ગરુડપુરાણમ્

કિં દાનમિતિ તુર્યસ્ય પ્રશ્નસ્યોત્તરમીરિતમ્ । દાહમૃત્યોરન્તરે કિમિતિપ્રશ્નોત્તરં શૃણુ

'ચોથા માટે કયું દાન?' એનો જવાબ આપ્યો છે; હવે 'દાહ અને મરણ વચ્ચે શું?' એનો જવાબ સાંભળો.

ગતપ્રાણં તતો જ્ઞાત્વા સ્નાત્વા પુત્રાદિરાશુ તમ્ । શવં જલેન શુદ્ધેન ક્ષાલયેદવિચારયન્

જ્યારે પ્રાણ છોડે ત્યારે, પુત્ર અને અન્ય લોકો સ્નાન કરીને, વિલંબ કર્યા વિના, શુદ્ધ પાણીથી મૃતદેહને ધોઈ દેવું જોઈએ.

પરિધાપ્યાહતે વસ્ત્રે ચન્દનૈઃ પ્રોક્ષયેત્તનુમ્ । તતો મૃતસ્ય સ્થાને વૈ એકોદ્દિષ્ટં સમાચરેત્

શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરાવી, ચંદનથી છાંટીને, પછી મૃતના સ્થાન પર એકોદ્દિષ્ટ વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રયોગપૂર્વં દાહસ્ય યોગ્યતાદિર્યથા ભવેત્ । આંસનં પ્રાક્ષણ ચ સ્યાન્ન સ્યાદેતચ્ચતુષ્ટયમ્

અંત્યેષ્ટિ પહેલાં, જે યોગ્યતા વગેરે જરૂરી હોય, એ પ્રમાણે ઉઠાવવું અને મુકવું જોઈએ, પણ એ ચાર વસ્તુઓ કરવી નહીં.

આવાહનાર્ચન ચૈવ પાન્ત્રાલમ્ભાવગાહને । ભવેદ્દાનાન્નસઙ્કલ્પઃ પિણ્ડદાનં સદા ભવેત્

આવાહન અને પૂજન, પાત્ર ઉઠાવવું અને ડૂબાડવું, અન્નદાનનો સંકલ્પ અને પિંડદાન હંમેશાં કરવું જોઈએ.

પદાર્થપઞ્ચકં ન સ્યાદ્રેખા પ્રત્યવનેજનમ્ । દદ્યાદક્ષય્યમુદકં ન સ્યાદેતત્ત્રયં પુનઃ

પાંચ પદાર્થો, રેખા દોરવી કે પછાડવું, આ બધું કરવું નહીં; અક્ષય જળ આપવું જોઈએ અને એ ત્રણેય ફરી કરવું નહીં.

સ્વધાવાચનમાશીશ્ચ તિલકં ચ ખગોત્તમ । ઘટં દદ્યાત્સમાષાન્નં દદ્યાલ્લોહસ્ય દક્ષિણામ્

હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, સ્વધા બોલવી, આશીર્વાદ આપવો, તિલક કરવું, ઘડો આપવો, પાકેલું અન્ન આપવું અને લોહાની દક્ષિણા આપવી જોઈએ.

પિણ્ડસ્ય ચાલનં પ્રોક્તં નૈવ પ્રોક્તમિદં ત્રિકમ્ । પ્રચ્છાદનવિસર્ગૌ ચ સ્વસ્તિવાચનકં તથા

પિંડને હલાવવું તો કહેવામાં આવ્યું છે, પણ આ ત્રણ વસ્તુઓ — ઢાંકવું, છોડવું અને શુભકામના માટેનું ઉચ્ચારણ — આમાં સમાવિષ્ટ નથી.

એષુ ષટ્સુ વિધિઃ પ્રોક્તઃ શ્રાદ્ધેષુ મલિનેષુ તે । ષડેવ મરણસ્થાને દ્વારિ ચાત્વરિકે તથા

આ છ વિધિઓ અશુદ્ધ શ્રાદ્ધમાં કરવી કહેવામાં આવી છે; મૃત્યુસ્થળે, દ્વાર પર અને ચોરાસ્તા પર પણ માત્ર આ છ જ વિધિઓ કરવી.

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ખગ । મૃતિસ્થાને શવો નામ ભૂમિસ્તુષ્યતિ દેવતા

વિશ્રામસ્થળે, લાકડાની પાટ પર અને એકઠા થવાના સ્થળે, હે પંખી, મૃત્યુસ્થળે ધરાને 'મૃતદેહ' કહે છે અને દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

પાન્થો દ્વારિ ભવેત્તેન પ્રીતા સ્યાદ્વાસ્તુદેવતા । ચત્વરે ખેચરસ્તેન તુષ્યેદ્ભૃતાદિદેવતા

દ્વાર પર યાત્રી ઊભો રહે છે, તેથી ઘરનાં દેવતા પ્રસન્ન થાય છે; ચોરાસ્તા પર આકાશમાં ફરતો જીવ હોય છે, તેથી વહન કરનાર દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞોઽયં તુષ્ટસ્તેન દિશો દશ । ચિતાયાં સાધક ઇતિ સઞ્ચિતૌ પ્રેત ઉચ્યતે

વિશ્રામસ્થળે તેને 'ભૂત' કહે છે, તેથી દશ દિશાઓ પ્રસન્ન થાય છે; ચિતામાં 'સાધક' અને એકઠા થવાના સ્થળે 'પ્રેત' કહેવામાં આવે છે.

તિલદર્ભઘૃતેધાંસિ ગૃહીત્વા તુ સુતાદયઃ । ગાથાં યમસ્ય સૂક્તં વાપ્યધીયાના વ્રજન્તિ હિ

તિલ, દર્ભા, ઘી અને દીવો લઈને પુત્રાદિ લોકો યમની ગાથા કે કોઈ સૂક્તનું પાઠન કરે છે અને આગળ વધે છે.

અહરહર્નીયમાનો ગામશ્વં પુરુષં વૃષમ્ । વૈવસ્વતો ન તૃપ્યેત સુરયા ત્વિવ દુર્મતિઃ

રોજ ગાય, ઘોડો, મનુષ્ય કે વાછરડો આપ્યા જાય તો પણ વૈવસ્વત સંતોષ પામતો નથી, જેમ મૂર્ખને દારૂથી કદી સંતોષ થતો નથી.

ઇમાં ગાથમપેતેતિ સૂક્તં વા પથિ સંપઠેત્ । દક્ષિણસ્યાં દિશ્યરણ્યં વ્રજેયુઃ સર્વબાન્ધવાઃ

માર્ગમાં આ ગાથા કે સૂક્તનું પાઠન કરવું; બધા સંબંધીઓ દક્ષિણ દિશામાં, અરણ્ય તરફ જાય.

પથિ શ્રાદ્ધદ્વયં કુર્યાત્પૂર્વોક્તવિધિના ખગ । તતઃ શનૈર્ભૂતલે વૈ દક્ષિણાશિરસં શવમ્

માર્ગમાં, અગાઉ જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે બે શ્રાદ્ધ કરવું, હે પંખી; પછી ધીમે ધીમે મૃતદેહને દક્ષિણમુખે જમીન પર મૂકવું.

સ્થાપયિત્વા ચિતાભૂમૌ પૂર્વોક્તં શ્રાદ્ધમાચરેત્ । તૃણકાષ્ઠતિલાજ્યાદિ સ્વયં નિન્યુઃ સુતાદયઃ

ચિતાભૂમિ પર મૂકી, અગાઉ જણાવ્યા પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું; પુત્રાદિ લોકો ઘાસ, લાકડું, તિલ, ઘી વગેરે પોતે લાવે.

શૂદ્રાનીતૈઃ કૃતં કર્મ સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ । પ્રાચીનાવીતિના ભાવ્યં દક્ષિણાભિમુકેન ચ

શૂદ્રો દ્વારા કરાયેલ બધું કર્મ ફળહીન થાય છે; પ્રાચીનાવીતથી અને દક્ષિણમુખે રહી વિધિ કરવી.

વેદી તત્ર પ્રકર્તવ્યા યથાશાસ્ત્રમથાણ્ડજ । પ્રતેવસ્ત્રં દ્વિધા કૃત્વાર્ધેન તં છાદયેત્તતઃ

ત્યાં શાસ્ત્ર પ્રમાણે વેદી બનાવવી, હે અંડજ; કફનને બે ભાગમાં વિભાજિત કરી, એમાંથી અડધું ભાગ મૃતદેહને ઢાંકી દેવું.

અર્ધં શ્મશાનવાસાર્થં ભૂમાવેવ વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તતઃ પૂર્વોક્તવિધિના પિણ્ડં પ્રેતકરે ન્યસેત્

અડધું ભાગ શમશાનમાં રહેવા માટે ધરા પર મૂકી દેવું; પછી અગાઉ જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે પિંડને મૃતદેહના હાથમાં મૂકવું.

આજ્યેનાભ્યઞ્જનં કાર્યં સર્વાઙ્ગેષુ શવસ્ય ચ । દાહમૃત્યોરન્તરાલે વિધિઃ પિણ્ડસ્ય તં શૃણુ

મૃતદેહના બધા અંગો પર ઘીનું લિપ્તન કરવું; દાહ અને મૃત્યુ વચ્ચે પિંડની વિધિ કેવી છે, તે સાંભળ.

પૂર્વોક્તૈઃ પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા । અન્યથા ચોપઘાતાચ્ચ રાક્ષસાદ્યા ભવન્તિ હિ

પૂર્વે જણાવેલા પાંચ પિંડથી મૃતદેહ હવન માટે યોગ્ય બને છે; નહિ તો ભૂલથી રાક્ષસ વગેરે પેદા થાય છે.

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ । અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્ર વિધાનતઃ

સાફ કરી, લિપ્તી કરી, ચિહ્ન કરીને વેદી ઊંચી બનાવી, છાંટીને અને આગને યોગ્ય રીતે ગોઠવી દેવી.

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સંપૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ । શ્રૌતેન તુ વિધાનેન હ્યાહિતાગ્નિં દહેદ્વુધઃ

ફૂલો અને અખંડ અક્ષતથી 'માંસભક્ષક' દેવતાની પૂજા કરવી; પછી શ્રૌત વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં મૃતદેહનું દાહ કરવું.

ચણ્ડાલાગ્નિં ચિતાગ્નિં ચ પતિતાગ્નિં પરિત્યજેત્ । ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોનિસ્ત્વં લોકપરિપાલકઃ

ચંડાળ, ચિતા અને પતિતોની અગ્નિનો ત્યાગ કરવો; તું ભૂતકર્તા, જગતની ઉત્પત્તિ અને લોકરક્ષક છે.

ઉપસંહર તસ્માત્ત્વમેનં સ્વર્ગં નયામૃતમ્ । ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્

તેથી, આ આત્માને પાછો ખેંચી, તેને સ્વર્ગમાં મોકલ અને અમૃતત્વ તરફ લઈ જા. આ રીતે માંસભક્ષક દેવતાની પૂજા કરીને, શરીરને આગમાં અર્પણ કરવું જોઈએ.

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ । અસ્માત્ત્વમધિજાતોઽસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ

જ્યારે શરીર અડધું સળી ગયું હોય ત્યારે, ઘીનો હોળો અર્પણ કરીને કહેવું જોઈએ: 'તુ અહીંથી જન્મ્યો છે; તારા દ્વારા આ ફરી જન્મે.'

અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહેત્યુક્ત્વા તુ નામતઃ । એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકમ્

'આ આત્મા સ્વર્ગલોક માટે છે, સ્વાહા' એમ નામ લઈને, તિલ અને મંત્ર સાથે ઘીનો હોળો અર્પણ કરવો.

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનિક્રિયામ્

પછી, ઊંડા દુઃખથી રડવું જોઈએ; આ રીતે તેને શાંતિ મળે છે. દાહ પછી ત્યાં અવશેષો એકત્રિત કરવાની વિધિ કરવી.