ગરુડપુરાણમ્

યદા સર્વે વિમુચ્યન્તે કામા યેસ્યહૃદિ સ્થિતાઃ । તદામૃતત્વમાપ્નોતિ જીવન્નેવ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જ્યારે હૃદયમાં રહેલા બધા કામનાઓ છૂટી જાય છે, ત્યારે જીવતો જ અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વ્યાપકત્વાત્કથં યાતિ કો યાતિ ક્વ સ યાતિ ચ । અનન્તત્વાન્નદેશોઽસ્તિ અમૂર્તિત્વાદ્ગતિઃ કુતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જે સર્વવ્યાપી છે, તે કેવી રીતે જાય? કોણ જાય છે અને ક્યાં જાય છે? અનંત હોવાથી કોઈ સ્થાન નથી; અમૂર્ત હોવાથી ગતિ કેવી રીતે શક્ય છે?

અદ્વયત્વાન્ન કોઽપ્યસ્તિ બોધત્વાજ્જડતા કુતઃ । એકોદ્દિષ્ટં યદન્યસ્ય મતિવાગ્ગતિસંસ્થિતિ (મ્) ॥ ૧,૨૩૬.

અદ્વૈત હોવાથી બીજું કંઈ નથી; ચૈતન્ય હોવાથી જડતા કેવી રીતે હોય? જે બીજાનું કહેવાય છે—મન, વાણી, ગતિ અને સ્થિતી—એ બધું કોણનું?

કથમાકાશકલ્પસ્ય ગતિરાગતિસંસ્થિતિ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ માયયા પરિકલ્પિતમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

આકાશ જેવો જે છે, તેની માટે ગતિ, આવવું કે રહેવું કેવી રીતે શક્ય છે? જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ બધું માયાથી કલ્પાયેલું છે.

વસ્તુ તૈજસકં પ્રાજ્ઞે યત્તુ પુણ્યમખણ્ડકમ્ । યથા તે પ્રિયાત્મા નઃ સર્વેષાં ચ તથા પ્રિયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

બુદ્ધિ અને સુષુપ્તિમાં જે વાસ્તવિક અને અખંડ પુણ્ય છે, એ જ સર્વને પ્રિય છે; જેમ તમારો આત્મા તમને પ્રિય છે, તેમ એ બધાને પ્રિય છે.

બોધમાર્ગે યથા ચિત્તં સર્વેષાં ચ તથા મતે । સર્વદા સર્વભૂતાનાં સર્વસ્ય ચ મહામુને ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ જ્ઞાનના માર્ગમાં મન લાગેલું હોય છે, તેમ બધાના મત પણ એ જ રીતે હોય છે; હે મહામુનિ, હંમેશા બધાં જીવોમાં અને બધામાં એ જ રીતે છે.

નાહમત્રાત્મવિજ્ઞાનં તસ્માત્પૂર્ણં નિરન્તરમ્ । જાગ્રત્સ્વપ્નં તથા વૃત્તં સૌષુપ્તસુખમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

અહીં મને સતત અને સંપૂર્ણ આત્મજ્ઞાન નથી; જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને એમાં જે ઘટે છે, તેમજ ઊંઘમાં મળતું સુખ પણ એ જ રીતે છે.

સ્મરણં વિસ્મૃતાર્થસ્ય નાસ્તિ ચેત્કસ્ય જાયતે । સત્યમસ્તુ તથા વાણુ અશરીરં પરં તથા ॥ ૧,૨૩૬.

ભૂલાઈ ગયેલી વાતનું સ્મરણ ન થાય તો મનમાં સ્મૃતિ કેવી રીતે થાય? એ સાચું હોય કે ન હોય, સૂક્ષ્મ, દેહરહિત અને પરમ પણ એ જ રીતે છે.

નાસ્તિ ચેત્સુખદુઃ ખાનાં સર્વેષાં વેદનં કથમ્ । સદા સર્વત્ર સર્વજ્ઞઃ સર્વસ્ય હૃદયે ન યેત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જો અનુભવ જ ન હોય તો બધાને સુખ-દુખની અનુભૂતિ કેવી રીતે થાય? સર્વજ્ઞ હંમેશા સર્વત્ર છે, છતાં બધાના હૃદયમાં નથી.

સાક્ષિભૂતઃ સમાશ્રિત્ય કો જાનાતિ વિચેષ્ટિતમ્ । સત્ય જ્ઞાનાનન્ત ભિન્નં સ્યાન્નસત્યં જ્ઞાનતઃ પૃથક્ ॥ ૧,૨૩૬.

સાક્ષી પર આધાર રાખીને કોણ ક્રિયાઓને જાણે છે? સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત અલગ હોઈ શકે, પણ અસત્ય જ્ઞાનથી અલગ નથી.

નાનન્ત્યાત્પૃથગાનન્દં નાપ્યમાનન્દતઃ પૃથક્ । ત્વમેવ પરમં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

અનંતતા સિવાય આનંદ નથી, અને આનંદ વગર પણ કંઈ નથી; તું જ પરમ બ્રહ્મ છે, જે સત્ય, જ્ઞાન વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં તત્ત્વં જ્ઞાત્વા ત્વખિલવિદ્ભવેત્ । યથૈકમૃન્મયે જ્ઞાતે સર્વમેતચ્ચરાચરમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

‘હું બ્રહ્મ છું, પરમ તત્વ છું’ એમ જાણીને મનુષ્ય સર્વજ્ઞ બને છે; જેમ એક માટી જાણવાથી માટીના બધા પદાર્થો જાણી શકાય છે.

યથૈકહેમમણિના સર્વં હેમમયં ભવેત્ । જ્ઞાનં તથૈવમીશેન જ્ઞાનિનાપ્યખિલં જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ એક સોનાની વસ્તુંથી બધું સોનાનું જાણી શકાય છે, તેમ ભગવાનના જ્ઞાનથી જ્ઞાની આખું જગત જાણી શકે છે.

યથાન્ધકારદોષેણ રજ્જુઃ સમ્યઙ્નદૃશ્યતે । યથા સંમોહદોષેણ ચાત્મા સમ્યઙ્નદૃશ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ અંધકારના કારણે દોરી સાચી દેખાતી નથી, તેમ મોહના કારણે આત્મા પણ સાચો દેખાતો નથી.

સર્પધારાદિભિર્ભેદરૈન્યથા વસ્તુકલ્પનમ્ । વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથાત્મા પ્રકલ્પ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ સાપના રૂપ વગેરે ભેદથી વસ્તુની કલ્પના થાય છે, તેમ આકાશ અને બીજા રૂપોથી આત્માની પણ અલગ કલ્પના થાય છે.

પ્રત્યક્ષમપિ યદ્દ્રવ્યન્દુર્દર્શમિતિ ભાષતે । વ્યોમાદિના સરૂપાદ્યૈરન્યથા કલ્પિતૈસ્તથા ॥ ૧,૨૩૬.

પ્રત્યક્ષ જોવા છતાં પણ કયાંક પદાર્થને અસ્પષ્ટ કહેવામાં આવે છે; તેમ આકાશ અને બીજા કલ્પિત રૂપોથી પણ એ રીતે કલ્પના થાય છે.

તથા હિ રજ્જુરુરગઃ શુક્તિઃ કારજતં યથા । મૃગતૃષ્ણાપથાયામ્ભસ્તૃપ્તિં વિષ્ણો તથા જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ દોરી સાપ તરીકે દેખાય છે, શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, અને મૃગતૃષ્ણામાં પાણી દેખાય છે, હે વિષ્ણુ, તેમ આ જગત પણ છે.

હાહિષ્ણોદ્વિજા કથિ દ્ભોહમિતિદૃ । ગ્રહનાશાત્પુનર્ધ્યાયન્બ્રાહ્મણ્યં મન્યતે યથા ॥ ૧,૨૩૬.

હે દ્વિજ, જેમ કોઈ કહે છે, ‘હું ગાય છું’, અને ભ્રાંતિ દૂર થયા પછી ફરી બ્રાહ્મણપદનું સ્મરણ કરે છે.

માયાવિષ્ટસ્તથા જીવો દેહોહમિતિ મન્યતે । માયાનાશાત્પુનઃ સ્વીયરૂપં બ્રહ્માસ્મિ મન્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ આત્મા માયાથી મોહિત થઈને ‘હું શરીર છું’ એવું માને છે, પણ માયા નાશ પામે ત્યારે ફરી પોતાના સ્વરૂપે ‘હું બ્રહ્મ છું’ એમ માને છે.

ગ્રહનાશાદ્યથા માન્યજનોક્રૂરમવેક્ષતે । સ્વરૂપદર્શનાચ્ચાયં માયા નાશન્તયા વિના ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ ભ્રાંતિ દૂર થયા પછી માન્ય વ્યક્તિ ક્રૂર દેખાય છે, તેમ પોતાના સ્વરૂપના દર્શનથી માયાનો નાશ થાય છે.

અનાદિત્વં સમં દ્વાભ્યાં સ્વરૂપં તદ્વિલક્ષણમ્ । એકઃ સત્યં તથા ભાગી વિચારેણ પરં મૃષા ॥ ૧,૨૩૬.

આદિ રહિતપણું બંનેમાં સમાન છે, પણ તેમનું સ્વરૂપ અલગ છે; એક સત્ય છે, બીજું વિચાર કરતાં ખોટું છે.

અજોપિ હિ સકૃત્પ્રેત્ય સંભવામ્યાત્મમાયયા । માયેચ્છયા દ્વિધા સ સ્યાત્પતિઃ પત્ની સુખં જગત્ ॥ ૧,૨૩૬.

હું જન્મરહિત છું, છતાં મારી જ માયાથી એકવાર જન્મું છું; માયાની ઇચ્છાથી હું પતિ, પત્ની, સુખ અને જગત રૂપે દ્વિધા થાય છું.

અષ્ટાવિંશતિભેદૈસ્તુ ત્રૈગુણ્યં વિદ્યતે પૃથક્ । ચતુરશીતિર્લક્ષ્યન્તે નરનાર્યાકૃતીનિ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

અઠ્ઠાવીસ પ્રકારના ભેદોથી ત્રણ ગુણ અલગ ઓળખાય છે; અને ચોર્યાસી પુરુષ અને સ્ત્રીના સ્વરૂપો જોવા મળે છે.

એષુવિશ્વં પ્રભવતિ ખણ્ડજં માયયા યથા । આદાવન્તે ચ સન્ત્યેતે નામરૂપક્રિયાદયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ બધામાં, માયાના ભ્રમથી આખું જગત ભાગે છે, જેમ શરૂઆતમાં અને અંતે નામ, રૂપ, ક્રિયા વગેરે રહે છે.

સત્તાવકલ્પનં કાલે ન સન્તિ પરમાર્થતઃ । યથા રથાદયઃ સ્વપ્ને સન્તો નૈવ ચ સત્યતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

સમયમાં જે અસ્તિત્વ દેખાય છે, એ સાચું નથી; જેમ સ્વપ્નમાં રથ વગેરે દેખાય છે પણ વાસ્તવમાં એ સાચાં નથી.

તથા જાગ્રદવસ્થાયાં ભૂતાનિ ન તુ સન્નિધૌ । દ્વૈરૂપ્યં માયયા યાતિ જાગ્રત્સ્વપ્નપદજ્ઞ (ક્ષ) યોઃ ॥ ૧,૨૩૬.

એ જ રીતે, જાગૃત અવસ્થામાં પણ સર્વ જીવો સાચા રીતે હાજર નથી; માયાથી જાગૃતિ અને સ્વપ્ન વચ્ચે દ્વૈત દેખાય છે.

એવમેતત્પરં બ્રહ્મ સ્વપ્નજાગ્રત્પદદ્વયે । સુષુપ્તમચલં રૂપમદ્વયં પદમુચ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, પરમ બ્રહ્મા જાગૃતિ અને સ્વપ્ન બંને અવસ્થામાં, સુષુપ્તિમાં અડગ અને અદ્વિતીય રૂપે કહેવાય છે.

માયાવિચારસિદ્ધૈવ વિચારેણ વિલીયતે । આપાતરહિતા સાપિ કલ્પના કાલવર્તિની ॥ ૧,૨૩૬.

માયાનું તત્વ વિચારથી જ સમજાય છે અને વિચારથી જ નાશ પામે છે; એ પણ માત્ર કલ્પના છે, જે સમયગત છે અને મૂળ રહિત છે.

એવં તસ્યા (દાત્યા) ત્મનાદિત્યં સિદ્ધમેકસ્ય સત્યજા । સતોસ્તિત્વં વસાતિત્વાદસ્તિત્વાસત્યતાં તતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

આ રીતે, આત્માના દ્વારા એકમાત્ર સત્યનો નિશ્ચય થાય છે; સત્યના અસ્તિત્વથી અસત્યનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી, એટલે અસત્ય અસ્તિત્વહીન છે.