ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૭ શ્રીબગવાનુવાચ । ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ અર્જુનાયોદિતં પુરા । અષ્ટાઙ્ગયોગયુક્તાત્મા સર્વવેદાન્તપારગઃ ॥ ૧,૨૩૭.

ભગવાને કહ્યું: હવે હું તને ગીતા નો સાર કહું છું, જે પહેલાં અર્જુનને કહેલું હતું; જે અષ્ટાંગ યોગથી યુક્ત અને સર્વ વેદાંતને પારખનાર છે.

આત્મલાભઃ પરો નાન્ય અત્મદેહાદિવર્જિતઃ । હીનરૂપાદિદેહાન્તઃ કરણત્વાદિલોચનઃ ॥ ૧,૨૩૭.

સૌથી ઊંચી પ્રાપ્તિ તો આત્મા છે, બીજું કંઈ નથી; એ દેહ વગેરેથી રહિત છે, નીચા રૂપ અને દેહથી અલગ, અંતર્યામી છે.

બિજ્ઞાનરહિતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તૌ હિ પ્રતીયતે । નાહમાત્મા ચ દુઃ ખાદિસંસારાદિસમન્વયાત્ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે જ્ઞાન ન હોય ત્યારે પણ શ્વાસ સુષુપ્તિમાં અનુભવાય છે; અને હું આત્મા નથી, કારણ કે દુઃખ અને સંસાર સાથે જોડાયેલું છે.

વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિરાદીપ્ત (દિત્ય) ઇવ દીપ્તિમાન્ । વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે હૃત્સઙ્ગે આત્મનાત્મનિ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ ધૂમરહિત તેજસ્વી જ્યોત, જેમ તેજસ્વી સૂર્ય, જેમ આકાશમાં વીજળી, એમ આત્મા હૃદયમાં સ્થિર છે.

શ્રોત્રાદીનિ ન પશ્યન્તિ સ્વંસ્વમાત્માનમાત્મના । સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શો ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાનિ પશ્યન્તિ ॥ ૧,૨૩૭.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતે પોતાને જોઈ શકતી નથી; પણ સર્વજ્ઞ અને સર્વદ્રષ્ટા ક્ષેત્રજ્ઞ એ બધું જુએ છે.

યદા પ્રકાશતે હ્યાત્મા પટે દીપો જ્વલન્નિવ । જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે આત્મા પ્રકાશે છે, જેમ કપડાં પર દીવો બળે છે, ત્યારે પાપના નાશથી મનુષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

યથાદર્શતલપ્રખ્યે પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ સ્વચ્છ દર્પણમાં પોતાને જોઈ શકાય છે, તેમ આત્મા અંદરથી ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષય અને પાંચ મહાભૂતને જુએ છે.

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારમવ્યક્તં પુરુષં તથા । પ્રસંખ્યાય પરંવ્યાપ્તો વિમુક્તો બન્ધવૈર્ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૭.

વિચારશક્તિથી મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, અવ્યક્ત અને પુરુષને ઓળખી, પરમાત્મામાં વ્યાપક થઈ બંધનથી મુક્ત થવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયગ્રામમખિલં મનસાભિનિવેશ્ય ચ । મનશ્ચૈવાપ્યહઙ્કારે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ પાણ્ડવ ॥ ૧,૨૩૭.

પાંડવ, સર્વ ઇન્દ્રિયો મનમાં એકાગ્ર કરીને, અને મનને અહંકારમાં સ્થિર કરીને,

અહં કારં તથા બુદ્ધૌ બુદ્ધિં ચ પ્રકૃતાવપિ । પ્રકૃતિં પુરુષે સ્થાપ્ય પુરુષં બ્રહ્મણિ ન્યસેત્ ॥ ૧,૨૩૭.

પછી અહંકારને બુદ્ધિમાં, બુદ્ધિને પ્રકૃતિમાં, પ્રકૃતિને પુરુષમાં અને પુરુષને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

અહં બહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રસંખ્યાય વિમુચ્યતે । નવદ્વારમિદં ગેહં તિસૃણાં?પઞ્ચસાક્ષિકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું; વિચારથી મુક્તિ મળે છે. આ શરીર નવ દ્વારવાળું ઘર છે, જેમાં ત્રણ અને પાંચ સાક્ષી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ વરઃ કવિઃ । અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ । જ્ઞાનયજ્ઞસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોચ્શીમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જે જ્ઞાની પોતાના શરીરમાં વસતા આત્માને ઓળખે છે, એ મહાન વિદ્વાન છે. હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞો અને સૈંકડો વાજપેય યજ્ઞો પણ જ્ઞાનયજ્ઞની એક નાની અંશને પણ બરાબર નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૮ શ્રીભગવાનુવાચ । યમશ્ચ નિયમ.પાર્થ આસનં પ્રાણસંયમઃ । પ્રત્યાહારસ્તથા ધ્યાનં ધારણાર્જુન સપ્તમી ॥ ૧,૨૩૮.

ભગવાને કહ્યું: અર્જુન, યમ, નિયમ, આસન, શ્વાસનો સંયમ, ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચ, ધ્યાન અને ધારણા—આ સાત અંગો છે.

સમાધિરિતિ ચાષ્ટાઙ્ગો યોગ ઉક્તો વિમુક્તયે । કર્મણા મનસા વાચા સર્વભૂતેષુ સર્વદા ॥ ૧,૨૩૮.

મોક્ષ માટે સમાધિ આઠમું અંગ કહેવાય છે. કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સમયે, દરેક પ્રાણી પ્રત્યે એ લાગુ પડે છે.

હિંસાવિરામકો ધર્મો હ્યાહિંસા પરમં સુખમ્ । વિધિના યા ભવેદ્ધિંસા સા ત્વહિંસા પ્રકીર્તિતા ॥ ૧,૨૩૮.

હિંસા છોડવો એ સાચો ધર્મ છે; અહિંસા સર્વોત્તમ સુખ છે. નિયમ પ્રમાણે જે હિંસા થાય, તેને પણ અહિંસા કહેવાય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયમ્ । પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥ ૧,૨૩૮.

સત્ય બોલવું, પ્રિય બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું—આ સનાતન ધર્મ છે.

યચ્ચદ્રવ્યાપહરણં ચૌર્યાદ્વાથ બલેન વા । સ્તેયં તસ્યાનાચરણમસ્તેયં ધર્મસાધનમ્ ॥ ૧,૨૩૮.

બીજાનું દ્રવ્ય ચોરીથી કે જોરથી લેવું, એ બધું ચોરી કહેવાય છે. આવી ચોરી ન કરવી એ અસ્તેય છે અને એ ધર્મનું સાધન છે.

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । સર્વત્ર મૈથુનત્યાગં બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સ્થિતિમાં, સર્વત્ર અને સર્વદાં, કામનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

દ્રવ્યાણામપ્યનાદાનમાપત્સ્વપિ તથેચ્છયા । અપરિગ્રહમિત્યાહુસ્તં પ્રયત્નેન વર્જયેત્ ॥ ૧,૨૩૮.

મોટી મુશ્કેલીમાં કે ઇચ્છાથી પણ, પરાયાં વસ્તુઓ ન લેવી—આને અપરિગ્રહ કહે છે અને એને પુરેપુરી ટાળવી જોઈએ.

દ્વિધા શૌચં મૃજ્જલાભ્યાં બાહ્ય ભાવાદથાન્તરાત્ । યદૃચ્છાલાભતસ્તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ સુખલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૩૮.

શૌચ બે પ્રકારનું છે: બહારનું પાણીથી અને અંદરનું મનથી. જે કંઈ સહજ રીતે મળે તેમાં સંતોષ રાખવો એ સાચું સુખ છે.

મનસશ્ચૈન્દ્રિયાણાં ચ ઐકાગ્ર્યં પરમં તપઃ । શરીરશોષણં વાપિ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ॥ ૧,૨૩૮.

મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ શ્રેષ્ઠ તપ છે; અથવા કઠિન ઉપવાસથી શરીરને કંટાળવું પણ તપ કહેવાય છે.

વેદાન્તશતરુદ્રીયપ્રણવાદિજપ બુધાઃ । સત્ત્વશુદ્ધિકરં પુંસાં સ્વાધ્યાયં પરિચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

વેદાંત, શતરુદ્રિય, પ્રણવ વગેરેના જપથી મન શુદ્ધ થાય છે; એ સ્વાધ્યાય કહેવાય છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.

સ્તુતિસ્મરણપૂજાદિવાઙ્મનઃ કાયકર્મભિઃ । અનિશ્ચલા હરૌ ભક્તિરેતદીશ્વરચિન્તનમ્ । આસનં સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં પદ્મમર્ધાસનં તથા ॥ ૧,૨૩૮.

સ્તુતિ, સ્મરણ, પૂજા વગેરે વાણી, મન અને શરીરથી કરવી અને હરીમાં અડગ ભક્તિ રાખવી એ ઈશ્વરચિંતન છે. સ્વસ્તિક, પદ્મ અને અર્ધાસન નામના આસનો કહેવામાં આવ્યા છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુરાયામસ્તન્નિરોધનમ્ । ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષુ ત્વસત્સ્વિવ ॥ ૧,૨૩૮.

શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થતો વાયુ પ્રાણ છે; એને રોકવું એ પ્રાણાયામ કહેવાય છે. ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં ફરતી હોય છતાં જાણે ત્યાં હાજર જ નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૯ શ્રીભગવાનુવાચ । સન્નપિ બ્રહ્મ તસ્માત્ખં મરુત્ખાચ્ચ તતોઽનલઃ ॥ ૧,૨૩૯.

ભગવાને કહ્યું: સત્તાથી આકાશ, આકાશથી વાયુ, અને વાયુથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો.

અગ્નેરાપસ્તતઃ પૃથ્વી પ્રપઞ્ચાકૃતિસૂતિકા । તતઃ સપ્તદશં લિઙ્ગં પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥ ૧,૨૩૯.

અગ્નિમાંથી પાણી, પછી પૃથ્વી, જે જગતનું મૂળ છે; પછી સત્તરમું તત્વ, લિંગશરીર અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થયા.

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચાપ્યુપસ્થમથ ધીન્દ્રિયમ્ । શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં સ્યાત્પઞ્ચ વાયવઃ ॥ ૧,૨૩૯.

વાણી, હાથ, પગ, મૂત્રેન્દ્રિય અને જનનેન્દ્રિય—આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે. શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ, રસના અને ઘ્રાણ—આ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે. આ પાંચ વાયુ પણ કહેવાય છે.

પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ વ્યાનસ્તૂદાન એવ ચ । મનોન્તઃ કરણં ધીશ્ચ સ્યાન્મનઃ સંશયાત્મકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન અને ઉદાન—આ પાંચ વાયુ છે. મન આંતરિક અંગ છે અને બુદ્ધિ પણ. મન સદાય સંશયથી ભરેલું હોય છે.

બુદ્ધિર્નિશ્ચયરૂપા તુ એતત્સૂક્ષ્મસ્વરૂપકમ્ । હિરણ્યગર્ભમાત્મીયસૂત્રં તત્કાર્યાલિઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૩૯.

બુદ્ધિ નિશ્ચયરૂપ છે; આ બધું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. હિરણ્યગર્ભ, આત્મા અને સૂત્રાત્મા—આ બધું એના પરિણામ અને લક્ષણ છે.