ગરુડપુરાણમ્

છિદ્રં તુ નૈવ પશ્યામિ કુતો જીવઃ સ નિર્ગતઃ । કુતો ગચ્છન્તિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાપો મનસ્તથા । તેજો વદસ્વ મે નાથ વાયુરાકાશમેવ ચ ॥ ૨,૧.

હું કોઈ છિદ્ર તો જોઈ શકતો નથી, તો જીવ કયા માર્ગે બહાર જાય છે? પૃથ્વી, પાણી, મન, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ તત્વો ક્યાં જાય છે? હે નાથ, મને કહો.

કુતઃ કર્મેન્દ્રિયાણીહ પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । વાયવશ્ચૈવ પઞ્ચૈતે કથં ગચ્છન્તિ ચાત્યયમ્ ॥ ૨,૧.

અહીં કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય ક્યાંથી આવે છે? અને મૃત્યુ સમયે આ પાંચ વાયુઓ કેવી રીતે વિલીન થાય છે?

લોભમોહાદયઃ પઞ્ચ શરીરે ચૈવ તસ્કરાઃ । તૃષ્ણા કામો હ્યહઙ્કારઃ કુતો યાન્તિ જનાર્દના ॥ ૨,૧.

લોભ, મોહ વગેરે પાંચ ચોરો શરીરમાં રહે છે; તૃષ્ણા, કામ અને અહંકાર—હે જનાર્દન, આ બધું ક્યાં જાય છે?

પુણ્યં વાપ્યથવાપુણ્યં યત્કિઞ્ચિત્સુકૃતં તથા । નષ્ટે દેહે કુતો યાન્તિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥ ૨,૧.

પુણ્ય કે પાપ, કે જે કંઈ સારા કર્મ થાય છે, અને વિવિધ દાન—શરીર નાશ પામે ત્યારે એ બધું ક્યાં જાય છે?

સપિણ્ડનં કિમર્થં ચ પૂર્ણે સંવત્સરેઽપિ વા । પ્રેતસ્ય મેલનં કેષાં કિંવિધં તત્ર કારયેત્ ॥ ૨,૧.

સપિંડ ક્રિયા વર્ષ પૂરું થયા પછી પણ કેમ કરાય છે? કયા પિતૃઓ માટે અને કયા રીતે એ મિલન કરવું જોઈએ?

મૂર્છનાત્પનનાદ્વાપિ વિપત્તિર્યદિ જાયતે । યે દગ્ધા યે ત્વદગ્ધાશ્ચ પતિતા યે નરા ભુવિ ॥ ૨,૧.

મૂર્છા કે પડી જવાથી મૃત્યુ થાય તો, જે લોકો દાઝાયા, જે દાઝાયા નથી, અને જે ધરતી પર પડી ગયા—એ બધાનું શું થાય છે?

યાનિ ચાન્યાનિ ભૂતાનિ તેષામન્તે ભવેચ્ચ કિમ્ । પાપિનો યે દુરાચારા યે ચાન્યે ગતબુદ્ધયઃ ॥ ૨,૧.

અને બીજા જીવજંતુઓનું અંતે શું થાય છે? પાપી, દુશ્ચરીત અને ભટકી ગયેલા મનવાળા લોકોનું શું થાય છે?

આત્મઘાતી બ્રહ્મહા ચ સ્તેયી વિશ્વાસઘાતકઃ । કપિલાયાઃ પિબેચ્છૂદ્રો યઃ પઠેદિદમક્ષરમ્ ॥ ૨,૧.

આત્મહત્યા કરનાર, બ્રાહ્મણહત્યાર, ચોર, વિશ્વાસઘાતી, કે જે શૂદ્ર કપિલા ગાયનું દૂધ પીવે, કે આ પવિત્ર શ્લોકો વાંચે—એ બધાનું શું ફળ મળે છે?

ધારયેદ્બ્રહ્મસૂત્રં વા કા ગતિસ્તસ્ય માધવ । શૂદ્રસ્ય બ્રાહ્મણી ભાર્યા સંગૃહીતા યદા ભવેત્ ॥ ૨,૧.

જો શૂદ્ર બ્રહ્મસૂત્ર પહેરે અથવા બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને પત્ની રૂપે સ્વીકારે, તો હે માધવ, તેનું શું પરિણામ થાય છે?

ભીતોઽહં પાપિનસ્તસ્માત્તન્મે વદ જગત્પ્રભો । અન્યચ્ચ શૃણુ વિશ્વાત્મન્મયા કૌતુકિના રયાત્ ॥ ૨,૧.

હે જગતના પ્રભુ, હું પાપના ડરથી ડરી રહ્યો છું; મને કહો. અને હે વિશ્વાત્મા, હવે હું જિજ્ઞાસાથી જે પૂછું છું, એ પણ સાંભળો.

લોકાંલ્લોકયતા લોકે જગાહે વિશ્વમણ્ડલમ્ । તત્રાજનિ જનાન્દૃષ્ટ્વા દુઃ ખેષ્વેવ નિમજ્જતઃ ॥ ૨,૧.

જ્યારે મેં લોકોએ જોયા, ત્યારે હું સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રવેશ્યો; ત્યાં મેં જોયું કે લોકો દુઃખમાં ડૂબેલા છે.

સ્વાન્તે મે દુર્ધરા પીડા તત્પીડાતો ગરીયસી । ત્રિદિવે દિતિજાતેભ્યો ભૂમૌ મૃત્યુરુગાદિભિઃ ॥ ૨,૧.

મારા હૃદયમાં અસહ્ય પીડા છે, અને એ પીડાથી વધુ ભાર છે—પૃથ્વી પર મૃત્યુ અને રોગથી, અને સ્વર્ગમાં દિતિના સંતાનોથી.

ઇષ્ટવસ્તુવિયો ગૈશ્ચ પાતાલે મામકં ભયમ્ । એવં ન નિર્ભયં સ્થાનમન્યદીશ ભવત્પદાત્ ॥ ૨,૧.

પાતાળમાં મનગમતી વસ્તુઓ ગુમાવાની ભય છે; હે ઈશ, તમારા ચરણ સિવાય બીજે ક્યાંય નિર્ભયતા નથી.

અસત્યં સ્વપ્નમાયાવત્કાલેન કવલીકૃતમ્ । તત્રાપિ ભારતે વર્ષે બહુદુઃ ખસ્ય ભાગિનઃ ॥ ૨,૧.

અસત્ય, સ્વપ્ન અને માયા—આ બધું સમયથી ગળી જાય છે; ભારતભૂમિમાં પણ ઘણા લોકો દુઃખનો ભાગીદાર છે.

જના દૃષ્ટા મયા રાગદ્વેષમોહાદિવિપ્લુતાઃ । કેચિદન્ધાઃ કેકરાક્ષાસ્ખલદ્વાચસ્તુ પઙ્ગવઃ ॥ ૨,૧.

મેં જોયું છે કે લોકો રાગ, દ્વેષ અને મોહથી ઘેરાયેલા છે; કોઈ અંધ છે, કોઈના આંખો વાંકા છે, કોઈ તૂટક બોલે છે, તો કોઈ લંગડા છે.

ખઞ્જાઃ કાણાશ્ચ બધિરા મૂકાઃ કુષ્ઠાશ્ચ લોમશાઃ । નાનારોગપરીતાશ્ચ ખપુષ્પાચ્ચાભિમાનિનઃ ॥ ૨,૧.

લંગડા, કાણાં, બહેરાં, ગૂંગાં, કષ્ટરોગવાળા, વધારે વાળાવાળા, અનેક બીમારીઓથી પીડાતા અને નિર્લજ્જ પુરુષો — એ બધા છતાં પણ ગર્વથી ભરેલા હોય છે.

તેષાં દોષસ્ય વૈચિત્ર્યં મૃત્યોર્ગોચરતામપિ । દૃષ્ટ્વા પ્રસુમનાઃ પ્રાપ્તઃ કો મૃત્યુશ્ચિત્રતા કથમ્ ॥ ૨,૧.

એ લોકોના અનેક દુષ્પ્રભાવો અને એ પણ મૃત્યુના વશમાં પડે છે — આ જોઈને, મન પ્રસન્ન થયાં પછી, મૃત્યુની વિવિધતા પર કોણ આશ્ચર્ય કરે?

મૃતિર્યસ્ય વિધાનેન મરણાદપ્યનન્તરમ્ । વિધિનાબ્દક્રિયા યસ્ય ન સ દુર્ગતિમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૧.

જેનું મૃત્યુ યોગ્ય વિધિથી થાય છે અને જેના માટે વર્ષિક શ્રાદ્ધ વિધિ પ્રમાણે થાય છે, તે કદી દુર્ગતિ પામતો નથી.

ઋષિભ્યસ્તુ મયા પૂર્વમિતિ સામાન્યતઃ શ્રુતમ્ । જ્ઞાનાય તદ્દ્વિશેષસ્ય પૃચ્છામીદમિતિ પ્રભો ॥ ૨,૧.

હું આ વાત અગાઉ ઋષિઓ પાસેથી સામાન્ય રીતે સાંભળી છે; હવે, હે પ્રભુ, ખાસ જાણવાની ઇચ્છાથી હું આપને પૂછું છું.

મ્રિયમાણસ્ય કિં કૃત્યં કિં દાનં વાસવાનુજ । વાહમૃત્યોરન્તરાલે કો વિધિર્દહનસ્ય ચ ॥ ૨,૧.

હે વાસવના ભાઈ, મૃત્યુ પામતા માણસ માટે શું કરવું? કયાં દાન આપવું? મૃત્યુ અને દાહ વિધિ વચ્ચે કઈ રીત રાખવી?

સદ્યો વિલમ્બતો વા કિં દેહમન્યં પ્રપદ્યતે । સંયમન્યાં ક્રમ્યમાણમાવર્ષં કા મૃતિક્રિયા ॥ ૨,૧.

માણસ તરત જ કે થોડા સમય પછી બીજું શરીર મેળવે છે? જે યમના માર્ગે વર્ષભર જાય છે, તેના માટે કઈ અંત્યેષ્ટિ વિધિ કરવી?

પ્રાયશ્ચિત્તં દુર્મતેઃ કિં પઞ્ચકાદિમૃતસ્ય ચ । પ્રસાદં કુરુ મે મોહં છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧.

દુષ્ટ મનવાળા અને પાંચ અશુભ સમયમાં મૃત્યુ પામનાર માટે કયું પ્રાયશ્ચિત્ત છે? કૃપા કરીને મારા મોહને પૂરેપૂરો દૂર કરો.

સર્વમન્તેમયા પૃષ્ટં બ્રૂહિ લોકહિતાય વૈ ॥ ૨,૧.

હું અંતે બધું પૂછ્યું છે; કૃપા કરીને જગતના હિત માટે કહો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા ભદ્ર માનુષાણાં હિતાય વૈ । શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા સર્વમેવૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૨.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: ભલા, તું જે પૂછ્યું તે માનવકલ્યાણ માટે યોગ્ય છે. હવે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, હું મૃત્યુ પછીની બધી વિધિઓ સમજાવું છું.

સમ્યગ્વિભેદરહિતં શ્રુતિસ્મૃતિસમુદ્ધૃતમ્ । યન્ન દૃષ્ટં સુરૈઃ સેન્દ્રૈર્યોગિભિર્યોગચિન્તકૈઃ ॥ ૨,૨.

હું તને એ જ વાત કહું છું, જે વેદ અને સ્મૃતિમાંથી યથાર્થ રીતે લેવામાં આવી છે, જે દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે કે ધ્યાનમાં લીન યોગીઓએ પણ જાણી નથી.

ગુહ્યદ્ગુહ્યતરં તચ્ચ નાખ્યાતં કસ્યચિત્ક્વચિત્ । ભક્તસ્ત્વં હિ મહાભાગ વૈનતેયં બ્રવીમિ તે ॥ ૨,૨.

આ વાત બહુ ગુપ્ત છે, ગુપ્તમાં પણ વધુ ગુપ્ત છે, અને ક્યારેય, કોઈને, ક્યાંય કહેવામાં આવી નથી. પણ તું વિનતા પુત્ર, ભક્ત અને ધન્ય છે, એટલે હું તને કહું છું.

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તુ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ । યેન કેનાપ્યુપાયેન કાર્યં જન્મ સુતસ્ય હિ ॥ ૨,૨.

જેને પુત્ર નથી, તેને કોઈ માર્ગ નથી, સ્વર્ગ પણ નથી — ખરેખર કંઈ નથી. કોઈ પણ રીતે પુત્રનો જન્મ કરાવવો જોઈએ.

તારયેન્નરકાત્પુત્ત્રો યદિ મોક્ષો ન વિદ્યતે । સ્કન્ધઃ પુત્રેણ કર્તવ્યો હ્યગ્નિદાતા ચ પૌત્રકઃ ॥ ૨,૨.

પુત્ર પિતાને નરકમાંથી છોડાવે છે, જો મોક્ષ પ્રાપ્ત ન થયો હોય; પુત્રએ કાંધ પર લાદવાની વિધિ કરવી અને પૌત્રએ અગ્નિદાન કરવું.

તિલદર્ભૈશ્ચ ભૂમ્યાં વૈ કુટી ઋતુમતી ભવેત્ । પઞ્ચ રત્નાનિ વક્ત્રે તુ યેન જીવઃ પ્રરોહતિ ॥ ૨,૨.

તિલ અને દર્ભા ઘાસ ધરતી પર પાથરી, શુદ્ધ અને પવિત્ર કૂટી બનાવવી. મૃતકના મોઢામાં પાંચ રત્ન મૂકવામાં આવે છે, જેના દ્વારા જીવ ઉપર ચડે છે.