ગરુડપુરાણમ્

સદ્યો વિલમ્બતો વા કિં દેહમન્યં પ્રપદ્યતે । સંયમન્યાં ક્રમ્યમાણમાવર્ષં કા મૃતિક્રિયા ॥ ૨,૧.

માણસ તરત જ કે થોડા સમય પછી બીજું શરીર મેળવે છે? જે યમના માર્ગે વર્ષભર જાય છે, તેના માટે કઈ અંત્યેષ્ટિ વિધિ કરવી?

પ્રાયશ્ચિત્તં દુર્મતેઃ કિં પઞ્ચકાદિમૃતસ્ય ચ । પ્રસાદં કુરુ મે મોહં છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧.

દુષ્ટ મનવાળા અને પાંચ અશુભ સમયમાં મૃત્યુ પામનાર માટે કયું પ્રાયશ્ચિત્ત છે? કૃપા કરીને મારા મોહને પૂરેપૂરો દૂર કરો.

સર્વમન્તેમયા પૃષ્ટં બ્રૂહિ લોકહિતાય વૈ ॥ ૨,૧.

હું અંતે બધું પૂછ્યું છે; કૃપા કરીને જગતના હિત માટે કહો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્ર માનુષાણાં હિતાય વૈ । શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા સર્વમેવૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૨.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: ભલા, તું જે પૂછ્યું તે માનવકલ્યાણ માટે યોગ્ય છે. હવે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, હું મૃત્યુ પછીની બધી વિધિઓ સમજાવું છું.

સમ્યગ્વિભેદરહિતં શ્રુતિસ્મૃતિસમુદ્ધૃતમ્ । યન્ન દૃષ્ટં સુરૈઃ સેન્દ્રૈર્યોગિભિર્યોગચિન્તકૈઃ ॥ ૨,૨.

હું તને એ જ વાત કહું છું, જે વેદ અને સ્મૃતિમાંથી યથાર્થ રીતે લેવામાં આવી છે, જે દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે કે ધ્યાનમાં લીન યોગીઓએ પણ જાણી નથી.

ગુહ્યદ્ગુહ્યતરં તચ્ચ નાખ્યાતં કસ્યચિત્ક્વચિત્ । ભક્તસ્ત્વં હિ મહાભાગ વૈનતેયં બ્રવીમિ તે ॥ ૨,૨.

આ વાત બહુ ગુપ્ત છે, ગુપ્તમાં પણ વધુ ગુપ્ત છે, અને ક્યારેય, કોઈને, ક્યાંય કહેવામાં આવી નથી. પણ તું વિનતા પુત્ર, ભક્ત અને ધન્ય છે, એટલે હું તને કહું છું.

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તુ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ । યેન કેનાપ્યુપાયેન કાર્યં જન્મ સુતસ્ય હિ ॥ ૨,૨.

જેને પુત્ર નથી, તેને કોઈ માર્ગ નથી, સ્વર્ગ પણ નથી — ખરેખર કંઈ નથી. કોઈ પણ રીતે પુત્રનો જન્મ કરાવવો જોઈએ.

તારયેન્નરકાત્પુત્ત્રો યદિ મોક્ષો ન વિદ્યતે । સ્કન્ધઃ પુત્રેણ કર્તવ્યો હ્યગ્નિદાતા ચ પૌત્રકઃ ॥ ૨,૨.

પુત્ર પિતાને નરકમાંથી છોડાવે છે, જો મોક્ષ પ્રાપ્ત ન થયો હોય; પુત્રએ કાંધ પર લાદવાની વિધિ કરવી અને પૌત્રએ અગ્નિદાન કરવું.

તિલદર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ઋતુમતી ભવેત્ । પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૨.

તિલ અને દર્ભા ઘાસ ધરતી પર પાથરી, શુદ્ધ અને પવિત્ર કૂટી બનાવવી. મૃતકના મોઢામાં પાંચ રત્ન મૂકવામાં આવે છે, જેના દ્વારા જીવ ઉપર ચડે છે.

યદા પુષ્પં પ્રનષ્ટં હિ ક્વ તદા ગર્ભધારણમ્ । આદરાચ્ચ તતો ભૂમૌ યેન ગર્ભં પ્રધાર્યતે ॥ ૨,૨.

જ્યારે જીવનપુષ્પ ખોવાઈ જાય છે, ત્યારે ગર્ભધારણ ક્યાંથી થાય? છતાં, માનથી ધરતી તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેના દ્વારા ગર્ભ ટકાવે છે.

લેપ્યા તુ ગોમયૈર્ભૂમિસ્તિલાન્દર્ભાન્વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તસ્યામેવાતુરો મુક્તઃ સર્વં દહતિ કિલ્બિષમ્ ॥ ૨,૨.

ધરતીને ગોમયથી લપસી, તિલ અને દર્ભા છાંટવી. ત્યાં જ મૃત્યુ પામેલો માણસ મુક્ત થાય છે અને તેના બધા પાપ દહન થાય છે.

દર્ભતૂલી નયેત્સ્વર્ગમાતુરસ્ય ન સંશયઃ । દર્ભાંસ્તત્ર ક્ષિપેદ્વાથ તૂલીગેન્દુકમધ્યતઃ ॥ ૨,૨.

દર્ભાની ચટાઈ મૃત્યુ પામનારને સ્વર્ગે લઈ જાય છે, એમાં શંકા નથી. ત્યાં દર્ભા મૂકી શકાય, અથવા મધ્યમાં રૂંવાટાવાળું તુલિયું મૂકવું.

સર્વત્ર વસુધાપૂતા યત્ર લેપો ન વિદ્યતે । યત્ર લેપઃ સ્થિતસ્તત્ર પુનર્લેપેન શુધ્યતિ ॥ ૨,૨.

જ્યાં ગોમયનો લેપ નથી, ત્યાં ધરતી પવિત્ર છે; જ્યાં લેપ છે, ત્યાં ફરીથી લેપ કરીને પવિત્રતા આવે છે.

યાતુધાનાઃ પિશાચાશ્ચ રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્મિણઃ । અલેપં હ્યાતુરં મુક્તં વિશન્ત્યેતે વિયોનયઃ ॥ ૨,૨.

યાતુધાન, પિશાચ અને ક્રૂર કર્મો કરનારા રાક્ષસો, જે બીમાર, અસહાય અને અશુદ્ધ હોય છે, એમાં પ્રવેશી જાય છે; આવા દુષ્ટ આત્માઓ દુર્બળને ઘેરી લે છે.

નિત્યહોમસ્તથા શ્રાદ્ધં પાદશૌચં દ્વિજે તથા । મણ્ડલેન વિના ભૂમ્યામાતુરો મુચ્યતે ન હિ ॥ ૨,૨.

દૈનિક હવન, શ્રાદ્ધ અને દ્વિજ દ્વારા પગ ધોવાની વિધિ છતાં, જમીન પર રક્ષણરૂપ મંડળ વિના, બીમાર માણસ મુક્ત થતો નથી.

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શ્રીર્હુતાશસ્તથૈવ ચ । મણ્ડલે ચોપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્કુર્વીત મણ્ડલમ્ ॥ ૨,૨.

મંડળમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, શ્રી અને અગ્નિ હાજર રહે છે; તેથી મંડળ બનાવવું જોઈએ.

અન્યથા મ્રિયતે વાલો વૃદ્ધસ્તાર્ક્ષ્યયુવાથવા । યોન્યન્તરં ન ગચ્છેત્સ ક્રીડતે વાયુના સહ ॥ ૨,૨.

નહીંતર બાળક, વૃદ્ધ કે યુવાન મૃત્યુ પામે છે; તેને બીજું જન્મ મળતું નથી, પણ તે પવન સાથે ભટકે છે.

મિશ્રિતં લોહિતામિશ્રં તદેવં જન્મ જીયતે । તસ્યૈવ વાયુભૂતસ્ય ન શ્રાદ્ધં નોદકક્રિયા ॥ ૨,૨.

લોહી અને માંસથી મળીને એવો જન્મ થાય છે; જે પવનરૂપ થઈ જાય છે, તેને શ્રાદ્ધ કે જળદાન કશું જ લાગુ પડતું નથી.

મમ સ્વેદસમુદ્ભૂતાસ્તિલાસ્તાર્ક્ષ્ય પવિત્રકાઃ । અસુરા દાનવા દૈત્યા વિદ્રવન્તિ તિલૈસ્તથા ॥ ૨,૨.

તાર્ક્ષ્ય, મારા પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તિલ પવિત્ર છે; અસુર, દાનવ અને દૈત્ય એ તિલથી દૂર ભાગી જાય છે.

તિલાઃ શ્વેતાસ્તિલા કૃષ્ણાસ્તિલા ગોમૂત્રસંન્નિભાઃ । દહન્તુ તે મે પાપાનિ શરીરેણ કૃતાનિ વૈ ॥ ૨,૨.

શ્વેત, કૃષ્ણ અને ગૌમૂત્ર જેવા તિલો, એ મારા શરીરથી થયેલા પાપોને દહન કરે એવી મારી પ્રાર્થના છે.

એક એવ તિલો દત્તો હેમદ્રોણતિલૈઃ સમઃ । તર્પણે દાનહોમેષુ દત્તો ભવતિ ચાક્ષયઃ ॥ ૨,૨.

એક તિલ દાન કરવો એ સોનાના તિલ જેટલું ફળ આપે છે; તર્પણ, દાન કે હવનમાં આપેલો તિલ કદી ખૂટતો નથી.

દર્ભા રોમસમુદ્ભૂતાસ્તિલાઃ સ્વેદેષુ નાન્યથા । દેવતા દાનવાસ્તૃપ્તાઃ શ્રાદ્ધેન પિતરસ્તથા ॥ ૨,૨.

દરભા વાળમાંથી અને તિલ પસીનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, બીજું કોઈ કારણ નથી; દેવો, દાનવો અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધથી સંતોષ પામે છે.

પ્રયોગવિધિના બ્રહ્મા વિશ્વં ચાપ્યુપજીવનામ્ । અપસવ્યાદિતો બ્રહ્મા પિતરો દેવદેવતાઃ ॥ ૨,૨.

નક્કી કરેલી વિધિ પ્રમાણે બ્રહ્મા અને સમગ્ર જગત પોષાય છે; ડાબી બાજુથી બ્રહ્મા, પિતૃઓ, દેવો અને દેવતાઓનું પૂજન થાય છે.

તેન તે પિતરસ્તૃપ્તા અપસવ્યે કૃતે સતિ । દર્ભમૂલે સ્થિતો બ્રહ્મા મધ્યે દેવો જનાર્દનઃ ॥ ૨,૨.

આ રીતે, ડાબી બાજુની વિધિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; દરભાના મૂળમાં બ્રહ્મા અને મધ્યમાં જનાર્દન દેવ હાજર છે.

દર્ભાગ્રે શઙ્કરં વિદ્યાત્ત્રયો દેવાઃ કુશે સ્મૃતાઃ । વિપ્રા મન્ત્રાઃ કુશા વહ્નિસ્તુલસી ચ ખગેશ્વર ॥ ૨,૨.

દરભાના ટોચે શંકર છે એમ જાણવું; કુશમાં ત્રણ દેવોનું સ્મરણ થાય છે. ખગેશ્વર, બ્રાહ્મણ, મંત્ર, કુશ, અગ્નિ અને તુલસી અહીં હાજર છે.

નૈતે નિર્માલ્યતાં યાન્તિ ક્રિયમાણાઃ પુનઃ પુનઃ । તુલસી બ્રાહ્મણા ગાવો વિષ્ણુરેકાદશી ખગ ॥ ૨,૨.

આ વસ્તુઓ વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છતાં કદી અપવિત્ર થતી નથી: તુલસી, બ્રાહ્મણ, ગાય, વિષ્ણુ અને એકાદશી, હે પંખીરાજ.

પઞ્ચ પ્રવહણાન્યે ભવાબ્ધૌ મજ્જતાં નૃણામ્ । વિષ્ણુરેકાદશી ગીતા તુલસી વિપ્રધેનવઃ ॥ ૨,૨.

પાંચ વસ્તુઓ મનુષ્યને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે: વિષ્ણુ, એકાદશી, ગીતાં, તુલસી, બ્રાહ્મણ અને ગાય.

અસારે દુર્ગસંસારે ષટ્પદી મુક્તિદાયિની । તિલાઃ પવિત્રમતુલં દર્ભાશ્ચાપિ તુલસ્યથ ॥ ૨,૨.

આ દુઃખમય અને મુશ્કેલ સંસારમાં છ પગલાં મુક્તિ આપે છે; તિલ, દરભા અને તુલસી અનન્ય પવિત્રકર્તા છે.

$ નિવારયન્તિ ચૈતાનિ દુર્ગતિં યાન્તમાતુરમ્ । હસ્તાભ્યામુદ્ધરેદ્દર્ભાંસ્તોયેન પ્રોક્ષયેદ્ભુવિ ॥ ૨,૨.

આ બધું મૃત્યુ પામતા માણસને દુર્ગતિથી બચાવે છે; દરભા હાથથી ઉઠાવી, પાણી છાંટીને જમીન પર મૂકી દેવી.