાંચને.

પૃથક્કુમ્ભે તતઃ સ્થાપ્યાઃ પઞ્ચરત્નસમન્વિતાઃ । વસ્ત્રયજ્ઞોપવીતાનિ પૃથઙ્મુદ્ગાઃ પદાનિ ચ

પછી, અલગ-અલગ પાત્રમાં પાંચ રત્નોથી શોભિત કરીને, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવિત, મગ અને પગરખાં અલગ-અલગ મૂકવા.

પઞ્ચ શ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત દેવતાનાં યથાવિધિ । જલધારાં તતઃ કુર્યાત્પિણ્ડેપિણ્ડે પૃથક્પૃથક્

દેવતાઓ માટે નિયમ પ્રમાણે પાંચ શ્રાદ્ધ કરવું, પછી દરેક પિંડ પર પાણી અલગ-અલગ ઢાળવું.