ગરુડપુરાણમ્

લોકપ્રસિદ્ધં સ્થૂલાખ્યં શરીરં ચરણાદિમત્ । પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ તત્કાર્યં તત્સ્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

જે શરીર જગતમાં સ્થૂળ તરીકે ઓળખાય છે અને પગ વગેરે અંગો ધરાવે છે, તે પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલું છે અને એમાં જ સ્થિર રહે છે.

સર્વં શરીરજાતં ચ પ્રાણિનાં સ્થૂલમીરિતમ્ । ત્રિધાહ્રિ પરમાત્મસ્થં શરીરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૧,૨૩૯.

બધા જીવોના જન્મેલા શરીરોને સ્થૂળ કહેવામાં આવે છે; વિદ્વાનો કહે છે કે પરમાત્મામાં નિવાસ કરતું શરીર ત્રણ પ્રકારનું છે.

દેહદ્વયાભિગામી ચ ત્વમથો જીવ એકતઃ । સ્વભેદવાક્યાદ્બ્રહ્મૈવ પ્રવિષ્ટં દેહયોર્દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૩૯.

હે જીવ, તું બંને પ્રકારના શરીરોમાં પ્રવેશ કરે છે; સ્વરૂપના ભેદના વચન પ્રમાણે, એ બે શરીરમાં બ્રહ્મ જ પ્રવેશી ગયું છે.

જલાર્ક્વવદ્વદરવજ્જીવઃ પ્રાણાદિધારણઃ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીનાં સાક્ષી જીવઃ સ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જેમ પાણી, સૂર્ય અને વાયુ જીવનને ધારણ કરે છે, તેમ જીવ પણ પ્રાણ અને શ્વાસને ધારણ કરે છે; એ જીવ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિનો સાક્ષી કહેવાય છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યૈર્વ્યાતિરિક્તશ્ચ નિર્ગુણઃ । નિર્ગાતાવયવોસંગો નિત્યશુદ્ધસ્વભાવકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિથી અલગ છે, જે ગુણરહિત છે, અંગો અને આસક્તિથી મુક્ત છે અને સદા શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે.

પરમાત્મૈવ યજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાદ્યૈર્યસ્ત્રિધા મતઃ । અન્તઃ કરણરાશેશ્ચૈવાન્તઃ કરણઃસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે પરમાત્મા જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે ત્રણ રૂપે માનવામાં આવે છે, અને જે અંતઃકરણના સમૂહમાં તથા અંતઃકરણમાં જ સ્થિત છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીશ્ચ પશ્યતો વિકૃતિઃ સદા । ફલક્રિયાકારકયોર્જાગ્રદાદીન્વદામ્યહમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

જે હંમેશાં જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિના પરિવર્તનોને જુએ છે, હું કહું છું કે ફળ અને કર્મના કર્તાપણાની ક્રિયા પણ જાગૃતિ વગેરે જેવી જ છે.

ઇન્દ્રિયૈરથ વિજ્ઞાનં જાગ્રત્સ્થાનમુદીરિતમ્ । જાગ્રત્સંસ્કારસંભૂતપ્રત્યયો વિષયાર્થિનઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થતું જ્ઞાન જાગૃતિની અવસ્થા કહેવાય છે; જાગૃતિમાં થયેલા સંસ્કારોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સમજણા વિષયોની ઈચ્છા તરફ વળે છે.

સ્વપ્નં સુષુપ્તિઃ કરણોપસંઘાતે ધિયઃ (પ) સ્થિત (તિ) । બ્રહ્મણઃ કારણાવસ્થાયાં સ્થિતિઃ કાલકાત્મના ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો અને મન શાંત થાય છે ત્યારે સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ આવે છે; બ્રહ્મની કારણ અવસ્થામાં, અસ્તિત્વ સમયરૂપે રહે છે.

ક્રમતોક્રમતો જીવો જાગ્રદાદિ સ પશ્યતિ । સમાધ્યારંભકાલે તુ પૂર્વમેવાવધારયેત્ ॥ ૧,૨૩૯.

ક્રમશઃ જીવ જાગૃતિ અને અન્ય અવસ્થાઓને અનુભવે છે; ધ્યાનની શરૂઆતમાં આ વાતને પ્રથમ સમજવી જોઈએ.

મુમુક્ષાવથ સંજાતે અન્તઃ કરણકેવલે । વિલાપયેત્ક્ષેત્રજાતં તત્ક્ષેત્રં પરિશેષયેત્ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે મુક્તિની ઈચ્છા થાય અને માત્ર અંતઃકરણ જ બાકી રહે, ત્યારે ક્ષેત્રજનોને વિલિન કરી, માત્ર ક્ષેત્રને જ રાખવું જોઈએ.

પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યો ભાણ્ડાદિ વ્યતિરિક્તકમ્ । યથા મૃદો ઘટો ભિન્નો નાસ્તિ તત્કાર્યતસ્તથા ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોમાંથી બનેલા પાત્ર વગેરે વસ્તુઓ અલગ હોય છે; જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો તૂટી જાય તો ઘડાનું સ્વરૂપ રહેતું નથી, તેમ જ છે.

પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ અપઞ્ચીકૃતભૂતતઃ । શંસંતિ વ્યતિરેકેણ શિષ્ટાઃ સૂક્ષ્મશરીરકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો, જે અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સ્પષ્ટ રીતે સૂક્ષ્મ શરીરનું સૂચન કરે છે, જે બાકી રહે છે.

અપઞ્ચીકૃતભૂતેભ્યો ન લિઙ્ગં વ્યતિરિક્તકમ્ । પૃથ્વ્યાધારં વિના નાસ્તિ વિના નાસ્તિ ચ તેન સા ॥ ૧,૨૩૯.

અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી સૂક્ષ્મ શરીર અલગથી નથી રહેતું; પૃથ્વીનો આધાર વિના તેનું અસ્તિત્વ નથી, અને એ વિના પણ એ નથી.

તેજશ્ચ વાયુના નાસ્તિ વાયુઃ ખેન વિના ન હિ । યદ્બ્રહ્મણા ચ ખં નાસ્તિ શુદ્ધ બ્રહ્મ વિના ચ ખમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિ વાયુ વિના નથી રહેતો, વાયુ આકાશ વિના નથી રહેતો; અને જો બ્રહ્મ વિના આકાશ નથી, તો શુદ્ધ બ્રહ્મ પણ આકાશ વિના નથી.

શુદ્ધભાવસ્તદા જાગ્રત્સ્વપ્નાદીનામસંભવઃ । જીવત્વવર્જિતઃ પ્રાપ્તાત્મચૈતન્યાનુરૂપતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે સ્વભાવ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે અવસ્થાઓ ઉદભવતી નથી; જીવત્વથી રહિત, આત્માની ચૈતન્ય પ્રમાણે પ્રાપ્ત થાય છે.

નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધમુક્તં સત્યં બ્રહ્માદ્વિતીયકમ્ । તત્ત્વંપદાન્તૌ શિષ્ટૌ ચ તત્કારો બ્રહ્મવાચકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

સદા શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, સત્ય અને દ્વિતીય રહિત બ્રહ્મ; 'તત્' અને 'ત્વમ્' શબ્દોના અંતે રહેલું કારણ બ્રહ્મનું સૂચક છે.

ઉકારશ્ચ અકારશ્ચ મકારોયમૃગદ્વયઃ । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મજ્ઞાનમજ્ઞાનવર્ધનમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

"ઉ" અને "અ" તથા "મ" – આ ત્રણ અક્ષરો બે રહસ્યમય પ્રાણીઓ સમાન છે; હું બ્રહ્મા છું, હું બ્રહ્મ છું, જ્ઞાન પણ હું છું અને અજ્ઞાન વધે તે પણ હું છું.

અયમાત્મા પરં જ્યોતિશ્ચિન્નામાનન્દરૂપકઃ । સત્યં જ્ઞાનમનતં હિ ત્વમસીતિ શ્રુતીરિતમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

આ આત્મા સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છે, તેનું સ્વરૂપ ચેતના અને આનંદ છે; તે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે – શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે: 'તુજમાં એ સર્વ છે'.

અહં બ્રહ્માસ્મિ નિર્લેપમહં બ્રહ્માસ્મિ સર્વગમ્ । યોસાવાદિત્યપુરુષસોસાવહમનાદિમત્ । ગીતાસારોર્ઽજુનાયોક્તો યેન બ્રહ્મણિ વૈ લયઃ ॥ ૧,૨૩૯.

હું બ્રહ્મ છું, નિર્મળ છું; હું બ્રહ્મ છું, સર્વત્ર વ્યાપક છું. જે પુરુષ સૂર્યમાં છે, એ પણ હું જ છું, અનાદિ છું; જેનાથી બ્રહ્મમાં લીનતા થાય છે, એ જ વાત ગીતાના સારરૂપે અર્જુનને કહી હતી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૪૦ હરિરુવાચ । પુરાણં ગારુડં રુદ્ર પ્રોક્તં સારં મયાતવ । બ્રહ્માદીનાં શૃણ્વતાં ચ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

હરિએ કહ્યું: હે રુદ્ર, મેં તને ગારુડ પુરાણનું સાર કહેલું છે, જે બ્રહ્માદિક અને અન્ય શ્રોતાઓને ભોગ અને મુક્તિ આપે છે.

વિદ્યાકીર્તિપ્રભાલક્ષ્મીજયારોગ્યાદિકારકમ્ । યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્રુદ્ર સર્વવિત્સ દિવં વ્રજેત્ ॥ ૧,૨૪૦.

તે જ્ઞાન, કીર્તિ, તેજ, લક્ષ્મી, વિજય, આરોગ્ય વગેરે આપે છે; જે કોઈ તેને વાંચે કે સાંભળે, હે રુદ્ર, તે સર્વજ્ઞ બની સ્વર્ગ પામે છે.

બ્રહ્મોવાચ । ઇતિ વ્યાસ મયા વિષ્ણોઃ પુરાણં મુક્તિદં શ્રુતમ્ । વ્યાસ ઉવાચ । શ્રુત્વૈતદ્ગારુડં પુણ્યં બ્રહ્માસ્માનિત્યુવાચ હ ॥ ૧,૨૪૦.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે વ્યાસ, મેં તારા પાસેથી વિષ્ણુનું મુક્તિદાયક પુરાણ સાંભળ્યું. વ્યાસે કહ્યું: આ પવિત્ર ગારુડ પુરાણ સાંભળ્યા પછી બ્રહ્માએ અમને આ રીતે કહ્યું.

દક્ષનારદ મુખ્યાદિન્ બ્રહ્મ ધ્યાન્હરિં ગતઃ । મયાપિ તુભ્યં સૂતેન પુરાણં કથિતં પરમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

દક્ષ, નારદ અને મુખ્ય ઋષિઓ હરિનું ધ્યાન કરીને બ્રહ્માને મળવા ગયા; અને મેં, સૂતે, તને આ ઉત્તમ પુરાણ કહેલું છે.

યચ્છ્રુત્વા સર્વવિત્પ્રાપ્તકામો બ્રહ્મ ફલં ભવેત્ । વિષ્ણુઃ સારતમંપ્રાહ ગરુડં ગારુડં તતઃ ॥ ૧,૨૪૦.

જેને સાંભળીને સર્વજ્ઞ અને સર્વ ઇચ્છાઓ ધરાવનાર બ્રહ્મફળ પામે છે; વિષ્ણુએ ગારુડને જે સાર કહ્યો, તેથી તેને ગારુડ પુરાણ કહે છે.

મહાસારં ધર્મકામધનમોક્ષાદિદાયકમ્ । સૂત ઉવાચ । શૌનક પ્રવરં પ્રોક્તં પુરાણં ગારુડં તવ ॥ ૧,૨૪૦.

આ મહાસારરૂપ છે, ધર્મ, કામ, ધન અને મોક્ષ વગેરે આપે છે. સૂતે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ શૌનક, તને આ ગારુડ પુરાણ કહેવામાં આવ્યું છે.

યદબ્રવીત્પુરા વ્યાસઃ સારં માં ગારુડેરિતમ્ । વ્યાસઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણશ્ચ પુરાણં ગારુડં શુભમ્ । દેવં ધ્યાયન્વેદમેકં ચતુર્ધા વ્યભજદ્ધરિઃ ॥ ૧,૨૪૦.

જે સાર વ્યાસે પહેલાં કહ્યું હતું, તે મેં તને ગારુડ પુરાણમાંથી સંભળાવ્યું છે; વ્યાસે બ્રહ્માથી આ પવિત્ર ગારુડ પુરાણ સાંભળીને એક વેદનું ધ્યાન કર્યું, જેને હરિએ ચાર ભાગે વિભાજિત કર્યું.

અષ્ટાદશપુરાણાનિ તાનિ માં પ્રાહ વૈ શુકઃ । ઇદં તુ ગારુડં શ્રેષ્ઠં મયા તે શૌનકેરિતમ્ ॥ ૧,૨૪૦.

શુકદેવજીએ મને અઢાર પુરાણો સંભળાવ્યા હતા; પણ આ ગારુડ પુરાણ શ્રેષ્ઠ છે, જે મેં તને શૌનકને સંભળાવ્યું છે.

મુનીનાં શૃણ્વતાં મધ્યે પૃચ્છતઃ સર્વવાચકમ્ । યઃ પઠેચ્છણુયાદ્વાપિ શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥ ૧,૨૪૦.

મુનિઓની વચ્ચે, જે બધા પ્રશ્નો પૂછતા અને સાંભળતા હોય, તેમાં જે કોઈ મન લગાવીને વાંચે, સાંભળે અથવા અન્યને સંભળાવે—