ગરુડપુરાણમ્

નાનન્ત્યાત્પૃથગાનન્દં નાપ્યમાનન્દતઃ પૃથક્ । ત્વમેવ પરમં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

અનંતતા સિવાય આનંદ નથી, અને આનંદ વગર પણ કંઈ નથી; તું જ પરમ બ્રહ્મ છે, જે સત્ય, જ્ઞાન વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં તત્ત્વં જ્ઞાત્વા ત્વખિલવિદ્ભવેત્ । યથૈકમૃન્મયે જ્ઞાતે સર્વમેતચ્ચરાચરમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

‘હું બ્રહ્મ છું, પરમ તત્વ છું’ એમ જાણીને મનુષ્ય સર્વજ્ઞ બને છે; જેમ એક માટી જાણવાથી માટીના બધા પદાર્થો જાણી શકાય છે.

યથૈકહેમમણિના સર્વં હેમમયં ભવેત્ । જ્ઞાનં તથૈવમીશેન જ્ઞાનિનાપ્યખિલં જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ એક સોનાની વસ્તુંથી બધું સોનાનું જાણી શકાય છે, તેમ ભગવાનના જ્ઞાનથી જ્ઞાની આખું જગત જાણી શકે છે.

યથાન્ધકારદોષેણ રજ્જુઃ સમ્યઙ્નદૃશ્યતે । યથા સંમોહદોષેણ ચાત્મા સમ્યઙ્નદૃશ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ અંધકારના કારણે દોરી સાચી દેખાતી નથી, તેમ મોહના કારણે આત્મા પણ સાચો દેખાતો નથી.

સર્પધારાદિભિર્ભેદરૈન્યથા વસ્તુકલ્પનમ્ । વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથાત્મા પ્રકલ્પ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ સાપના રૂપ વગેરે ભેદથી વસ્તુની કલ્પના થાય છે, તેમ આકાશ અને બીજા રૂપોથી આત્માની પણ અલગ કલ્પના થાય છે.

પ્રત્યક્ષમપિ યદ્દ્રવ્યન્દુર્દર્શમિતિ ભાષતે । વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથા કલ્પિતૈસ્તથા ॥ ૧,૨૩૬.

પ્રત્યક્ષ જોવા છતાં પણ કયાંક પદાર્થને અસ્પષ્ટ કહેવામાં આવે છે; તેમ આકાશ અને બીજા કલ્પિત રૂપોથી પણ એ રીતે કલ્પના થાય છે.

તથા હિ રજ્જુરુરગઃ શુક્તિઃ કારજતં યથા । મૃગતૃષ્ણાપથાયામ્ભસ્તૃપ્તિં વિષ્ણો તથા જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ દોરી સાપ તરીકે દેખાય છે, શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, અને મૃગતૃષ્ણામાં પાણી દેખાય છે, હે વિષ્ણુ, તેમ આ જગત પણ છે.

હાહિષ્ણોદ્વિજા કથિ દ્ભોહમિતિદૃ । ગ્રહનાશાત્પુનર્ધ્યાયન્બ્રાહ્મણ્યં મન્યતે યથા ॥ ૧,૨૩૬.

હે દ્વિજ, જેમ કોઈ કહે છે, ‘હું ગાય છું’, અને ભ્રાંતિ દૂર થયા પછી ફરી બ્રાહ્મણપદનું સ્મરણ કરે છે.

માયાવિષ્ટસ્તથા જીવો દેહોહમિતિ મન્યતે । માયાનાશાત્પુનઃ સ્વીયરૂપં બ્રહ્માસ્મિ મન્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ આત્મા માયાથી મોહિત થઈને ‘હું શરીર છું’ એવું માને છે, પણ માયા નાશ પામે ત્યારે ફરી પોતાના સ્વરૂપે ‘હું બ્રહ્મ છું’ એમ માને છે.

ગ્રહનાશાદ્યથા માન્યજનોક્રૂરમવેક્ષતે । સ્વરૂપદર્શનાચ્ચાયં માયા નાશન્તયા વિના ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ ભ્રાંતિ દૂર થયા પછી માન્ય વ્યક્તિ ક્રૂર દેખાય છે, તેમ પોતાના સ્વરૂપના દર્શનથી માયાનો નાશ થાય છે.

અનાદિત્વં સમં દ્વાભ્યાં સ્વરૂપં તદ્વિલક્ષણમ્ । એકઃ સત્યં તથા ભાગી વિચારેણ પરં મૃષા ॥ ૧,૨૩૬.

આદિ રહિતપણું બંનેમાં સમાન છે, પણ તેમનું સ્વરૂપ અલગ છે; એક સત્ય છે, બીજું વિચાર કરતાં ખોટું છે.

અજોપિ હિ સકૃત્પ્રેત્ય સંભવામ્યાત્મમાયયા । માયેચ્છયા દ્વિધા સ સ્યાત્પતિઃ પત્ની સુખં જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

હું જન્મરહિત છું, છતાં મારી જ માયાથી એકવાર જન્મું છું; માયાની ઇચ્છાથી હું પતિ, પત્ની, સુખ અને જગત રૂપે દ્વિધા થાય છું.

અષ્ટાવિંશતિભેદૈસ્તુ ત્રૈગુણ્યં વિદ્યતે પૃથક્ । ચતુરશીતિર્લક્ષ્યન્તે નરનાર્યાકૃતીનિ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના ભેદોથી ત્રણ ગુણ અલગ ઓળખાય છે; અને ચોર્યાસી પુરુષ અને સ્ત્રીના સ્વરૂપો જોવા મળે છે.

એષુવિશ્વં પ્રભવતિ ખણ્ડજં માયયા યથા । આદાવન્તે ચ સન્ત્યેતે નામરૂપક્રિયાદયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ બધામાં, માયાના ભ્રમથી આખું જગત ભાગે છે, જેમ શરૂઆતમાં અને અંતે નામ, રૂપ, ક્રિયા વગેરે રહે છે.

સત્તાવકલ્પનં કાલે ન સન્તિ પરમાર્થતઃ । યથા રથાદયઃ સ્વપ્ને સન્તો નૈવ ચ સત્યતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

સમયમાં જે અસ્તિત્વ દેખાય છે, એ સાચું નથી; જેમ સ્વપ્નમાં રથ વગેરે દેખાય છે પણ વાસ્તવમાં એ સાચાં નથી.

તથા જાગ્રદવસ્થાયાં ભૂતાનિ ન તુ સન્નિધૌ । દ્વૈરૂપ્યં માયયા યાતિ જાગ્રત્સ્વપ્નપદજ્ઞ (ક્ષ) યોઃ ॥ ૧,૨૩૬.

એ જ રીતે, જાગૃત અવસ્થામાં પણ સર્વ જીવો સાચા રીતે હાજર નથી; માયાથી જાગૃતિ અને સ્વપ્ન વચ્ચે દ્વૈત દેખાય છે.

એવમેતત્પરં બ્રહ્મ સ્વપ્નજાગ્રત્પદદ્વયે । સુષુપ્તમચલં રૂપમદ્વયં પદમુચ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, પરમ બ્રહ્મા જાગૃતિ અને સ્વપ્ન બંને અવસ્થામાં, સુષુપ્તિમાં અડગ અને અદ્વિતીય રૂપે કહેવાય છે.

માયાવિચારસિદ્ધૈવ વિચારેણ વિલીયતે । આપાતરહિતા સાપિ કલ્પના કાલવર્તિની ॥ ૧,૨૩૬.

માયાનું તત્વ વિચારથી જ સમજાય છે અને વિચારથી જ નાશ પામે છે; એ પણ માત્ર કલ્પના છે, જે સમયગત છે અને મૂળ રહિત છે.

એવં તસ્યા (દાત્યા) ત્મનાદિત્યં સિદ્ધમેકસ્ય સત્યજા । સતોસ્તિત્વં વસાતિત્વાદસ્તિત્વાસત્યતાં તતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, આત્માના દ્વારા એકમાત્ર સત્યનો નિશ્ચય થાય છે; સત્યના અસ્તિત્વથી અસત્યનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી, એટલે અસત્ય અસ્તિત્વહીન છે.

જ્ઞાનં તતોપ્યનન્તો નઃ પૂર્ણોન્તઃ શુકમાત્મના । ન નિત્યભાવાજ્જાતોહમકૃત્વાદમૃતોસ્મ્યહમ્ । દીપવદ્ધૃદયે જ્યોતિરહં બ્રહ્માસ્મિ મુક્તયે ॥ ૧,૨૩૬.

જ્ઞાન તો આપણા અંદર અનંત છે, પૂર્ણ અને શુદ્ધ છે; હું સદા જન્મ રહિત છું, મૃત્યુ રહિત છું; હૃદયમાં દીપક જેવી પ્રકાશરૂપ છું—મુક્તિ માટે હું જ બ્રહ્મ છું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૭ શ્રીબગવાનુવાચ । ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ અર્જુનાયોદિતં પુરા । અષ્ટાઙ્ગયોગયુક્તાત્મા સર્વવેદાન્તપારગઃ ॥ ૧,૨૩૭.

ભગવાને કહ્યું: હવે હું તને ગીતા નો સાર કહું છું, જે પહેલાં અર્જુનને કહેલું હતું; જે અષ્ટાંગ યોગથી યુક્ત અને સર્વ વેદાંતને પારખનાર છે.

આત્મલાભઃ પરો નાન્ય અત્મદેહાદિવર્જિતઃ । હીનરૂપાદિદેહાન્તઃ કરણત્વાદિલોચનઃ ॥ ૧,૨૩૭.

સૌથી ઊંચી પ્રાપ્તિ તો આત્મા છે, બીજું કંઈ નથી; એ દેહ વગેરેથી રહિત છે, નીચા રૂપ અને દેહથી અલગ, અંતર્યામી છે.

બિજ્ઞાનરહિતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તૌ હિ પ્રતીયતે । નાહમાત્મા ચ દુઃ ખાદિસંસારાદિસમન્વયાત્ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે જ્ઞાન ન હોય ત્યારે પણ શ્વાસ સુષુપ્તિમાં અનુભવાય છે; અને હું આત્મા નથી, કારણ કે દુઃખ અને સંસાર સાથે જોડાયેલું છે.

વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિરાદીપ્ત (દિત્ય) ઇવ દીપ્તિમાન્ । વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે હૃત્સઙ્ગે આત્મનાત્મનિ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ ધૂમરહિત તેજસ્વી જ્યોત, જેમ તેજસ્વી સૂર્ય, જેમ આકાશમાં વીજળી, એમ આત્મા હૃદયમાં સ્થિર છે.

શ્રોત્રાદીનિ ન પશ્યન્તિ સ્વંસ્વમાત્માનમાત્મના । સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શો ચ ક્ષેત્રજ્ઞસ્તાનિ પશ્યન્તિ ॥ ૧,૨૩૭.

કાન વગેરે ઇન્દ્રિયો પોતે પોતાને જોઈ શકતી નથી; પણ સર્વજ્ઞ અને સર્વદ્રષ્ટા ક્ષેત્રજ્ઞ એ બધું જુએ છે.

યદા પ્રકાશતે હ્યાત્મા પટે દીપો જ્વલન્નિવ । જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ ॥ ૧,૨૩૭.

જ્યારે આત્મા પ્રકાશે છે, જેમ કપડાં પર દીવો બળે છે, ત્યારે પાપના નાશથી મનુષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.

યથાદર્શતલપ્રખ્યે પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ । ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૩૭.

જેમ સ્વચ્છ દર્પણમાં પોતાને જોઈ શકાય છે, તેમ આત્મા અંદરથી ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષય અને પાંચ મહાભૂતને જુએ છે.

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારમવ્યક્તં પુરુષં તથા । પ્રસંખ્યાય પરંવ્યાપ્તો વિમુક્તો બન્ધવૈર્ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૭.

વિચારશક્તિથી મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, અવ્યક્ત અને પુરુષને ઓળખી, પરમાત્મામાં વ્યાપક થઈ બંધનથી મુક્ત થવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયગ્રામમખિલં મનસાભિનિવેશ્ય ચ । મનશ્ચૈવાપ્યહઙ્કારે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચ પાણ્ડવ ॥ ૧,૨૩૭.

પાંડવ, સર્વ ઇન્દ્રિયો મનમાં એકાગ્ર કરીને, અને મનને અહંકારમાં સ્થિર કરીને,