ગરુડપુરાણમ્

લેપ્યા તુ ગોમયૈર્ભૂમિસ્તિલાન્દર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તસ્યામેવાતુરો મુક્તઃ સર્વં દહતિ કિલ્બિષમ્ ॥ ૨,૨.

ધરતીને ગોમયથી લપસી, તિલ અને દર્ભા છાંટવી. ત્યાં જ મૃત્યુ પામેલો માણસ મુક્ત થાય છે અને તેના બધા પાપ દહન થાય છે.

દર્ભતૂલી નયેત્સ્વર્ગમાતુરસ્ય ન સંશયઃ । દર્ભાંસ્તત્ર ક્ષિપેદ્વાથ તૂલીગેન્દુકમધ્યતઃ ॥ ૨,૨.

દર્ભાની ચટાઈ મૃત્યુ પામનારને સ્વર્ગે લઈ જાય છે, એમાં શંકા નથી. ત્યાં દર્ભા મૂકી શકાય, અથવા મધ્યમાં રૂંવાટાવાળું તુલિયું મૂકવું.

સર્વત્ર વસુધાપૂતા યત્ર લેપો ન વિદ્યતે । યત્ર લેપઃ સ્થિતસ્તત્ર પુનર્લેપેન શુધ્યતિ ॥ ૨,૨.

જ્યાં ગોમયનો લેપ નથી, ત્યાં ધરતી પવિત્ર છે; જ્યાં લેપ છે, ત્યાં ફરીથી લેપ કરીને પવિત્રતા આવે છે.

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ । અલેપં હ્યાતુરં મુક્તં વિશન્ત્યેતે વિયોનયઃ ॥ ૨,૨.

યાતુધાન, પિશાચ અને ક્રૂર કર્મો કરનારા રાક્ષસો, જે બીમાર, અસહાય અને અશુદ્ધ હોય છે, એમાં પ્રવેશી જાય છે; આવા દુષ્ટ આત્માઓ દુર્બળને ઘેરી લે છે.

નિત્યહોમસ્તથા શ્રાદ્ધં પાદશૌચં દ્વિજે તથા । મણ્ડલેન વિના ભૂમ્યામાતુરો મુચ્યતે ન હિ ॥ ૨,૨.

દૈનિક હવન, શ્રાદ્ધ અને દ્વિજ દ્વારા પગ ધોવાની વિધિ છતાં, જમીન પર રક્ષણરૂપ મંડળ વિના, બીમાર માણસ મુક્ત થતો નથી.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૨.

મંડળમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, શ્રી અને અગ્નિ હાજર રહે છે; તેથી મંડળ બનાવવું જોઈએ.

અન્યથા મ્રિયતે વાલો વૃદ્ધસ્તાર્ક્ષ્યયુવાથવા । યોન્યન્તરં ન ગચ્છેત્સ ક્રીડતે વાયુના સહ ॥ ૨,૨.

નહીંતર બાળક, વૃદ્ધ કે યુવાન મૃત્યુ પામે છે; તેને બીજું જન્મ મળતું નથી, પણ તે પવન સાથે ભટકે છે.

મિશ્રિતં લોહિતામિશ્રં તદેવં જન્મ જીયતે । તસ્યૈવ વાયુભૂતસ્ય ન શ્રાદ્ધં નોદકક્રિયા ॥ ૨,૨.

લોહી અને માંસથી મળીને એવો જન્મ થાય છે; જે પવનરૂપ થઈ જાય છે, તેને શ્રાદ્ધ કે જળદાન કશું જ લાગુ પડતું નથી.

મમ સ્વેદસમુદ્ભૂતાસ્તિલાસ્તાર્ક્ષ્ય પવિત્રકાઃ । અસુરા દાનવા દૈત્યા વિદ્રવન્તિ તિલૈસ્તથા ॥ ૨,૨.

તાર્ક્ષ્ય, મારા પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તિલ પવિત્ર છે; અસુર, દાનવ અને દૈત્ય એ તિલથી દૂર ભાગી જાય છે.

તિલાઃ શ્વેતાસ્તિલા કૃષ્ણાસ્તિલા ગોમૂત્રસંન્નિભાઃ । દહન્તુ તે મે પાપાનિ શરીરેણ કૃતાનિ વૈ ॥ ૨,૨.

શ્વેત, કૃષ્ણ અને ગૌમૂત્ર જેવા તિલો, એ મારા શરીરથી થયેલા પાપોને દહન કરે એવી મારી પ્રાર્થના છે.

એક એવ તિલો દત્તો હેમદ્રોણતિલૈઃ સમઃ । તર્પણે દાનહોમેષુ દત્તો ભવતિ ચાક્ષયઃ ॥ ૨,૨.

એક તિલ દાન કરવો એ સોનાના તિલ જેટલું ફળ આપે છે; તર્પણ, દાન કે હવનમાં આપેલો તિલ કદી ખૂટતો નથી.

દર્ભા રોમસમુદ્ભૂતાસ્તિલાઃ સ્વેદેષુ નાન્યથા । દેવતા દાનવાસ્તૃપ્તાઃ શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તથા ॥ ૨,૨.

દરભા વાળમાંથી અને તિલ પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, બીજું કોઈ કારણ નથી; દેવો, દાનવો અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધથી સંતોષ પામે છે.

પ્રયોગવિધિના બ્રહ્મા વિશ્વં ચાપ્યુપજીવનામ્ । અપસવ્યાદિતો બ્રહ્મા પિતરો દેવદેવતાઃ ॥ ૨,૨.

નક્કી કરેલી વિધિ પ્રમાણે બ્રહ્મા અને સમગ્ર જગત પોષાય છે; ડાબી બાજુથી બ્રહ્મા, પિતૃઓ, દેવો અને દેવતાઓનું પૂજન થાય છે.

તેન તે પિતરસ્તૃપ્તા અપસવ્યે કૃતે સતિ । દર્ભમૂલે સ્થિતો બ્રહ્મા મધ્યે દેવો જનાર્દનઃ ॥ ૨,૨.

આ રીતે, ડાબી બાજુની વિધિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; દરભાના મૂળમાં બ્રહ્મા અને મધ્યમાં જનાર્દન દેવ હાજર છે.

દર્ભાગ્રે શઙ્કરં વિદ્યાત્ત્રયો દેવાઃ કુશે સ્મૃતાઃ । વિપ્રા મન્ત્રાઃ કુશા વહ્નિસ્તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૨.

દરભાના ટોચે શંકર છે એમ જાણવું; કુશમાં ત્રણ દેવોનું સ્મરણ થાય છે. ખગેશ્વર, બ્રાહ્મણ, મંત્ર, કુશ, અગ્નિ અને તુલસી અહીં હાજર છે.

નૈતે નિર્માલ્યતાં યાન્તિ ક્રિયમાણાઃ પુનઃ પુનઃ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૨.

આ વસ્તુઓ વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છતાં કદી અપવિત્ર થતી નથી: તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, હે પંખીરાજ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યે ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૨.

પાંચ વસ્તુઓ મનુષ્યને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાં, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી મુક્તિદાયિની । તિલાઃ પવિત્રમતુલં દર્ભાશ્ચાપિ તુલસ્યથ ॥ ૨,૨.

આ દુઃખમય અને મુશ્કેલ સંસારમાં છ પગલાં મુક્તિ આપે છે; તિલ, દરભા અને તુલસી અનન્ય પવિત્રકર્તા છે.

$ નિવારયન્તિ ચૈતાનિ દુર્ગતિં યાન્તમાતુરમ્ । હસ્તાભ્યામુદ્ધરેદ્દર્ભાંસ્તોયેન પ્રોક્ષયેદ્ભુવિ ॥ ૨,૨.

આ બધું મૃત્યુ પામતા માણસને દુર્ગતિથી બચાવે છે; દરભા હાથથી ઉઠાવી, પાણી છાંટીને જમીન પર મૂકી દેવી.

મૃત્યુકાલે ક્ષિપેદ્દર્ભાન્કરયોરાતુરસ્ય ચ । દર્ભૈસ્તુ ક્ષિપ્યતે યોઽસૌ દર્ભૈસ્તુ પરિવેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૨.

મૃત્યુ સમયે દરભા બીમારના હાથમાં મૂકવી; જે દરભા સાથે અને દરભાથી ઘેરાયેલો હોય, તેને એ દરભા લઈ જાય છે.

વિષ્ણુલોકે સ વૈ યાતિ મન્ત્રહીનોઽપિ માનવઃ । તૂલીં કૃત્વા કૃતૌ પાદૌ સંસ્થિતૌ ક્ષિતિપૃષ્ઠતઃ ॥ ૨,૨.

મંત્ર ન બોલાયો હોય તો પણ, આવું કરનાર મનુષ્ય વિષ્ણુના લોકમાં જાય છે; પાદુકા બનાવી, પગ જમીન પર રાખીને.

પ્રાયાશ્ચિત્તં વિશુદ્ધાગ્નૌ સંસારેઽસારસાગરે । ગોમયેનોપલિમ્પેત્તુ દર્ભાસ્તરણસંસ્થિતે ॥ ૨,૨.

આ સંસારના અર્થહીન મહાસાગરમાં, શુદ્ધ અગ્નિમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. જમીનને ગાયના છાણથી લપસી, તેના પર દર્ભ ઘાસનું આસન બેસાડવું જોઈએ.

યને દત્તેન દાનેન સર્વં પાપં વ્યપોહતિ । લવણં તદ્રસં દિવ્યં સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥ ૨,૨.

જે દાન આપવાથી સર્વ પાપ દૂર થાય છે, એ લવણનું દાન, જે સ્વાદમાં દિવ્ય છે, મનુષ્યોને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.

યસ્માદન્નરસાઃ સર્વે નોત્કટા લવણં વિના । પિતૄણાં ચ પ્રિયં ભવ્યં તસ્માત્સ્વર્ગપ્રદં ભવેત્ ॥ ૨,૨.

કારણ કે લવણ વિના ભોજનના બધા સ્વાદ સુખદ નથી લાગતા અને પિતૃઓને પણ તે અત્યંત પ્રિય છે, તેથી એ સ્વર્ગ આપનાર છે.

વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતો યતોઽયં લવણો રસઃ । એતત્સલવણં દાનં તેન શંસન્તિ યોગિનઃ ॥ ૨,૨.

લવણનો સ્વાદ શ્રીવિષ્ણુના શરીરથી ઉત્પન્ન થયો છે, તેથી યોગીઓ લવણનું દાન ખૂબ વખાણે છે.

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં સ્ત્રીણાં શૂદ્રજનસ્ય ચ । આતુરસ્ય યદા પ્રાણા ન યાન્તિ વસુધાતલે ॥ ૨,૨.

જ્યારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને રોગગ્રસ્ત લોકોના પ્રાણ શરીરમાંથી બહાર જતા નથી—

લવણં તુ તદા દેયં દ્વારસ્યોદ્વાટનં દિવઃ । અન્યચ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્ર મૃત્યો રૂપં પ્રપઞ્ચતઃ ॥ ૨,૨.

ત્યારે લવણનું દાન કરવું જોઈએ અને ઘરનાં દ્વારને પણ લવણથી લપસવું જોઈએ. હવે, પંખીઓના રાજા, હું મૃત્યુનું સ્વરૂપ વિગતે વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.

યસ્ય કાલેન નો યાયાદ્વિયોગઃ પ્રાણદેહયોઃ । પ્રાણિનશ્ચ સ્વસમયે મૃત્યુરત્યન્તવિસ્મૃતિઃ ॥ ૨,૨.

જેના માટે યોગ્ય સમયે પ્રાણ અને શરીરનું વિયોગ થતું નથી, એ જીવ માટે મૃત્યુ એ સમયે સંપૂર્ણ ભૂલાવી દે છે.

યથા વાયુર્જલધરાન્વિકર્ષતિ યતસ્તતઃ । તદ્વજ્જલદવત્તાર્ક્ષ્ય કાલસ્યૈવ વશાનુગાઃ ॥ ૨,૨.

જેમ પવન મેઘોને જ્યાં ત્યાં લઈ જાય છે, તેમ, તાર્ક્ષ્ય, બધા જીવ સમયના વશમાં, મેઘમાં બંધાયેલા પાણી જેવા છે.