ગરુડપુરાણમ્

પાન્થો દ્વારિ ભવેત્તેન પ્રીતા સ્યાદ્વાસ્તુદેવતા । ચત્વરે ખેચરસ્તેન તુષ્યેદ્ભૃતાદિદેવતા

દ્વાર પર યાત્રી ઊભો રહે છે, તેથી ઘરનાં દેવતા પ્રસન્ન થાય છે; ચોરાસ્તા પર આકાશમાં ફરતો જીવ હોય છે, તેથી વહન કરનાર દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞોઽયં તુષ્ટસ્તેન દિશો દશ । ચિતાયાં સાધક ઇતિ સઞ્ચિતૌ પ્રેત ઉચ્યતે

વિશ્રામસ્થળે તેને 'ભૂત' કહે છે, તેથી દશ દિશાઓ પ્રસન્ન થાય છે; ચિતામાં 'સાધક' અને એકઠા થવાના સ્થળે 'પ્રેત' કહેવામાં આવે છે.

તિલદર્ભઘૃતેધાંસિ ગૃહીત્વા તુ સુતાદયઃ । ગાથાં યમસ્ય સૂક્તં વાપ્યધીયાના વ્રજન્તિ હિ

તિલ, દર્ભા, ઘી અને દીવો લઈને પુત્રાદિ લોકો યમની ગાથા કે કોઈ સૂક્તનું પાઠન કરે છે અને આગળ વધે છે.

અહરહર્નીયમાનો ગામશ્વં પુરુષં વૃષમ્ । વૈવસ્વતો ન તૃપ્યેત સુરયા ત્વિવ દુર્મતિઃ

રોજ ગાય, ઘોડો, મનુષ્ય કે વાછરડો આપ્યા જાય તો પણ વૈવસ્વત સંતોષ પામતો નથી, જેમ મૂર્ખને દારૂથી કદી સંતોષ થતો નથી.

ઇમાં ગાથમપેતેતિ સૂક્તં વા પથિ સંપઠેત્ । દક્ષિણસ્યાં દિશ્યરણ્યં વ્રજેયુઃ સર્વબાન્ધવાઃ

માર્ગમાં આ ગાથા કે સૂક્તનું પાઠન કરવું; બધા સંબંધીઓ દક્ષિણ દિશામાં, અરણ્ય તરફ જાય.

પથિ શ્રાદ્ધદ્વયં કુર્યાત્પૂર્વોક્તવિધિના ખગ । તતઃ શનૈર્ભૂતલે વૈ દક્ષિણાશિરસં શવમ્

માર્ગમાં, અગાઉ જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે બે શ્રાદ્ધ કરવું, હે પંખી; પછી ધીમે ધીમે મૃતદેહને દક્ષિણમુખે જમીન પર મૂકવું.

સ્થાપયિત્વા ચિતાભૂમૌ પૂર્વોક્તં શ્રાદ્ધમાચરેત્ । તૃણકાષ્ઠતિલાજ્યાદિ સ્વયં નિન્યુઃ સુતાદયઃ

ચિતાભૂમિ પર મૂકી, અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું; પુત્રાદિ લોકો ઘાસ, લાકડું, તિલ, ઘી વગેરે પોતે લાવે.

શૂદ્રાનીતૈઃ કૃતં કર્મ સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ । પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુકેન ચ

શૂદ્રો દ્વારા કરાયેલ બધું કર્મ ફળહીન થાય છે; પ્રાચીનાવીતથી અને દક્ષિણમુખે રહી વિધિ કરવી.

વેદી તત્ર પ્રકર્તવ્યા યથાશાસ્ત્રમથાણ્ડજ । પ્રતેવસ્ત્રં દ્વિધા કૃત્વાર્ધેન તં છાદયેત્તતઃ

ત્યાં શાસ્ત્ર પ્રમાણે વેદી બનાવવી, હે અંડજ; કફનને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી, એમાંથી અડધું ભાગ મૃતદેહને ઢાંકી દેવું.

અર્ધં શ્મશાનવાસાર્થં ભૂમાવેવ વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તતઃ પૂર્વોક્તવિધિના પિણ્ડં પ્રેતકરે ન્યસેત્

અડધું ભાગ શમશાનમાં રહેવા માટે ધરા પર મૂકી દેવું; પછી અગાઉ જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે પિંડને મૃતદેહના હાથમાં મૂકવું.

આજ્યેનાભ્યઞ્જનં કાર્યં સર્વાઙ્ગેષુ શવસ્ય ચ । દાહમૃત્યોરન્તરાલે વિધિઃ પિણ્ડસ્ય તં શૃણુ

મૃતદેહના બધા અંગો પર ઘીનું લિપ્તન કરવું; દાહ અને મૃત્યુ વચ્ચે પિંડની વિધિ કેવી છે, તે સાંભળ.

પૂર્વોક્તૈઃ પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા । અન્યથા ચોપઘાતાચ્ચ રાક્ષસાદ્યા ભવન્તિ હિ

પૂર્વે જણાવેલા પાંચ પિંડથી મૃતદેહ હવન માટે યોગ્ય બને છે; નહિ તો ભૂલથી રાક્ષસ વગેરે પેદા થાય છે.

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ । અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્ર વિધાનતઃ

સાફ કરી, લિપ્તી કરી, ચિહ્ન કરીને વેદી ઊંચી બનાવી, છાંટીને અને આગને યોગ્ય રીતે ગોઠવી દેવી.

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સંપૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ । શ્રૌતેન તુ વિધાનેન હ્યાહિતાગ્નિં દહેદ્વુધઃ

ફૂલો અને અખંડ અક્ષતથી 'માંસભક્ષક' દેવતાની પૂજા કરવી; પછી શ્રૌત વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં મૃતદેહનું દાહ કરવું.

ચણ્ડાલાગ્નિં ચિતાગ્નિં ચ પતિતાગ્નિં પરિત્યજેત્ । ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોનિસ્ત્વં લોકપરિપાલકઃ

ચંડાળ, ચિતા અને પતિતોની અગ્નિનો ત્યાગ કરવો; તું ભૂતકર્તા, જગતની ઉત્પત્તિ અને લોકરક્ષક છે.

ઉપસંહર તસ્માત્ત્વમેનં સ્વર્ગં નયામૃતમ્ । ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્

તેથી, આ આત્માને પાછો ખેંચી, તેને સ્વર્ગમાં મોકલ અને અમૃતત્વ તરફ લઈ જા. આ રીતે માંસભક્ષક દેવતાની પૂજા કરીને, શરીરને આગમાં અર્પણ કરવું જોઈએ.

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ । અસ્માત્ત્વમધિજાતોઽસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ

જ્યારે શરીર અડધું સળી ગયું હોય ત્યારે, ઘીનો હોળો અર્પણ કરીને કહેવું જોઈએ: 'તુ અહીંથી જન્મ્યો છે; તારા દ્વારા આ ફરી જન્મે.'

અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહેત્યુક્ત્વા તુ નામતઃ । એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકમ્

'આ આત્મા સ્વર્ગલોક માટે છે, સ્વાહા' એમ નામ લઈને, તિલ અને મંત્ર સાથે ઘીનો હોળો અર્પણ કરવો.

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનિક્રિયામ્

પછી, ઊંડા દુઃખથી રડવું જોઈએ; આ રીતે તેને શાંતિ મળે છે. દાહ પછી ત્યાં અવશેષો એકત્રિત કરવાની વિધિ કરવી.

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ । તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃક્ત્વા ચિતાપ્રસ્થાનવીક્ષકાઃ

પછી, દાહની પીડા શમાવવા માટે પ્રેત માટે પિંડ અર્પણ કરવો, પંખી. પછી, ચિતાની પરિક્રમા કરીને, જે લોકો દાહ જોયો હોય તેઓ ત્યાંથી જવા લાગે.

કનિષ્ઠપૂર્વાઃ સ્નાનાર્થં ગચ્છેયુઃ સૂક્તજાપકાઃ । તતો જાલસમીપે તુ ગત્વા પ્રક્ષાલ્ય ચાંશુકમ્

નાના વયના અને સૂક્તો બોલનારા પહેલા સ્નાન કરવા જાય છે. પછી, પાણીના કિનારે જઈ, પોતાના કપડાં ધોઈ લે છે.

પરિધાય પુનસ્તચ્ચ બ્રૃયુસ્તં પુરુષં પ્રતિ । ઉદકં તુ કરિષ્યામઃ સચૈલં પુરુષાસ્તતઃ

પછી ફરી એ કપડાં પહેરી, તે વ્યક્તિને કહેવું: 'અમે કપડાં પહેરીને જળક્રિયા કરીશું, ભાઈઓ.'

કુરુધ્વમિત્યેવ વદેચ્છતવર્ષાવરે મૃતે । પુત્રાદ્યા વૃદ્ધપૂર્વાસ્તે એકવસ્ત્રાઃ શિખાં વિના

જ્યારે શતાવર્ષીય વ્યક્તિનું અવસાન થાય ત્યારે માત્ર 'કરો' એટલું જ કહેવું. પુત્ર અને અન્ય, મોટા વયના પહેલા, એક જ વસ્ત્રમાં, શિખા વિના પાણીમાં પ્રવેશે.

પ્રાચીનાવીતિનઃ સર્વે વિશેયુર્મૌનિનો જલમ્ । અપનઃ શોશુચદઘમનેન પિતૃદિઙ્મુખાઃ

બધા દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને, મૌન રહી, યજ્ઞોપવીત જમણા ખભા પર રાખી, પાણીમાં જાય. આ રીતે પિતૃઓની દિશામાં જઈ, પાપ અને દુઃખ દૂર થાય છે.

જલાવઘટ્ટનં ચવ ન કુર્યુઃ સ્નાનકારકાઃ । તતસ્તટે સમાગત્ય શિખાં બદ્ધ્વા ઋજૂન્ કુશાન્

સ્નાન કરનારા લોકો પાણીમાં છપછપ ન કરે. પછી, કિનારે આવી, વાળ બાંધી, સીધા કુશના તણાં હાથમાં લે.

દક્ષિણાગ્રહસ્તયોસ્તુ કૃત્વાથ સતિલં જલમ્ । આદાયાઞ્જલિના યામ્યાં દુઃ ખી પૈતૃકતીર્થતઃ

બન્ને હાથ દક્ષિણ તરફ રાખી, તિલવાળું પાણી અંજલિમાં લઈ, દુઃખ સાથે પિતૃ તીર્થે દક્ષિણ દિશામાં અર્પણ કરે.

એકવારં ત્રિવારં વા દશવારમથાપિ વા । ભૂમાવશ્મનિ વા સર્વે ક્ષિપેયુર્વાગ્યતાઃ ખગ

એકવાર, ત્રણવાર કે દસવાર પણ, બધા મૌન રહી, પાણી જમીન પર કે પથ્થર પર ઢાળી દે, પંખી.

તૃપ્યન્તુ તૃપ્યતાં વાપિ તર્પયામ્યુપતિષ્ઠતામ્ । પ્રેતૈતદમુકગોત્રેત્યુક્તેષ્વેવં સમુચ્ચરેત્

'તેમને તૃપ્તિ મળે, કે તેઓ તૃપ્ત થાય, હું ઉપસ્થિત પિતૃઓને તર્પણ કરું છું' એમ કહી, 'આ અમુક ગોત્રના પ્રેત માટે' એમ નામ લઈને વિધિ કરવી.

જલાઞ્જલૌ કૃતે પશ્ચાદ્વિધેયં દન્તધાવનમ્ । ત્યજન્તિ ગોત્રિણઃ સર્વે દિનાનિ નવ કાશ્યપ

જળાંજલિ આપ્યા પછી દાંત સાફ કરવું. બધા ગોત્રજનો નવ દિવસ સુધી સંયમ રાખે, કાશ્યપ.