ગરુડપુરાણમ્

મનસશ્ચૈન્દ્રિયાણાં ચ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ । શરીરશોષણં વાપિ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ॥ ૧,૨૩૮.

મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ શ્રેષ્ઠ તપ છે; અથવા કઠિન ઉપવાસથી શરીરને કંટાળવું પણ તપ કહેવાય છે.

વેદાન્તશતરુદ્રીયપ્રણવાદિજપ બુધાઃ । સત્ત્વશુદ્ધિકરં પુંસાં સ્વાધ્યાયં પરિચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

વેદાંત, શતરુદ્રિય, પ્રણવ વગેરેના જપથી મન શુદ્ધ થાય છે; એ સ્વાધ્યાય કહેવાય છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

સ્તુતિસ્મરણપૂજાદિવાઙ્મનઃ કાયકર્મભિઃ । અનિશ્ચલા હરૌ ભક્તિરેતદીશ્વરચિન્તનમ્ । આસનં સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં પદ્મમર્ધાસનં તથા ॥ ૧,૨૩૮.

સ્તુતિ, સ્મરણ, પૂજા વગેરે વાણી, મન અને શરીરથી કરવી અને હરીમાં અડગ ભક્તિ રાખવી એ ઈશ્વરચિંતન છે. સ્વસ્તિક, પદ્મ અને અર્ધાસન નામના આસનો કહેવામાં આવ્યા છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુરાયામસ્તન્નિરોધનમ્ । ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ ત્વસત્સ્વિવ ॥ ૧,૨૩૮.

શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થતો વાયુ પ્રાણ છે; એને રોકવું એ પ્રાણાયામ કહેવાય છે. ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં ફરતી હોય છતાં જાણે ત્યાં હાજર જ નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૯ શ્રીભગવાનુવાચ । સન્નપિ બ્રહ્મ તસ્માત્ખં મરુત્ખાચ્ચ તતોઽનલઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ભગવાને કહ્યું: સત્તાથી આકાશ, આકાશથી વાયુ, અને વાયુથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.

અગ્નેરાપસ્તતઃ પૃથ્વી પ્રપઞ્ચાકૃતિસૂતિકા । તતઃ સપ્તદશં લિઙ્ગં પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિમાંથી પાણી, પછી પૃથ્વી, જે જગતનું મૂળ છે; પછી સત્તરમું તત્વ, લિંગશરીર અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા.

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચાપ્યુપસ્થમથ ધીન્દ્રિયમ્ । શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં સ્યાત્પઞ્ચ વાયવઃ ॥ ૧,૨૩૯.

વાણી, હાથ, પગ, મૂત્રેન્દ્રિય અને જનનેન્દ્રિય—આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે. શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ, રસના અને ઘ્રાણ—આ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે. આ પાંચ વાયુ પણ કહેવાય છે.

પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ વ્યાનસ્તૂદાન એવ ચ । મનોન્તઃ કરણં ધીશ્ચ સ્યાન્મનઃ સંશયાત્મકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન—આ પાંચ વાયુ છે. મન આંતરિક અંગ છે અને બુદ્ધિ પણ. મન સદાય સંશયથી ભરેલું હોય છે.

બુદ્ધિર્નિશ્ચયરૂપા તુ એતત્સૂક્ષ્મસ્વરૂપકમ્ । હિરણ્યગર્ભમાત્મીયસૂત્રં તત્કાર્યાલિઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

બુદ્ધિ નિશ્ચયરૂપ છે; આ બધું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. હિરણ્યગર્ભ, આત્મા અને સૂત્રાત્મા—આ બધું એના પરિણામ અને લક્ષણ છે.

પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ હ્યપઞ્ચીકૃતભૂતતઃ । પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યો બ્રહ્માણ્ડં સમજાયત ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો, જે અપરિપૂર્ણ અવસ્થાથી ઉત્પન્ન થાય છે, એમાંથી પાંચ પ્રકારના તત્ત્વો બને છે અને એમાંથી આખું બ્રહ્માંડ જન્મે છે.

લોકપ્રસિદ્ધં સ્થૂલાખ્યં શરીરં ચરણાદિમત્ । પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ તત્કાર્યં તત્સ્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

જે શરીર જગતમાં સ્થૂળ તરીકે ઓળખાય છે અને પગ વગેરે અંગો ધરાવે છે, તે પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલું છે અને એમાં જ સ્થિર રહે છે.

સર્વં શરીરજાતં ચ પ્રાણિનાં સ્થૂલમીરિતમ્ । ત્રિધાહ્રિ પરમાત્મસ્થં શરીરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૧,૨૩૯.

બધા જીવોના જન્મેલા શરીરોને સ્થૂળ કહેવામાં આવે છે; વિદ્વાનો કહે છે કે પરમાત્મામાં નિવાસ કરતું શરીર ત્રણ પ્રકારનું છે.

દેહદ્વયાભિગામી ચ ત્વમથો જીવ એકતઃ । સ્વભેદવાક્યાદ્બ્રહ્મૈવ પ્રવિષ્ટં દેહયોર્દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૩૯.

હે જીવ, તું બંને પ્રકારના શરીરોમાં પ્રવેશ કરે છે; સ્વરૂપના ભેદના વચન પ્રમાણે, એ બે શરીરમાં બ્રહ્મ જ પ્રવેશી ગયું છે.

જલાર્ક્વવદ્વદરવજ્જીવઃ પ્રાણાદિધારણઃ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીનાં સાક્ષી જીવઃ સ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જેમ પાણી, સૂર્ય અને વાયુ જીવનને ધારણ કરે છે, તેમ જીવ પણ પ્રાણ અને શ્વાસને ધારણ કરે છે; એ જીવ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિનો સાક્ષી કહેવાય છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યૈર્વ્યાતિરિક્તશ્ચ નિર્ગુણઃ । નિર્ગાતાવયવોસંગો નિત્યશુદ્ધસ્વભાવકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિથી અલગ છે, જે ગુણરહિત છે, અંગો અને આસક્તિથી મુક્ત છે અને સદા શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે.

પરમાત્મૈવ યજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાદ્યૈર્યસ્ત્રિધા મતઃ । અન્તઃ કરણરાશેશ્ચૈવાન્તઃ કરણઃસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે પરમાત્મા જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે ત્રણ રૂપે માનવામાં આવે છે, અને જે અંતઃકરણના સમૂહમાં તથા અંતઃકરણમાં જ સ્થિત છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીશ્ચ પશ્યતો વિકૃતિઃ સદા । ફલક્રિયાકારકયોર્જાગ્રદાદીન્વદામ્યહમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

જે હંમેશાં જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિના પરિવર્તનોને જુએ છે, હું કહું છું કે ફળ અને કર્મના કર્તાપણાની ક્રિયા પણ જાગૃતિ વગેરે જેવી જ છે.

ઇન્દ્રિયૈરથ વિજ્ઞાનં જાગ્રત્સ્થાનમુદીરિતમ્ । જાગ્રત્સંસ્કારસંભૂતપ્રત્યયો વિષયાર્થિનઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થતું જ્ઞાન જાગૃતિની અવસ્થા કહેવાય છે; જાગૃતિમાં થયેલા સંસ્કારોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સમજણા વિષયોની ઈચ્છા તરફ વળે છે.

સ્વપ્નં સુષુપ્તિઃ કરણોપસંઘાતે ધિયઃ (પ) સ્થિત (તિ) । બ્રહ્મણઃ કારણાવસ્થાયાં સ્થિતિઃ કાલકાત્મના ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો અને મન શાંત થાય છે ત્યારે સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ આવે છે; બ્રહ્મની કારણ અવસ્થામાં, અસ્તિત્વ સમયરૂપે રહે છે.

ક્રમતોક્રમતો જીવો જાગ્રદાદિ સ પશ્યતિ । સમાધ્યારંભકાલે તુ પૂર્વમેવાવધારયેત્ ॥ ૧,૨૩૯.

ક્રમશઃ જીવ જાગૃતિ અને અન્ય અવસ્થાઓને અનુભવે છે; ધ્યાનની શરૂઆતમાં આ વાતને પ્રથમ સમજવી જોઈએ.

મુમુક્ષાવથ સંજાતે અન્તઃ કરણકેવલે । વિલાપયેત્ક્ષેત્રજાતં તત્ક્ષેત્રં પરિશેષયેત્ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે મુક્તિની ઈચ્છા થાય અને માત્ર અંતઃકરણ જ બાકી રહે, ત્યારે ક્ષેત્રજનોને વિલિન કરી, માત્ર ક્ષેત્રને જ રાખવું જોઈએ.

પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યો ભાણ્ડાદિ વ્યતિરિક્તકમ્ । યથા મૃદો ઘટો ભિન્નો નાસ્તિ તત્કાર્યતસ્તથા ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોમાંથી બનેલા પાત્ર વગેરે વસ્તુઓ અલગ હોય છે; જેમ માટીમાંથી બનેલો ઘડો તૂટી જાય તો ઘડાનું સ્વરૂપ રહેતું નથી, તેમ જ છે.

પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ અપઞ્ચીકૃતભૂતતઃ । શંસંતિ વ્યતિરેકેણ શિષ્ટાઃ સૂક્ષ્મશરીરકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો, જે અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સ્પષ્ટ રીતે સૂક્ષ્મ શરીરનું સૂચન કરે છે, જે બાકી રહે છે.

અપઞ્ચીકૃતભૂતેભ્યો ન લિઙ્ગં વ્યતિરિક્તકમ્ । પૃથ્વ્યાધારં વિના નાસ્તિ વિના નાસ્તિ ચ તેન સા ॥ ૧,૨૩૯.

અપરિપૂર્ણ તત્ત્વોમાંથી સૂક્ષ્મ શરીર અલગથી નથી રહેતું; પૃથ્વીનો આધાર વિના તેનું અસ્તિત્વ નથી, અને એ વિના પણ એ નથી.

તેજશ્ચ વાયુના નાસ્તિ વાયુઃ ખેન વિના ન હિ । યદ્બ્રહ્મણા ચ ખં નાસ્તિ શુદ્ધ બ્રહ્મ વિના ચ ખમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિ વાયુ વિના નથી રહેતો, વાયુ આકાશ વિના નથી રહેતો; અને જો બ્રહ્મ વિના આકાશ નથી, તો શુદ્ધ બ્રહ્મ પણ આકાશ વિના નથી.

શુદ્ધભાવસ્તદા જાગ્રત્સ્વપ્નાદીનામસંભવઃ । જીવત્વવર્જિતઃ પ્રાપ્તાત્મચૈતન્યાનુરૂપતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે સ્વભાવ શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે અવસ્થાઓ ઉદભવતી નથી; જીવત્વથી રહિત, આત્માની ચૈતન્ય પ્રમાણે પ્રાપ્ત થાય છે.

નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધમુક્તં સત્યં બ્રહ્માદ્વિતીયકમ્ । તત્ત્વંપદાન્તૌ શિષ્ટૌ ચ તત્કારો બ્રહ્મવાચકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

સદા શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, સત્ય અને દ્વિતીય રહિત બ્રહ્મ; 'તત્' અને 'ત્વમ્' શબ્દોના અંતે રહેલું કારણ બ્રહ્મનું સૂચક છે.

ઉકારશ્ચ અકારશ્ચ મકારોયમૃગદ્વયઃ । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મજ્ઞાનમજ્ઞાનવર્ધનમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

"ઉ" અને "અ" તથા "મ" – આ ત્રણ અક્ષરો બે રહસ્યમય પ્રાણીઓ સમાન છે; હું બ્રહ્મા છું, હું બ્રહ્મ છું, જ્ઞાન પણ હું છું અને અજ્ઞાન વધે તે પણ હું છું.

અયમાત્મા પરં જ્યોતિશ્ચિન્નામાનન્દરૂપકઃ । સત્યં જ્ઞાનમનતં હિ ત્વમસીતિ શ્રુતીરિતમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

આ આત્મા સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છે, તેનું સ્વરૂપ ચેતના અને આનંદ છે; તે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે – શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે: 'તુજમાં એ સર્વ છે'.