ગરુડપુરાણમ્

અનાદિત્વં સમં દ્વાભ્યાં સ્વરૂપં તદ્વિલક્ષણમ્ । એકઃ સત્યં તથા ભાગી વિચારેણ પરં મૃષા ॥ ૧,૨૩૬.

આદિ રહિતપણું બંનેમાં સમાન છે, પણ તેમનું સ્વરૂપ અલગ છે; એક સત્ય છે, બીજું વિચાર કરતાં ખોટું છે.

અજોપિ હિ સકૃત્પ્રેત્ય સંભવામ્યાત્મમાયયા । માયેચ્છયા દ્વિધા સ સ્યાત્પતિઃ પત્ની સુખં જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

હું જન્મરહિત છું, છતાં મારી જ માયાથી એકવાર જન્મું છું; માયાની ઇચ્છાથી હું પતિ, પત્ની, સુખ અને જગત રૂપે દ્વિધા થાય છું.

અષ્ટાવિંશતિભેદૈસ્તુ ત્રૈગુણ્યં વિદ્યતે પૃથક્ । ચતુરશીતિર્લક્ષ્યન્તે નરનાર્યાકૃતીનિ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના ભેદોથી ત્રણ ગુણ અલગ ઓળખાય છે; અને ચોર્યાસી પુરુષ અને સ્ત્રીના સ્વરૂપો જોવા મળે છે.

એષુવિશ્વં પ્રભવતિ ખણ્ડજં માયયા યથા । આદાવન્તે ચ સન્ત્યેતે નામરૂપક્રિયાદયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ બધામાં, માયાના ભ્રમથી આખું જગત ભાગે છે, જેમ શરૂઆતમાં અને અંતે નામ, રૂપ, ક્રિયા વગેરે રહે છે.

સત્તાવકલ્પનં કાલે ન સન્તિ પરમાર્થતઃ । યથા રથાદયઃ સ્વપ્ને સન્તો નૈવ ચ સત્યતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

સમયમાં જે અસ્તિત્વ દેખાય છે, એ સાચું નથી; જેમ સ્વપ્નમાં રથ વગેરે દેખાય છે પણ વાસ્તવમાં એ સાચાં નથી.

તથા જાગ્રદવસ્થાયાં ભૂતાનિ ન તુ સન્નિધૌ । દ્વૈરૂપ્યં માયયા યાતિ જાગ્રત્સ્વપ્નપદજ્ઞ (ક્ષ) યોઃ ॥ ૧,૨૩૬.

એ જ રીતે, જાગૃત અવસ્થામાં પણ સર્વ જીવો સાચા રીતે હાજર નથી; માયાથી જાગૃતિ અને સ્વપ્ન વચ્ચે દ્વૈત દેખાય છે.

એવમેતત્પરં બ્રહ્મ સ્વપ્નજાગ્રત્પદદ્વયે । સુષુપ્તમચલં રૂપમદ્વયં પદમુચ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, પરમ બ્રહ્મા જાગૃતિ અને સ્વપ્ન બંને અવસ્થામાં, સુષુપ્તિમાં અડગ અને અદ્વિતીય રૂપે કહેવાય છે.

માયાવિચારસિદ્ધૈવ વિચારેણ વિલીયતે । આપાતરહિતા સાપિ કલ્પના કાલવર્તિની ॥ ૧,૨૩૬.

માયાનું તત્વ વિચારથી જ સમજાય છે અને વિચારથી જ નાશ પામે છે; એ પણ માત્ર કલ્પના છે, જે સમયગત છે અને મૂળ રહિત છે.

એવં તસ્યા (દાત્યા) ત્મનાદિત્યં સિદ્ધમેકસ્ય સત્યજા । સતોસ્તિત્વં વસાતિત્વાદસ્તિત્વાસત્યતાં તતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, આત્માના દ્વારા એકમાત્ર સત્યનો નિશ્ચય થાય છે; સત્યના અસ્તિત્વથી અસત્યનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી, એટલે અસત્ય અસ્તિત્વહીન છે.

જ્ઞાનં તતોપ્યનન્તો નઃ પૂર્ણોન્તઃ શુકમાત્મના । ન નિત્યભાવાજ્જાતોહમકૃત્વાદમૃતોસ્મ્યહમ્ । દીપવદ્ધૃદયે જ્યોતિરહં બ્રહ્માસ્મિ મુક્તયે ॥ ૧,૨૩૬.

જ્ઞાન તો આપણા અંદર અનંત છે, પૂર્ણ અને શુદ્ધ છે; હું સદા જન્મ રહિત છું, મૃત્યુ રહિત છું; હૃદયમાં દીપક જેવી પ્રકાશરૂપ છું—મુક્તિ માટે હું જ બ્રહ્મ છું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૭ શ્રીબગવાનુવાચ । ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ અર્જુનાયોદિતં પુરા । અષ્ટાઙ્ગયોગયુક્તાત્મા સર્વવેદાન્તપારગઃ ॥ ૧,૨૩૭.

ભગવાને કહ્યું: હવે હું તને ગીતા નો સાર કહું છું, જે પહેલાં અર્જુનને કહેલું હતું; જે અષ્ટાંગ યોગથી યુક્ત અને સર્વ વેદાંતને પારખનાર છે.

આત્મલાભઃ પરો નાન્ય અત્મદેહાદિવર્જિતઃ । હીનરૂપાદિદેહાન્તઃ કરણત્વાદિલોચનઃ ॥ ૧,૨૩૭.

સૌથી ઊંચી પ્રાપ્તિ તો આત્મા છે, બીજું કંઈ નથી; એ દેહ વગેરેથી રહિત છે, નીચા રૂપ અને દેહથી અલગ, અંતર્યામી છે.

બિજ્ઞાનરહિતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તૌ હિ પ્રતીયતે । નાહમાત્મા ચ દુઃ ખાદિસંસારાદિસમન્વયાત્ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે જ્ઞાન ન હોય ત્યારે પણ શ્વાસ સુષુપ્તિમાં અનુભવાય છે; અને હું આત્મા નથી, કારણ કે દુઃખ અને સંસાર સાથે જોડાયેલું છે.

વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિરાદીપ્ત (દિત્ય) ઇવ દીપ્તિમાન્ । વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે હૃત્સઙ્ગે આત્મનાત્મનિ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ ધૂમરહિત તેજસ્વી જ્યોત, જેમ તેજસ્વી સૂર્ય, જેમ આકાશમાં વીજળી, એમ આત્મા હૃદયમાં સ્થિર છે.

શ્રોત્રાદીનિ ન પશ્યન્તિ સ્વંસ્વમાત્માનમાત્મના । સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શો ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાનિ પશ્યન્તિ ॥ ૧,૨૩૭.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતે પોતાને જોઈ શકતી નથી; પણ સર્વજ્ઞ અને સર્વદ્રષ્ટા ક્ષેત્રજ્ઞ એ બધું જુએ છે.

યદા પ્રકાશતે હ્યાત્મા પટે દીપો જ્વલન્નિવ । જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે આત્મા પ્રકાશે છે, જેમ કપડાં પર દીવો બળે છે, ત્યારે પાપના નાશથી મનુષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

યથાદર્શતલપ્રખ્યે પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ સ્વચ્છ દર્પણમાં પોતાને જોઈ શકાય છે, તેમ આત્મા અંદરથી ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષય અને પાંચ મહાભૂતને જુએ છે.

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારમવ્યક્તં પુરુષં તથા । પ્રસંખ્યાય પરંવ્યાપ્તો વિમુક્તો બન્ધવૈર્ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૭.

વિચારશક્તિથી મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, અવ્યક્ત અને પુરુષને ઓળખી, પરમાત્મામાં વ્યાપક થઈ બંધનથી મુક્ત થવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયગ્રામમખિલં મનસાભિનિવેશ્ય ચ । મનશ્ચૈવાપ્યહઙ્કારે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ પાણ્ડવ ॥ ૧,૨૩૭.

પાંડવ, સર્વ ઇન્દ્રિયો મનમાં એકાગ્ર કરીને, અને મનને અહંકારમાં સ્થિર કરીને,

અહં કારં તથા બુદ્ધૌ બુદ્ધિં ચ પ્રકૃતાવપિ । પ્રકૃતિં પુરુષે સ્થાપ્ય પુરુષં બ્રહ્મણિ ન્યસેત્ ॥ ૧,૨૩૭.

પછી અહંકારને બુદ્ધિમાં, બુદ્ધિને પ્રકૃતિમાં, પ્રકૃતિને પુરુષમાં અને પુરુષને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

અહં બહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રસંખ્યાય વિમુચ્યતે । નવદ્વારમિદં ગેહં તિસૃણાં?પઞ્ચસાક્ષિકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું; વિચારથી મુક્તિ મળે છે. આ શરીર નવ દ્વારવાળું ઘર છે, જેમાં ત્રણ અને પાંચ સાક્ષી છે.

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ વરઃ કવિઃ । અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ । જ્ઞાનયજ્ઞસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોચ્શીમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જે જ્ઞાની પોતાના શરીરમાં વસતા આત્માને ઓળખે છે, એ મહાન વિદ્વાન છે. હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞો અને સૈંકડો વાજપેય યજ્ઞો પણ જ્ઞાનયજ્ઞની એક નાની અંશને પણ બરાબર નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૮ શ્રીભગવાનુવાચ । યમશ્ચ નિયમ.પાર્થ આસનં પ્રાણસંયમઃ । પ્રત્યાહારસ્તથા ધ્યાનં ધારણાર્જુન સપ્તમી ॥ ૧,૨૩૮.

ભગવાને કહ્યું: અર્જુન, યમ, નિયમ, આસન, શ્વાસનો સંયમ, ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચ, ધ્યાન અને ધારણા—આ સાત અંગો છે.

સમાધિરિતિ ચાષ્ટાઙ્ગો યોગ ઉક્તો વિમુક્તયે । કર્મણા મનસા વાચા સર્વભૂતેષુ સર્વદા ॥ ૧,૨૩૮.

મોક્ષ માટે સમાધિ આઠમું અંગ કહેવાય છે. કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સમયે, દરેક પ્રાણી પ્રત્યે એ લાગુ પડે છે.

હિંસાવિરામકો ધર્મો હ્યાહિંસા પરમં સુખમ્ । વિધિના યા ભવેદ્ધિંસા સા ત્વહિંસા પ્રકીર્તિતા ॥ ૧,૨૩૮.

હિંસા છોડવો એ સાચો ધર્મ છે; અહિંસા સર્વોત્તમ સુખ છે. નિયમ પ્રમાણે જે હિંસા થાય, તેને પણ અહિંસા કહેવાય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયમ્ । પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥ ૧,૨૩૮.

સત્ય બોલવું, પ્રિય બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું—આ સનાતન ધર્મ છે.

યચ્ચદ્રવ્યાપહરણં ચૌર્યાદ્વાથ બલેન વા । સ્તેયં તસ્યાનાચરણમસ્તેયં ધર્મસાધનમ્ ॥ ૧,૨૩૮.

બીજાનું દ્રવ્ય ચોરીથી કે જોરથી લેવું, એ બધું ચોરી કહેવાય છે. આવી ચોરી ન કરવી એ અસ્તેય છે અને એ ધર્મનું સાધન છે.

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા । સર્વત્ર મૈથુનત્યાગં બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે ॥ ૧,૨૩૮.

કર્મ, મન અને વાણી દ્વારા, દરેક સ્થિતિમાં, સર્વત્ર અને સર્વદાં, કામનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

દ્રવ્યાણામપ્યનાદાનમાપત્સ્વપિ તથેચ્છયા । અપરિગ્રહમિત્યાહુસ્તં પ્રયત્નેન વર્જયેત્ ॥ ૧,૨૩૮.

મોટી મુશ્કેલીમાં કે ઇચ્છાથી પણ, પરાયાં વસ્તુઓ ન લેવી—આને અપરિગ્રહ કહે છે અને એને પુરેપુરી ટાળવી જોઈએ.