ગરુડપુરાણમ્

અહં બહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રસંખ્યાય વિમુચ્યતે । નવદ્વારમિદં ગેહં તિસૃણાં?પઞ્ચસાક્ષિકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું; વિચારથી મુક્તિ મળે છે. આ શરીર નવ દ્વારવાળું ઘર છે, જેમાં ત્રણ અને પાંચ સાક્ષી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ વરઃ કવિઃ । અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ । જ્ઞાનયજ્ઞસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોચ્શીમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જે જ્ઞાની પોતાના શરીરમાં વસતા આત્માને ઓળખે છે, એ મહાન વિદ્વાન છે. હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞો અને સૈંકડો વાજપેય યજ્ઞો પણ જ્ઞાનયજ્ઞની એક નાની અંશને પણ બરાબર નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૮ શ્રીભગવાનુવાચ । યમશ્ચ નિયમ.પાર્થ આસનં પ્રાણસંયમઃ । પ્રત્યાહારસ્તથા ધ્યાનં ધારણાર્જુન સપ્તમી ॥ ૧,૨૩૮.

ભગવાને કહ્યું: અર્જુન, યમ, નિયમ, આસન, શ્વાસનો સંયમ, ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચ, ધ્યાન અને ધારણા—આ સાત અંગો છે.

સમાધિરિતિ ચાષ્ટાઙ્ગો યોગ ઉક્તો વિમુક્તયે । કર્મણા મનસા વાચા સર્વભૂતેષુ સર્વદા ॥ ૧,૨૩૮.

મોક્ષ માટે સમાધિ આઠમું અંગ કહેવાય છે. કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સમયે, દરેક પ્રાણી પ્રત્યે એ લાગુ પડે છે.

હિંસાવિરામકો ધર્મો હ્યાહિંસા પરમં સુખમ્ । વિધિના યા ભવેદ્ધિંસા સા ત્વહિંસા પ્રકીર્તિતા ॥ ૧,૨૩૮.

હિંસા છોડવો એ સાચો ધર્મ છે; અહિંસા સર્વોત્તમ સુખ છે. નિયમ પ્રમાણે જે હિંસા થાય, તેને પણ અહિંસા કહેવાય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયમ્ । પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥ ૧,૨૩૮.

સત્ય બોલવું, પ્રિય બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું—આ સનાતન ધર્મ છે.

યચ્ચદ્રવ્યાપહરણં ચૌર્યાદ્વાથ બલેન વા । સ્તેયં તસ્યાનાચરણમસ્તેયં ધર્મસાધનમ્ ॥ ૧,૨૩૮.

બીજાનું દ્રવ્ય ચોરીથી કે જોરથી લેવું, એ બધું ચોરી કહેવાય છે. આવી ચોરી ન કરવી એ અસ્તેય છે અને એ ધર્મનું સાધન છે.

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । સર્વત્ર મૈથુનત્યાગં બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સ્થિતિમાં, સર્વત્ર અને સર્વદાં, કામનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

દ્રવ્યાણામપ્યનાદાનમાપત્સ્વપિ તથેચ્છયા । અપરિગ્રહમિત્યાહુસ્તં પ્રયત્નેન વર્જયેત્ ॥ ૧,૨૩૮.

મોટી મુશ્કેલીમાં કે ઇચ્છાથી પણ, પરાયાં વસ્તુઓ ન લેવી—આને અપરિગ્રહ કહે છે અને એને પુરેપુરી ટાળવી જોઈએ.

દ્વિધા શૌચં મૃજ્જલાભ્યાં બાહ્ય ભાવાદથાન્તરાત્ । યદૃચ્છાલાભતસ્તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ સુખલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૩૮.

શૌચ બે પ્રકારનું છે: બહારનું પાણીથી અને અંદરનું મનથી. જે કંઈ સહજ રીતે મળે તેમાં સંતોષ રાખવો એ સાચું સુખ છે.

મનસશ્ચૈન્દ્રિયાણાં ચ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ । શરીરશોષણં વાપિ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ॥ ૧,૨૩૮.

મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ શ્રેષ્ઠ તપ છે; અથવા કઠિન ઉપવાસથી શરીરને કંટાળવું પણ તપ કહેવાય છે.

વેદાન્તશતરુદ્રીયપ્રણવાદિજપ બુધાઃ । સત્ત્વશુદ્ધિકરં પુંસાં સ્વાધ્યાયં પરિચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

વેદાંત, શતરુદ્રિય, પ્રણવ વગેરેના જપથી મન શુદ્ધ થાય છે; એ સ્વાધ્યાય કહેવાય છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

સ્તુતિસ્મરણપૂજાદિવાઙ્મનઃ કાયકર્મભિઃ । અનિશ્ચલા હરૌ ભક્તિરેતદીશ્વરચિન્તનમ્ । આસનં સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં પદ્મમર્ધાસનં તથા ॥ ૧,૨૩૮.

સ્તુતિ, સ્મરણ, પૂજા વગેરે વાણી, મન અને શરીરથી કરવી અને હરીમાં અડગ ભક્તિ રાખવી એ ઈશ્વરચિંતન છે. સ્વસ્તિક, પદ્મ અને અર્ધાસન નામના આસનો કહેવામાં આવ્યા છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુરાયામસ્તન્નિરોધનમ્ । ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ ત્વસત્સ્વિવ ॥ ૧,૨૩૮.

શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થતો વાયુ પ્રાણ છે; એને રોકવું એ પ્રાણાયામ કહેવાય છે. ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં ફરતી હોય છતાં જાણે ત્યાં હાજર જ નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૯ શ્રીભગવાનુવાચ । સન્નપિ બ્રહ્મ તસ્માત્ખં મરુત્ખાચ્ચ તતોઽનલઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ભગવાને કહ્યું: સત્તાથી આકાશ, આકાશથી વાયુ, અને વાયુથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.

અગ્નેરાપસ્તતઃ પૃથ્વી પ્રપઞ્ચાકૃતિસૂતિકા । તતઃ સપ્તદશં લિઙ્ગં પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિમાંથી પાણી, પછી પૃથ્વી, જે જગતનું મૂળ છે; પછી સત્તરમું તત્વ, લિંગશરીર અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા.

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચાપ્યુપસ્થમથ ધીન્દ્રિયમ્ । શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં સ્યાત્પઞ્ચ વાયવઃ ॥ ૧,૨૩૯.

વાણી, હાથ, પગ, મૂત્રેન્દ્રિય અને જનનેન્દ્રિય—આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે. શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ, રસના અને ઘ્રાણ—આ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે. આ પાંચ વાયુ પણ કહેવાય છે.

પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ વ્યાનસ્તૂદાન એવ ચ । મનોન્તઃ કરણં ધીશ્ચ સ્યાન્મનઃ સંશયાત્મકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન—આ પાંચ વાયુ છે. મન આંતરિક અંગ છે અને બુદ્ધિ પણ. મન સદાય સંશયથી ભરેલું હોય છે.

બુદ્ધિર્નિશ્ચયરૂપા તુ એતત્સૂક્ષ્મસ્વરૂપકમ્ । હિરણ્યગર્ભમાત્મીયસૂત્રં તત્કાર્યાલિઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

બુદ્ધિ નિશ્ચયરૂપ છે; આ બધું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. હિરણ્યગર્ભ, આત્મા અને સૂત્રાત્મા—આ બધું એના પરિણામ અને લક્ષણ છે.

પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ હ્યપઞ્ચીકૃતભૂતતઃ । પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યો બ્રહ્માણ્ડં સમજાયત ॥ ૧,૨૩૯.

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વો, જે અપરિપૂર્ણ અવસ્થાથી ઉત્પન્ન થાય છે, એમાંથી પાંચ પ્રકારના તત્ત્વો બને છે અને એમાંથી આખું બ્રહ્માંડ જન્મે છે.

લોકપ્રસિદ્ધં સ્થૂલાખ્યં શરીરં ચરણાદિમત્ । પઞ્ચીકૃતાનિ ભૂતાનિ તત્કાર્યં તત્સ્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

જે શરીર જગતમાં સ્થૂળ તરીકે ઓળખાય છે અને પગ વગેરે અંગો ધરાવે છે, તે પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોથી બનેલું છે અને એમાં જ સ્થિર રહે છે.

સર્વં શરીરજાતં ચ પ્રાણિનાં સ્થૂલમીરિતમ્ । ત્રિધાહ્રિ પરમાત્મસ્થં શરીરં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૧,૨૩૯.

બધા જીવોના જન્મેલા શરીરોને સ્થૂળ કહેવામાં આવે છે; વિદ્વાનો કહે છે કે પરમાત્મામાં નિવાસ કરતું શરીર ત્રણ પ્રકારનું છે.

દેહદ્વયાભિગામી ચ ત્વમથો જીવ એકતઃ । સ્વભેદવાક્યાદ્બ્રહ્મૈવ પ્રવિષ્ટં દેહયોર્દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૩૯.

હે જીવ, તું બંને પ્રકારના શરીરોમાં પ્રવેશ કરે છે; સ્વરૂપના ભેદના વચન પ્રમાણે, એ બે શરીરમાં બ્રહ્મ જ પ્રવેશી ગયું છે.

જલાર્ક્વવદ્વદરવજ્જીવઃ પ્રાણાદિધારણઃ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીનાં સાક્ષી જીવઃ સ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જેમ પાણી, સૂર્ય અને વાયુ જીવનને ધારણ કરે છે, તેમ જીવ પણ પ્રાણ અને શ્વાસને ધારણ કરે છે; એ જીવ જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિનો સાક્ષી કહેવાય છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યૈર્વ્યાતિરિક્તશ્ચ નિર્ગુણઃ । નિર્ગાતાવયવોસંગો નિત્યશુદ્ધસ્વભાવકઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિથી અલગ છે, જે ગુણરહિત છે, અંગો અને આસક્તિથી મુક્ત છે અને સદા શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવે છે.

પરમાત્મૈવ યજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાદ્યૈર્યસ્ત્રિધા મતઃ । અન્તઃ કરણરાશેશ્ચૈવાન્તઃ કરણઃસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૯.

જે પરમાત્મા જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરે ત્રણ રૂપે માનવામાં આવે છે, અને જે અંતઃકરણના સમૂહમાં તથા અંતઃકરણમાં જ સ્થિત છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તીશ્ચ પશ્યતો વિકૃતિઃ સદા । ફલક્રિયાકારકયોર્જાગ્રદાદીન્વદામ્યહમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

જે હંમેશાં જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિના પરિવર્તનોને જુએ છે, હું કહું છું કે ફળ અને કર્મના કર્તાપણાની ક્રિયા પણ જાગૃતિ વગેરે જેવી જ છે.

ઇન્દ્રિયૈરથ વિજ્ઞાનં જાગ્રત્સ્થાનમુદીરિતમ્ । જાગ્રત્સંસ્કારસંભૂતપ્રત્યયો વિષયાર્થિનઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ઇન્દ્રિયોથી પ્રાપ્ત થતું જ્ઞાન જાગૃતિની અવસ્થા કહેવાય છે; જાગૃતિમાં થયેલા સંસ્કારોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી સમજણા વિષયોની ઈચ્છા તરફ વળે છે.

સ્વપ્નં સુષુપ્તિઃ કરણોપસંઘાતે ધિયઃ (પ) સ્થિત (તિ) । બ્રહ્મણઃ કારણાવસ્થાયાં સ્થિતિઃ કાલકાત્મના ॥ ૧,૨૩૯.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો અને મન શાંત થાય છે ત્યારે સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ આવે છે; બ્રહ્મની કારણ અવસ્થામાં, અસ્તિત્વ સમયરૂપે રહે છે.