ગરુડપુરાણમ્

વિષ્ણુલોકે સ વૈ યાતિ મન્ત્રહીનોઽપિ માનવઃ । તૂલીં કૃત્વા કૃતૌ પાદૌ સંસ્થિતૌ ક્ષિતિપૃષ્ઠતઃ ॥ ૨,૨.

મંત્ર ન બોલાયો હોય તો પણ, આવું કરનાર મનુષ્ય વિષ્ણુના લોકમાં જાય છે; પાદુકા બનાવી, પગ જમીન પર રાખીને.

પ્રાયાશ્ચિત્તં વિશુદ્ધાગ્નૌ સંસારેઽસારસાગરે । ગોમયેનોપલિમ્પેત્તુ દર્ભાસ્તરણસંસ્થિતે ॥ ૨,૨.

આ સંસારના અર્થહીન મહાસાગરમાં, શુદ્ધ અગ્નિમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. જમીનને ગાયના છાણથી લપસી, તેના પર દર્ભ ઘાસનું આસન બેસાડવું જોઈએ.

યને દત્તેન દાનેન સર્વં પાપં વ્યપોહતિ । લવણં તદ્રસં દિવ્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥ ૨,૨.

જે દાન આપવાથી સર્વ પાપ દૂર થાય છે, એ લવણનું દાન, જે સ્વાદમાં દિવ્ય છે, મનુષ્યોને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.

યસ્માદન્નરસાઃ સર્વે નોત્કટા લવણં વિના । પિતૄણાં ચ પ્રિયં ભવ્યં તસ્માત્સ્વર્ગપ્રદં ભવેત્ ॥ ૨,૨.

કારણ કે લવણ વિના ભોજનના બધા સ્વાદ સુખદ નથી લાગતા અને પિતૃઓને પણ તે અત્યંત પ્રિય છે, તેથી એ સ્વર્ગ આપનાર છે.

વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતો યતોઽયં લવણો રસઃ । એતત્સલવણં દાનં તેન શંસન્તિ યોગિનઃ ॥ ૨,૨.

લવણનો સ્વાદ શ્રીવિષ્ણુના શરીરથી ઉત્પન્ન થયો છે, તેથી યોગીઓ લવણનું દાન ખૂબ વખાણે છે.

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં સ્ત્રીણાં શૂદ્રજનસ્ય ચ । આતુરસ્ય યદા પ્રાણા ન યાન્તિ વસુધાતલે ॥ ૨,૨.

જ્યારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને રોગગ્રસ્ત લોકોના પ્રાણ શરીરમાંથી બહાર જતા નથી—

લવણં તુ તદા દેયં દ્વારસ્યોદ્વાટનં દિવઃ । અન્યચ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્ર મૃત્યો રૂપં પ્રપઞ્ચતઃ ॥ ૨,૨.

ત્યારે લવણનું દાન કરવું જોઈએ અને ઘરનાં દ્વારને પણ લવણથી લપસવું જોઈએ. હવે, પંખીઓના રાજા, હું મૃત્યુનું સ્વરૂપ વિગતે વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

યસ્ય કાલેન નો યાયાદ્વિયોગઃ પ્રાણદેહયોઃ । પ્રાણિનશ્ચ સ્વસમયે મૃત્યુરત્યન્તવિસ્મૃતિઃ ॥ ૨,૨.

જેના માટે યોગ્ય સમયે પ્રાણ અને શરીરનું વિયોગ થતું નથી, એ જીવ માટે મૃત્યુ એ સમયે સંપૂર્ણ ભૂલાવી દે છે.

યથા વાયુર્જલધરાન્વિકર્ષતિ યતસ્તતઃ । તદ્વજ્જલદવત્તાર્ક્ષ્ય કાલસ્યૈવ વશાનુગાઃ ॥ ૨,૨.

જેમ પવન મેઘોને જ્યાં ત્યાં લઈ જાય છે, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, બધા જીવ સમયના વશમાં, મેઘમાં બંધાયેલા પાણી જેવા છે.

સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ચૈવ તામસા યે ચ કેચન । ભાવાઃ કાલાત્મકાઃ સર્વે પ્રવર્તન્તે હિ જન્તુષુ ॥ ૨,૨.

સાત્ત્વિક, રાજસિક, તામસિક કે અન્ય જે કોઈપણ ભાવ છે, તે બધા જીવમાં સમયના સ્વભાવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

આદિત્યશ્ચન્દ્રમાઃ શમ્ભુરાપો વાયુઃ શતક્રતુઃ । અગ્નિઃ ખં પૃથિવી મિત્ર ઓષધ્યો વસવસ્તથા ॥ ૨,૨.

સૂર્ય, ચંદ્ર, શંભુ, પાણી, પવન, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, મિત્ર, ઔષધિઓ અને વસુઓ—

સરિતઃ સાગરાશ્ચૈવ ભાવાભાવૌ ચ સર્પહન્ । સર્વે કાલેન સૃજ્યન્તે સંક્ષિપ્યન્તે યથા પુનઃ ॥ ૨,૨.

નદીઓ, સમુદ્રો, સત્તા-અસત્તા અને સર્પરાજ—આ બધું સમયથી જ સર્જાય છે અને ફરીથી સમયથી વિલીન થાય છે.

કાલેન સંહ્રિયન્તે ચ નૃનં મૃત્યાવુપસ્થિતે । દૈવયોગાત્ત્દા વ્યાધિઃ કશ્ચિદુત્પદ્યતે ખગ ॥ ૨,૨.

સમયથી બધું નાશ પામે છે જ્યારે મનુષ્યના જીવનમાં મૃત્યુ આવે છે; અને દૈવયોગથી કોઈને રોગ થાય છે, પંખીરાજ.

વૈકલ્યમિન્દ્રિયાણાં ચ બલૌ જોરંહસાં ભવેત્ । યુગપદ્વશ્ચિકકોટિશૂકદંશો ભવેદ્યદિ ॥ ૨,૨.

ઇન્દ્રિયોનું દુર્બળ થવું અને બળ ઓછું થવું, તે ભારે તાવના પ્રભાવે થાય છે; અને જો એક સાથે વિચ્છુઓ અને સોયીઓએ દંશ આપ્યો હોય—

તદાનુમીયતે તેન પીડા મૃત્યુભવા ખગ । તતઃ ક્ષણેન ચૈતન્યે વિકલે જડતાં ગતે ॥ ૨,૨.

તો એ પીડાથી સમજવું કે મૃત્યુ નજીક છે, પંખીરાજ; પછી એક ક્ષણે જ્ઞાન ક્ષીણ થાય છે અને શરીર બેભાન થઈ જાય છે.

પ્રિચાલ્યન્તે તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ । બીભત્સં તુ તદા રૂપં પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈર્ભવેત્ ॥ ૨,૨.

પછી યમદૂતો, જે નજીક ઊભેલા હોય, પ્રાણોને હલાવી દે છે; ત્યારે, જ્યારે પ્રાણ ગળા સુધી આવે, શરીરનું રૂપ ભયાનક બની જાય છે.

ફેમુદ્ગિરતે સોઽથ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રપુરુષો હાહા કુર્વંસ્તતસ્તનોઃ ॥ ૨,૨.

એ સમયે એ માણસ ફેન ઉગાળે છે અને મોઢું લાળથી ભરાઈ જાય છે; અંગૂઠા જેટલું નાનું જીવ 'હા હા' બોલતો શરીરમાંથી બહાર આવે છે.

તદૈવ નીયતે દ્વતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ । ભૂય એવ હિતે તાત મૃત્યુકાલદશામિમામ્ ॥ ૨,૨.

એ જ ક્ષણે, યમદૂતના બે જણ તેને રડતો રડતો પોતાના ઘરની યાદમાં લઈ જાય છે; પુત્ર, હું ફરીથી મૃત્યુના સમયની આ સ્થિતિ સમજાવું છું.

અષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ । ભિનત્તિ મર્મસ્થાનાનિ દીપ્યમાનો નિરિન્ધનઃ ॥ ૨,૨.

શરીરમાં પથ્થર જેવી પીડા, તીવ્ર વાયુથી ઉદભવેલી, મર્મસ્થાનોને ફાડી નાખે છે અને તે અગ્નિની જેમ બળે છે, પણ તેમાં કોઈ ઇંધણ નથી.

ઉદાનો નામ પવનસ્તતશ્ચોર્ધ્વં પ્રવર્તતે । ભક્તાનામબુભુક્ષાણામધોગતિનિરોધકૃત્ ॥ ૨,૨.

ઉદાન નામે એક વાયુ છે, જે પછી ઉપર તરફ ચાલે છે. ભક્તો અને ભૂખ્યા લોકો માટે, એ નીચે જવાની દિશા અટકાવે છે.

યૈર્નાનૃતાનિ ચોક્તાનિ પ્રીતિભેદઃ કૃતો ન ચ । આસ્તિકઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ ॥ ૨,૨.

જે લોકોએ ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નથી, કે ક્યારેય મનમોટા પાડ્યા નથી, અને જે શ્રદ્ધાળુ અને વિશ્વાસુ છે, તેઓ શાંતિથી મૃત્યુ પામે છે.

યો ન કામાન્ન સંરંભાન્ન દ્વેષાદ્ધર્મમુત્સૃજેત્ । યથોક્તકારી સૌમ્યશ્ચ સ સુખં મૃત્યુમૃચ્છતિ ॥ ૨,૨.

જે માણસ ઇચ્છા, ગુસ્સો કે દ્વેષથી ધર્મ છોડતો નથી, જે કહેવામાં આવ્યું છે એ પ્રમાણે જ કરે છે અને સૌમ્ય છે, એ સુખથી મૃત્યુ પામે છે.

મોહજ્ઞાનપ્રદાતારઃ પ્રાપ્નુવન્તિ મહત્તમઃ । કૂટસાક્ષી મૃષાવાદી યે ચ વિશ્વાસઘાતકાઃ ॥ ૨,૨.

જે લોકો ભ્રમથી ખોટું જ્ઞાન આપે છે, ખોટા સાક્ષી બને છે, ખોટું બોલે છે અને વિશ્વાસઘાત કરે છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં પડે છે.

તે મોહં મૃત્યુમૃચ્છન્તિ તથા યે વેદનિન્દકાઃ । વિભીષકાઃ પૂતિગન્ધા યષ્ટિમુદ્ગરપાણયઃ ॥ ૨,૨.

એ લોકો મૃગયામાં મૃત્યુ પામે છે, જેમણે વેદોની નિંદા કરી છે, બીજાને ડરાવ્યા છે, દુર્ગંધ ફેલાવ્યા છે અને લાકડી કે મુગદરો પકડી રાખ્યા છે.

આગચ્છન્તિ દુરાત્માનો યમસ્ય પુરુષાસ્તદા । પ્રાપ્તે ત્વીદૃક્પથે ઘોરે જાયતે તસ્ય વેપથુઃ ॥ ૨,૨.

પછી દુષ્ટ આત્માઓ, એટલે કે યમરાજના દૂતો, ત્યાં આવે છે. જ્યારે કોઈ એવો ભયાનક રસ્તો આવે છે, ત્યારે એ માણસને કંપારી ચડે છે.

ક્રન્દત્યવિરતં સોઽપિ પિતૃમાતૃસુતાનપિ । સાસ્ય વાગસ્ફુટા યત્નેનૈકવર્ણા વિભાસતે ॥ ૨,૨.

એ સતત રડતો રહે છે, પિતા, માતા કે સંતાનોને પણ બોલાવે છે. એની વાણી, બહુ પ્રયત્ને, ફક્ત એક શબ્દ જ સ્પષ્ટ બોલાય છે.

દૃષ્ટિર્વૈ ભ્રામ્યતે ત્રાસાચ્છ્વાસાચ્છુષ્યતિ ચાનનમ્ । સ તતો વેદનાવિષ્ટસ્તચ્છરીરં વિમુઞ્ચતિ ॥ ૨,૨.

ભયથી એની નજર ફરવા લાગે છે, શ્વાસથી મોં સૂકાઈ જાય છે, પછી દુખથી ભરાઈને એ એ શરીર છોડે છે.

અસ્પૃશ્યં કુત્સનીયં ચ તત્ક્ષણાદેવ જાયતે । ઉક્તં મૃત્યોઃ સ્વરૂપં તુ પ્રસઙ્ગાદન્યદપ્યથ ॥ ૨,૨.

એ શરીર તરત જ અસ્પૃશ્ય અને ઘૃણાસ્પદ બની જાય છે. આ રીતે મૃત્યુનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું, હવે આગળનું કહું છું.

વૈચિત્ર્યસ્યોત્તરં પ્રશ્રે દ્વિતીયસ્ય વદામિ તે । કર્મણાં પ્રાક્તનાનાં તુ તદસત્ત્વેનં ભદેતઃ ॥ ૨,૨.

હવે તને વૈવિધ્ય વિશેના બીજા પ્રશ્નનું ઉત્તર કહું છું. એ તો પૂર્વકર્મના હોવા કે ન હોવા પર આધાર રાખે છે, હે શુભેચ્છુક.