ગરુડપુરાણમ્

એક એવ તિલો દત્તો હેમદ્રોણતિલૈઃ સમઃ । તર્પણે દાનહોમેષુ દત્તો ભવતિ ચાક્ષયઃ ॥ ૨,૨.

એક તિલ દાન કરવો એ સોનાના તિલ જેટલું ફળ આપે છે; તર્પણ, દાન કે હવનમાં આપેલો તિલ કદી ખૂટતો નથી.

દર્ભા રોમસમુદ્ભૂતાસ્તિલાઃ સ્વેદેષુ નાન્યથા । દેવતા દાનવાસ્તૃપ્તાઃ શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તથા ॥ ૨,૨.

દરભા વાળમાંથી અને તિલ પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, બીજું કોઈ કારણ નથી; દેવો, દાનવો અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધથી સંતોષ પામે છે.

પ્રયોગવિધિના બ્રહ્મા વિશ્વં ચાપ્યુપજીવનામ્ । અપસવ્યાદિતો બ્રહ્મા પિતરો દેવદેવતાઃ ॥ ૨,૨.

નક્કી કરેલી વિધિ પ્રમાણે બ્રહ્મા અને સમગ્ર જગત પોષાય છે; ડાબી બાજુથી બ્રહ્મા, પિતૃઓ, દેવો અને દેવતાઓનું પૂજન થાય છે.

તેન તે પિતરસ્તૃપ્તા અપસવ્યે કૃતે સતિ । દર્ભમૂલે સ્થિતો બ્રહ્મા મધ્યે દેવો જનાર્દનઃ ॥ ૨,૨.

આ રીતે, ડાબી બાજુની વિધિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; દરભાના મૂળમાં બ્રહ્મા અને મધ્યમાં જનાર્દન દેવ હાજર છે.

દર્ભાગ્રે શઙ્કરં વિદ્યાત્ત્રયો દેવાઃ કુશે સ્મૃતાઃ । વિપ્રા મન્ત્રાઃ કુશા વહ્નિસ્તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૨.

દરભાના ટોચે શંકર છે એમ જાણવું; કુશમાં ત્રણ દેવોનું સ્મરણ થાય છે. ખગેશ્વર, બ્રાહ્મણ, મંત્ર, કુશ, અગ્નિ અને તુલસી અહીં હાજર છે.

નૈતે નિર્માલ્યતાં યાન્તિ ક્રિયમાણાઃ પુનઃ પુનઃ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૨.

આ વસ્તુઓ વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છતાં કદી અપવિત્ર થતી નથી: તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, હે પંખીરાજ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યે ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૨.

પાંચ વસ્તુઓ મનુષ્યને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાં, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી મુક્તિદાયિની । તિલાઃ પવિત્રમતુલં દર્ભાશ્ચાપિ તુલસ્યથ ॥ ૨,૨.

આ દુઃખમય અને મુશ્કેલ સંસારમાં છ પગલાં મુક્તિ આપે છે; તિલ, દરભા અને તુલસી અનન્ય પવિત્રકર્તા છે.

$ નિવારયન્તિ ચૈતાનિ દુર્ગતિં યાન્તમાતુરમ્ । હસ્તાભ્યામુદ્ધરેદ્દર્ભાંસ્તોયેન પ્રોક્ષયેદ્ભુવિ ॥ ૨,૨.

આ બધું મૃત્યુ પામતા માણસને દુર્ગતિથી બચાવે છે; દરભા હાથથી ઉઠાવી, પાણી છાંટીને જમીન પર મૂકી દેવી.

મૃત્યુકાલે ક્ષિપેદ્દર્ભાન્કરયોરાતુરસ્ય ચ । દર્ભૈસ્તુ ક્ષિપ્યતે યોઽસૌ દર્ભૈસ્તુ પરિવેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૨.

મૃત્યુ સમયે દરભા બીમારના હાથમાં મૂકવી; જે દરભા સાથે અને દરભાથી ઘેરાયેલો હોય, તેને એ દરભા લઈ જાય છે.

વિષ્ણુલોકે સ વૈ યાતિ મન્ત્રહીનોઽપિ માનવઃ । તૂલીં કૃત્વા કૃતૌ પાદૌ સંસ્થિતૌ ક્ષિતિપૃષ્ઠતઃ ॥ ૨,૨.

મંત્ર ન બોલાયો હોય તો પણ, આવું કરનાર મનુષ્ય વિષ્ણુના લોકમાં જાય છે; પાદુકા બનાવી, પગ જમીન પર રાખીને.

પ્રાયાશ્ચિત્તં વિશુદ્ધાગ્નૌ સંસારેઽસારસાગરે । ગોમયેનોપલિમ્પેત્તુ દર્ભાસ્તરણસંસ્થિતે ॥ ૨,૨.

આ સંસારના અર્થહીન મહાસાગરમાં, શુદ્ધ અગ્નિમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. જમીનને ગાયના છાણથી લપસી, તેના પર દર્ભ ઘાસનું આસન બેસાડવું જોઈએ.

યને દત્તેન દાનેન સર્વં પાપં વ્યપોહતિ । લવણં તદ્રસં દિવ્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥ ૨,૨.

જે દાન આપવાથી સર્વ પાપ દૂર થાય છે, એ લવણનું દાન, જે સ્વાદમાં દિવ્ય છે, મનુષ્યોને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.

યસ્માદન્નરસાઃ સર્વે નોત્કટા લવણં વિના । પિતૄણાં ચ પ્રિયં ભવ્યં તસ્માત્સ્વર્ગપ્રદં ભવેત્ ॥ ૨,૨.

કારણ કે લવણ વિના ભોજનના બધા સ્વાદ સુખદ નથી લાગતા અને પિતૃઓને પણ તે અત્યંત પ્રિય છે, તેથી એ સ્વર્ગ આપનાર છે.

વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતો યતોઽયં લવણો રસઃ । એતત્સલવણં દાનં તેન શંસન્તિ યોગિનઃ ॥ ૨,૨.

લવણનો સ્વાદ શ્રીવિષ્ણુના શરીરથી ઉત્પન્ન થયો છે, તેથી યોગીઓ લવણનું દાન ખૂબ વખાણે છે.

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં સ્ત્રીણાં શૂદ્રજનસ્ય ચ । આતુરસ્ય યદા પ્રાણા ન યાન્તિ વસુધાતલે ॥ ૨,૨.

જ્યારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને રોગગ્રસ્ત લોકોના પ્રાણ શરીરમાંથી બહાર જતા નથી—

લવણં તુ તદા દેયં દ્વારસ્યોદ્વાટનં દિવઃ । અન્યચ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્ર મૃત્યો રૂપં પ્રપઞ્ચતઃ ॥ ૨,૨.

ત્યારે લવણનું દાન કરવું જોઈએ અને ઘરનાં દ્વારને પણ લવણથી લપસવું જોઈએ. હવે, પંખીઓના રાજા, હું મૃત્યુનું સ્વરૂપ વિગતે વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

યસ્ય કાલેન નો યાયાદ્વિયોગઃ પ્રાણદેહયોઃ । પ્રાણિનશ્ચ સ્વસમયે મૃત્યુરત્યન્તવિસ્મૃતિઃ ॥ ૨,૨.

જેના માટે યોગ્ય સમયે પ્રાણ અને શરીરનું વિયોગ થતું નથી, એ જીવ માટે મૃત્યુ એ સમયે સંપૂર્ણ ભૂલાવી દે છે.

યથા વાયુર્જલધરાન્વિકર્ષતિ યતસ્તતઃ । તદ્વજ્જલદવત્તાર્ક્ષ્ય કાલસ્યૈવ વશાનુગાઃ ॥ ૨,૨.

જેમ પવન મેઘોને જ્યાં ત્યાં લઈ જાય છે, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, બધા જીવ સમયના વશમાં, મેઘમાં બંધાયેલા પાણી જેવા છે.

સાત્ત્વિકા રાજસાશ્ચૈવ તામસા યે ચ કેચન । ભાવાઃ કાલાત્મકાઃ સર્વે પ્રવર્તન્તે હિ જન્તુષુ ॥ ૨,૨.

સાત્ત્વિક, રાજસિક, તામસિક કે અન્ય જે કોઈપણ ભાવ છે, તે બધા જીવમાં સમયના સ્વભાવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

આદિત્યશ્ચન્દ્રમાઃ શમ્ભુરાપો વાયુઃ શતક્રતુઃ । અગ્નિઃ ખં પૃથિવી મિત્ર ઓષધ્યો વસવસ્તથા ॥ ૨,૨.

સૂર્ય, ચંદ્ર, શંભુ, પાણી, પવન, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, મિત્ર, ઔષધિઓ અને વસુઓ—

સરિતઃ સાગરાશ્ચૈવ ભાવાભાવૌ ચ સર્પહન્ । સર્વે કાલેન સૃજ્યન્તે સંક્ષિપ્યન્તે યથા પુનઃ ॥ ૨,૨.

નદીઓ, સમુદ્રો, સત્તા-અસત્તા અને સર્પરાજ—આ બધું સમયથી જ સર્જાય છે અને ફરીથી સમયથી વિલીન થાય છે.

કાલેન સંહ્રિયન્તે ચ નૃનં મૃત્યાવુપસ્થિતે । દૈવયોગાત્ત્દા વ્યાધિઃ કશ્ચિદુત્પદ્યતે ખગ ॥ ૨,૨.

સમયથી બધું નાશ પામે છે જ્યારે મનુષ્યના જીવનમાં મૃત્યુ આવે છે; અને દૈવયોગથી કોઈને રોગ થાય છે, પંખીરાજ.

વૈકલ્યમિન્દ્રિયાણાં ચ બલૌ જોરંહસાં ભવેત્ । યુગપદ્વશ્ચિકકોટિશૂકદંશો ભવેદ્યદિ ॥ ૨,૨.

ઇન્દ્રિયોનું દુર્બળ થવું અને બળ ઓછું થવું, તે ભારે તાવના પ્રભાવે થાય છે; અને જો એક સાથે વિચ્છુઓ અને સોયીઓએ દંશ આપ્યો હોય—

તદાનુમીયતે તેન પીડા મૃત્યુભવા ખગ । તતઃ ક્ષણેન ચૈતન્યે વિકલે જડતાં ગતે ॥ ૨,૨.

તો એ પીડાથી સમજવું કે મૃત્યુ નજીક છે, પંખીરાજ; પછી એક ક્ષણે જ્ઞાન ક્ષીણ થાય છે અને શરીર બેભાન થઈ જાય છે.

પ્રિચાલ્યન્તે તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ । બીભત્સં તુ તદા રૂપં પ્રાણૈઃ કણ્ઠગતૈર્ભવેત્ ॥ ૨,૨.

પછી યમદૂતો, જે નજીક ઊભેલા હોય, પ્રાણોને હલાવી દે છે; ત્યારે, જ્યારે પ્રાણ ગળા સુધી આવે, શરીરનું રૂપ ભયાનક બની જાય છે.

ફેમુદ્ગિરતે સોઽથ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રપુરુષો હાહા કુર્વંસ્તતસ્તનોઃ ॥ ૨,૨.

એ સમયે એ માણસ ફેન ઉગાળે છે અને મોઢું લાળથી ભરાઈ જાય છે; અંગૂઠા જેટલું નાનું જીવ 'હા હા' બોલતો શરીરમાંથી બહાર આવે છે.

તદૈવ નીયતે દ્વતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ । ભૂય એવ હિતે તાત મૃત્યુકાલદશામિમામ્ ॥ ૨,૨.

એ જ ક્ષણે, યમદૂતના બે જણ તેને રડતો રડતો પોતાના ઘરની યાદમાં લઈ જાય છે; પુત્ર, હું ફરીથી મૃત્યુના સમયની આ સ્થિતિ સમજાવું છું.

અષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ । ભિનત્તિ મર્મસ્થાનાનિ દીપ્યમાનો નિરિન્ધનઃ ॥ ૨,૨.

શરીરમાં પથ્થર જેવી પીડા, તીવ્ર વાયુથી ઉદભવેલી, મર્મસ્થાનોને ફાડી નાખે છે અને તે અગ્નિની જેમ બળે છે, પણ તેમાં કોઈ ઇંધણ નથી.