ગરુડપુરાણમ્

મુમુક્ષાવથ સંજાતે અન્તઃ કરણકેવલે । વિલાપયેત્ક્ષેત્રજાતં તત્ક્ષેત્રં પરિશેષયેત્ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે મુક્તિની ઈચ્છા થાય અને માત્ર અંતઃકરણ જ બાકી રહે, ત્યારે ક્ષેત્રજનોને વિલિન કરી, માત્ર ક્ષેત્રને જ રાખવું જોઈએ.

પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યો ભાણ્ડાદિ વ્યતિરિક્તકમ્ । યથા મૃદો ઘટો ભિન્નો નાસ્તિ તત્કાર્યતસ્તથા ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોમાંથી બનેલા પાત્ર વગેરે વસ્તુઓ અલગ હોય છે; જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો તૂટી જાય તો ઘડાનું સ્વરૂપ રહેતું નથી, તેમ જ છે.

પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ અપઞ્ચીકૃતભૂતતઃ । શંસંતિ વ્યતિરેકેણ શિષ્ટાઃ સૂક્ષ્મશરીરકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો, જે અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સ્પષ્ટ રીતે સૂક્ષ્મ શરીરનું સૂચન કરે છે, જે બાકી રહે છે.

અપઞ્ચીકૃતભૂતેભ્યો ન લિઙ્ગં વ્યતિરિક્તકમ્ । પૃથ્વ્યાધારં વિના નાસ્તિ વિના નાસ્તિ ચ તેન સા ॥ ૧,૨૩૯.

અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી સૂક્ષ્મ શરીર અલગથી નથી રહેતું; પૃથ્વીનો આધાર વિના તેનું અસ્તિત્વ નથી, અને એ વિના પણ એ નથી.

તેજશ્ચ વાયુના નાસ્તિ વાયુઃ ખેન વિના ન હિ । યદ્બ્રહ્મણા ચ ખં નાસ્તિ શુદ્ધ બ્રહ્મ વિના ચ ખમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિ વાયુ વિના નથી રહેતો, વાયુ આકાશ વિના નથી રહેતો; અને જો બ્રહ્મ વિના આકાશ નથી, તો શુદ્ધ બ્રહ્મ પણ આકાશ વિના નથી.

શુદ્ધભાવસ્તદા જાગ્રત્સ્વપ્નાદીનામસંભવઃ । જીવત્વવર્જિતઃ પ્રાપ્તાત્મચૈતન્યાનુરૂપતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે સ્વભાવ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે અવસ્થાઓ ઉદભવતી નથી; જીવત્વથી રહિત, આત્માની ચૈતન્ય પ્રમાણે પ્રાપ્ત થાય છે.

નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધમુક્તં સત્યં બ્રહ્માદ્વિતીયકમ્ । તત્ત્વંપદાન્તૌ શિષ્ટૌ ચ તત્કારો બ્રહ્મવાચકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

સદા શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, સત્ય અને દ્વિતીય રહિત બ્રહ્મ; 'તત્' અને 'ત્વમ્' શબ્દોના અંતે રહેલું કારણ બ્રહ્મનું સૂચક છે.

ઉકારશ્ચ અકારશ્ચ મકારોયમૃગદ્વયઃ । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મજ્ઞાનમજ્ઞાનવર્ધનમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

"ઉ" અને "અ" તથા "મ" – આ ત્રણ અક્ષરો બે રહસ્યમય પ્રાણીઓ સમાન છે; હું બ્રહ્મા છું, હું બ્રહ્મ છું, જ્ઞાન પણ હું છું અને અજ્ઞાન વધે તે પણ હું છું.

અયમાત્મા પરં જ્યોતિશ્ચિન્નામાનન્દરૂપકઃ । સત્યં જ્ઞાનમનતં હિ ત્વમસીતિ શ્રુતીરિતમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

આ આત્મા સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છે, તેનું સ્વરૂપ ચેતના અને આનંદ છે; તે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે – શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે: 'તુજમાં એ સર્વ છે'.

અહં બ્રહ્માસ્મિ નિર્લેપમહં બ્રહ્માસ્મિ સર્વગમ્ । યોસાવાદિત્યપુરુષસોસાવહમનાદિમત્ । ગીતાસારોર્ઽજુનાયોક્તો યેન બ્રહ્મણિ વૈ લયઃ ॥ ૧,૨૩૯.

હું બ્રહ્મ છું, નિર્મળ છું; હું બ્રહ્મ છું, સર્વત્ર વ્યાપક છું. જે પુરુષ સૂર્યમાં છે, એ પણ હું જ છું, અનાદિ છું; જેનાથી બ્રહ્મમાં લીનતા થાય છે, એ જ વાત ગીતાના સારરૂપે અર્જુનને કહી હતી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૪૦ હરિરુવાચ । પુરાણં ગારુડં રુદ્ર પ્રોક્તં સારં મયાતવ । બ્રહ્માદીનાં શૃણ્વતાં ચ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

હરિએ કહ્યું: હે રુદ્ર, મેં તને ગારુડ પુરાણનું સાર કહેલું છે, જે બ્રહ્માદિક અને અન્ય શ્રોતાઓને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

વિદ્યાકીર્તિપ્રભાલક્ષ્મીજયારોગ્યાદિકારકમ્ । યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્રુદ્ર સર્વવિત્સ દિવં વ્રજેત્ ॥ ૧,૨૪૦.

તે જ્ઞાન, કીર્તિ, તેજ, લક્ષ્મી, વિજય, આરોગ્ય વગેરે આપે છે; જે કોઈ તેને વાંચે કે સાંભળે, હે રુદ્ર, તે સર્વજ્ઞ બની સ્વર્ગ પામે છે.

બ્રહ્મોવાચ । ઇતિ વ્યાસ મયા વિષ્ણોઃ પુરાણં મુક્તિદં શ્રુતમ્ । વ્યાસ ઉવાચ । શ્રુત્વૈતદ્ગારુડં પુણ્યં બ્રહ્માસ્માનિત્યુવાચ હ ॥ ૧,૨૪૦.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે વ્યાસ, મેં તારા પાસેથી વિષ્ણુનું મુક્તિદાયક પુરાણ સાંભળ્યું. વ્યાસે કહ્યું: આ પવિત્ર ગારુડ પુરાણ સાંભળ્યા પછી બ્રહ્માએ અમને આ રીતે કહ્યું.

દક્ષનારદ મુખ્યાદિન્ બ્રહ્મ ધ્યાન્હરિં ગતઃ । મયાપિ તુભ્યં સૂતેન પુરાણં કથિતં પરમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

દક્ષ, નારદ અને મુખ્ય ઋષિઓ હરિનું ધ્યાન કરીને બ્રહ્માને મળવા ગયા; અને મેં, સૂતે, તને આ ઉત્તમ પુરાણ કહેલું છે.

યચ્છ્રુત્વા સર્વવિત્પ્રાપ્તકામો બ્રહ્મ ફલં ભવેત્ । વિષ્ણુઃ સારતમંપ્રાહ ગરુડં ગારુડં તતઃ ॥ ૧,૨૪૦.

જેને સાંભળીને સર્વજ્ઞ અને સર્વ ઇચ્છાઓ ધરાવનાર બ્રહ્મફળ પામે છે; વિષ્ણુએ ગારુડને જે સાર કહ્યો, તેથી તેને ગારુડ પુરાણ કહે છે.

મહાસારં ધર્મકામધનમોક્ષાદિદાયકમ્ । સૂત ઉવાચ । શૌનક પ્રવરં પ્રોક્તં પુરાણં ગારુડં તવ ॥ ૧,૨૪૦.

આ મહાસારરૂપ છે, ધર્મ, કામ, ધન અને મોક્ષ વગેરે આપે છે. સૂતે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ શૌનક, તને આ ગારુડ પુરાણ કહેવામાં આવ્યું છે.

યદબ્રવીત્પુરા વ્યાસઃ સારં માં ગારુડેરિતમ્ । વ્યાસઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણશ્ચ પુરાણં ગારુડં શુભમ્ । દેવં ધ્યાયન્વેદમેકં ચતુર્ધા વ્યભજદ્ધરિઃ ॥ ૧,૨૪૦.

જે સાર વ્યાસે પહેલાં કહ્યું હતું, તે મેં તને ગારુડ પુરાણમાંથી સંભળાવ્યું છે; વ્યાસે બ્રહ્માથી આ પવિત્ર ગારુડ પુરાણ સાંભળીને એક વેદનું ધ્યાન કર્યું, જેને હરિએ ચાર ભાગે વિભાજિત કર્યું.

અષ્ટાદશપુરાણાનિ તાનિ માં પ્રાહ વૈ શુકઃ । ઇદં તુ ગારુડં શ્રેષ્ઠં મયા તે શૌનકેરિતમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

શુકદેવજીએ મને અઢાર પુરાણો સંભળાવ્યા હતા; પણ આ ગારુડ પુરાણ શ્રેષ્ઠ છે, જે મેં તને શૌનકને સંભળાવ્યું છે.

મુનીનાં શૃણ્વતાં મધ્યે પૃચ્છતઃ સર્વવાચકમ્ । યઃ પઠેચ્છણુયાદ્વાપિ શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥ ૧,૨૪૦.

મુનિઓની વચ્ચે, જે બધા પ્રશ્નો પૂછતા અને સાંભળતા હોય, તેમાં જે કોઈ મન લગાવીને વાંચે, સાંભળે અથવા અન્યને સંભળાવે—

સંલિખેલ્લેખયેદ્વાપિ ધારયેત્પુસ્તકે નનુ । ધર્માર્થો પ્રાપ્નુયાદ્ધર્મર્થાર્થો ચાર્થમાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૨૪૦.

અથવા લખે કે પુસ્તકમાં સાચવે—તેને ધર્મ અને ધન મળે છે; અને જે ધર્મ તથા ધન બંને ઈચ્છે છે, તેને ધન પ્રાપ્ત થાય છે.

કામા નવાપ્નુયાત્કામી મોક્ષાર્થો મોક્ષમાપ્નુયાત્ । યદ્યદિચ્છતિ તત્સર્વં ગારુડશ્રવણાલ્લભેત્ ॥ ૧,૨૪૦.

જે કામના ઇચ્છે છે તેને કામ મળે છે; જે મોક્ષ ઈચ્છે છે તેને મોક્ષ મળે છે; જે કંઈ ઈચ્છે છે તે બધું ગારુડ પુરાણ સાંભળવાથી મળે છે.

બ્રાહ્મણો વેદપારસ્ય ગન્તા સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ । ક્ષત્ત્રિયો ક્ષત્ત્રિયસ્યાપિ રક્ષિતા ભવતીહ ચ ॥ ૧,૨૪૦.

જે બ્રાહ્મણ વેદનો જ્ઞાતા છે, તે નિશ્ચિતપણે શ્રેષ્ઠ સ્થાન પામે છે; ક્ષત્રિય પણ ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ રક્ષક બને છે.

નાન્યસ્ય શ્રવણં હિ સ્યાત્પુરાણં વેદસંમિતમ્ । વદેદ્યદિ સ મૂઢાત્મા કીર્તિહાનિમવાપ્નુયાત્ ॥ ૧,૨૪૦.

આ પુરાણ, જે વેદસમાન છે, બીજાને સાંભળવું નહીં જોઈએ; જો મૂર્ખ વ્યક્તિ એ કહે છે, તો તેની કીર્તિ ઘટે છે.

અન્યસ્મૈ ચ વદેદ્વિદ્વાન્ બ્રાહ્મણોન્તરિતો ય દિ । બ્રાહ્મણાન્તરિતૈ સર્વૈઃ શ્રોતવ્યં ગારુડં ત્વિદમ ॥ ૧,૨૪૦.

જો વિદ્વાન બ્રાહ્મણ બીજાને કહે છે, તો એ માત્ર બ્રાહ્મણોએ જ સાંભળવું જોઈએ; આ ગારુડ પુરાણ સર્વ બ્રાહ્મણોએ સાંભળવું જોઈએ.

યથા વિષ્ણુસ્તથા તાર્ક્ષ્યસ્તાર્ક્ષ્યસ્તોત્રાદ્ધરિઃ સ્તુતઃ । ગારુડં વસુરાજશ્ચ શ્રુત્વા સર્વમવાપ હ ॥ ૧,૨૪૦.

જેમ વિષ્ણુને ગરુડ અને ગરુડ સ્તોત્રથી સ્તુતિ થાય છે, તેમ રાજા વસુએ પણ ગારુડ પુરાણ સાંભળીને સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કર્યા હતા.

વરુરુવાચ । નમસ્યામિ મહાબાહું ખગેદ્ર હરિવાહનમ્ । વિષ્ણોર્ધ્વસંસ્થાનં વિત્રાસિતમહાસુરમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

વરુરુએ કહ્યું: હું મહાબાહુ, પંખીઓના રાજા, હરિના વાહન, ભગવાન વિષ્ણુના ઉપર સ્થિત અને મહાદૈત્યોને ભયભીત કરનારને વંદન કરું છું.

નમસ્તે નાગદર્પઘ્ન વિનતાનન્દવર્ધન । સુપક્ષપાત નિદ્દભ દીનદૈત્યનિરીક્ષિત ॥ ૧,૨૪૦.

તમને વંદન છે, જે સાપોના અહંકારને તોડનાર, વિનતાની ખુશી વધારનાર, વિશાળ પાંખોથી છાંયો પાડનાર, ગર્જનાથી ગૂંજાવનાર અને દુઃખી દૈત્યોએ જોવામાં આવેલ છો.

પરસ્પરસ્ય શાપેન સુપ્રતીકવિભાવસૂ । ગજકચ્છપતાં પ્રાપ્તૌ ભ્રાતરૌચૈવ સંયુતૌ ॥ ૧,૨૪૦.

પારસ્પરિક શાપથી સુપ્રતીક અને વિભાસુ નામના બે ભાઈઓએ હાથી અને કાચબાની દેહ ધારણ કરી અને એકબીજાની સાથે જોડાયા.

યદુચ્છ્રિતૌ યોજનાનિ જસ્તદ્દ્વિગુણાયતઃ । કૂર્મસ્ત્રિયોજનોત્સોધા શતયોજનવમડલઃ ॥ ૧,૨૪૦.

જ્યારે તેઓ ઊંચા થયા ત્યારે તેમની લંબાઈ એક યોજનાની બમણી હતી; કાચબાની ઊંડાઈ ત્રણ યોજનાની અને તેની ગોળાઈ સો યોજનાની હતી.