ગરુડપુરાણમ્

તત્રૈકચિત્તતાયોગો મુક્તિદો નાત્ર સંશયઃ । જિતેન્દ્રિયાત્મકરણો જ્ઞાનદૃપ્તો હિ યો ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

અહીં એકાગ્ર મનથી કરાતો યોગ મુક્તિ આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. જે ઇન્દ્રિયો અને મનને જીતે છે અને જ્ઞાનમાં મસ્ત રહે છે, તે આવું બની જાય છે.

સ મુક્તઃ કથ્યતે યોગી પરમાત્મન્યવસ્થિતઃ । આસનસ્થાનવિધયો ન યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જે યોગી પરમાત્મામાં સ્થિર છે, તેને મુક્ત કહેવાય છે. આસન અને બેઠકોના નિયમો યોગ માટે મુખ્ય સાધન નથી.

વિલમ્બજનકાઃ સર્વે વિસ્તરાઃ પરિકીર્તિતાઃ । શિશુપાલઃ સિદ્ધિમાપ સ્મરણાભ્યાસગૌરવાત્ ॥ ૧,૨૩૫.

બધા જ વિસ્તૃત સાધનો વિલંબ પેદા કરે છે એવું કહેવાયું છે. શિશુપાલે સ્મરણના અભ્યાસની તીવ્રતાથી સિદ્ધિ મેળવી હતી.

યોગાભ્યાસં પ્રકુર્વન્તઃ પસ્યન્ત્યાત્માનમાત્મના । સર્વભૂતેષુ કારુણ્યં વિદ્વેષં વિષયેષુ ચ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગાભ્યાસ કરનારા આત્માને આત્માથી જુએ છે. તેઓ સર્વ જીવ પ્રત્યે દયા અને વિષયોમાં દ્વેષ રાખે છે.

ગુપ્તશિશ્રોદરાદિશ્ચ કુર્વન્યોગી વિમુચ્યતે । ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાંસ્તુ ન જાનાતિ નરો યદા ॥ ૧,૨૩૫.

ગુપ્ત જગ્યાઓ જેમ કે ગુફા અને ખાડામાં યોગાભ્યાસ કરતો યોગી મુક્ત થાય છે. જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોને જાણતો નથી, ત્યારે તે મુક્ત થાય છે.

કાષ્ઠવદ્બ્રહ્મસંલીનો યોગી મુક્તસ્તદા ભવેત્ । સર્વવર્ણાઃ શ્રિયઃ સર્વાઃ કૃત્વા પાપાનિ ભસ્મસાત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જેમ લાકડું બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, તેમ યોગી પણ ત્યારે મુક્ત થાય છે. સર્વ જાતિઓ અને સર્વ સંપત્તિઓ, પાપોને ભસ્મ કરી નાખે છે.

ધ્યાનાગ્નિના ચ મેધાવી લભતે પરમાં ગતિમ્ । મન્થનાદ્દૃશ્યતે હ્યગ્નિસ્તદ્વદ્ધ્યાનેન વૈ હરિઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ધ્યાનરૂપ અગ્નિ દ્વારા બુદ્ધિશાળી પરમ ગતિ પામે છે. જેમ ઘર્ષણથી અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમ ધ્યાનથી હરિ પ્રગટ થાય છે.

બ્રહ્માત્મનોર્યદૈકત્વં સ યોગશ્ચોત્તમોત્તમઃ । બાહ્યરૂપૈર્ન મુક્તિસ્તુ ચાન્તસ્થૈઃ સ્યાદ્યમાદિભિઃ ॥ ૧,૨૩૫.

બ્રહ્મ અને આત્માનું એકરૂપ થવું એ સર્વ શ્રેષ્ઠ યોગ છે; મુક્તિ બહારના રૂપોથી કે અંદરના યમાદિ સાધનો દ્વારા મળતી નથી.

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન યોગેન વેદાન્તશ્રવણેન ચ । પ્રત્યક્ષતાત્મનો યા હિ સા મુક્તિરભિધીયતે । અનાત્મન્યાત્મરૂપત્વમસતઃ સત્સ્વરૂપતા ॥ ૧,૨૩૫.

સાંખ્ય જ્ઞાન, યોગ અને વેદાંતના શ્રવણથી જે આત્માનું સીધું અનુભવાય તે જ મુક્તિ કહેવાય છે; એમાં અનાત્મામાં આત્માનું રૂપ જોવું અને અસત્યમાં સત્યનું સ્વરૂપ ઓળખવું થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૬ શ્રીભગવાનુવાચ । આત્મજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ । અદ્વૈતં સાઙ્ખ્યમિત્યાહુર્યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા ॥ ૧,૨૩૬.

શ્રીભગવાને કહ્યું: હે નારદ, હું તને સાચું આત્મજ્ઞાન સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. દ્વૈત રહિતતા એટલે સાંખ્ય કહેવાય છે અને તેમાં મનનું એકાગ્રપણું એ યોગ છે.

અદ્વૈતયોગસમ્પન્નાસ્તે મુચ્યન્તેઽતિબન્ધનાત્ । અતીતારબ્ધમાગામિ કર્મ નશ્યતિ બોધતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જેને દ્વૈત રહિત યોગ પ્રાપ્ત થયો છે, તે ગાઢ બંધનોથી મુક્ત થાય છે; ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના કર્મ જ્ઞાનથી નાશ પામે છે.

સદ્વિચારકુઠારેણ ચ્છિન્નસંસારપાદપઃ । જ્ઞાનવૈરાગ્યતીર્થેન લભતે વૈષ્ણવં પદમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

સાચા વિચારની કૂહાડીથી સંસાર રૂપ વૃક્ષ કપાઈ જાય છે; જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય રૂપ તીર્થથી વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ માયા ત્રિપુરમુચ્યતે । અત્રૈવાન્તર્ગતં સર્વં શાશ્વતે નાદ્વયે પદે ॥ ૧,૨૩૬.

જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એ માયાના ત્રણ પુર કહેવાય છે; એમાં બધું જ શાશ્વત, અદ્વૈત પદમાં સમાયેલું છે.

નામરૂપક્રિયાહીનં સર્વં તત્પરમં પદમ્ । જગત્કૃત્વેશ્વરોઽનન્તં સ્વયમત્ર પ્રવિષ્ટવાન્ ॥ ૧,૨૩૬.

એ પરમ પદ નામ, રૂપ અને ક્રિયા રહિત છે; જગતની રચના કર્યા પછી અનંત ઈશ્વર પોતે તેમાં પ્રવેશ્યો છે.

વેદાહમેતં પુરુષં ચિદ્રૂપં તમસઃ પરમ્ । સોઽહમસ્મીતિ મોક્ષાય નાન્યઃ પન્થા વિમુક્તયે ॥ ૧,૨૩૬.

હું એ પુરુષને જાણું છું જે ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે અને અંધકારથી પર છે; 'હું એ જ છું' એમ જાણવાથી મુક્તિ મળે છે—મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.

શ્રવણં મનનં ધ્યાનં જ્ઞાનાનાં ચૈવ સાધનમ્ । યજ્ઞદાનતપસ્તીર્થવેદૈર્મુક્તિર્ન લભ્યતે ॥ ૧,૨૩૬.

શ્રવણ, મનન, ધ્યાન અને જ્ઞાનના સાધનો—મુક્તિ યજ્ઞ, દાન, તપ, તીર્થયાત્રા કે વેદોથી મળતી નથી.

ત્યાગેન કેનચિદ્ધ્યાનપૂજાકર્માદિભિર્યથા । દ્વિવિધં વેદવચનં કુરુ કર્મ ત્યજેતિ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

કોઈ પણ રીતે ત્યાગ, ધ્યાન, પૂજા કે કર્મથી—વેદે બે રીતે કહ્યું છે: 'કર્મ કર' અને 'કર્મનો ત્યાગ કર'.

યજ્ઞાદયો વિમુક્તાનાં નિષ્કામાનાં વિમુક્તયે । અન્તઃ કરણશુદ્ધ્યર્થમૂચુરેવાત્ર કેચન ॥ ૧,૨૩૬.

યજ્ઞ વગેરે, જે મુક્ત અને નિષ્કામ છે, એમના માટે કેટલાકે કહ્યું છે કે એ અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે છે.

એકેન જન્મના જ્ઞાનન્મુક્તિર્ન દ્વૈતભાવિનામ્ । યોગભ્રષ્ટાઃ કુયોગાશ્ચ વિપ્રા યોગિકુલોદ્ભવાઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જ્ઞાનથી મુક્તિ એક જ જન્મમાં મળે છે, પણ દ્વૈત દૃષ્ટિ ધરાવનારા માટે નહીં; યોગમાંથી પડી ગયેલા, ખોટા યોગ કરનારા અને યોગી કુળમાં જન્મેલા દ્વિજ પણ તેમાં આવે છે.

કર્મણા બધ્યતે જન્તુર્જ્ઞાનાન્મુક્તો ભવાદ્ભવેત્ । આત્મજ્ઞાનન્ત્વાશ્રયેદ્વૈ અજ્ઞાનં યદતોઽન્યથા ॥ ૧,૨૩૬.

પ્રાણી કર્મથી બંધાય છે, પણ જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે; સાચું આત્મજ્ઞાન મેળવવું જોઈએ—નહીંતર અજ્ઞાનથી વિપરીત ફળ મળે છે.

યદા સર્વે વિમુચ્યન્તે કામા યેસ્યહૃદિ સ્થિતાઃ । તદામૃતત્વમાપ્નોતિ જીવન્નેવ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જ્યારે હૃદયમાં રહેલા બધા કામનાઓ છૂટી જાય છે, ત્યારે જીવતો જ અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વ્યાપકત્વાત્કથં યાતિ કો યાતિ ક્વ સ યાતિ ચ । અનન્તત્વાન્નદેશોઽસ્તિ અમૂર્તિત્વાદ્ગતિઃ કુતઃ ॥ ૧,૨૩૬.

જે સર્વવ્યાપી છે, તે કેવી રીતે જાય? કોણ જાય છે અને ક્યાં જાય છે? અનંત હોવાથી કોઈ સ્થાન નથી; અમૂર્ત હોવાથી ગતિ કેવી રીતે શક્ય છે?

અદ્વયત્વાન્ન કોઽપ્યસ્તિ બોધત્વાજ્જડતા કુતઃ । એકોદ્દિષ્ટં યદન્યસ્ય મતિવાગ્ગતિસંસ્થિતિ (મ્) ॥ ૧,૨૩૬.

અદ્વૈત હોવાથી બીજું કંઈ નથી; ચૈતન્ય હોવાથી જડતા કેવી રીતે હોય? જે બીજાનું કહેવાય છે—મન, વાણી, ગતિ અને સ્થિતી—એ બધું કોણનું?

કથમાકાશકલ્પસ્ય ગતિરાગતિસંસ્થિતિ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ માયયા પરિકલ્પિતમ્ ॥ ૧,૨૩૬.

આકાશ જેવો જે છે, તેની માટે ગતિ, આવવું કે રહેવું કેવી રીતે શક્ય છે? જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ બધું માયાથી કલ્પાયેલું છે.

વસ્તુ તૈજસકં પ્રાજ્ઞે યત્તુ પુણ્યમખણ્ડકમ્ । યથા તે પ્રિયાત્મા નઃ સર્વેષાં ચ તથા પ્રિયઃ ॥ ૧,૨૩૬.

બુદ્ધિ અને સુષુપ્તિમાં જે વાસ્તવિક અને અખંડ પુણ્ય છે, એ જ સર્વને પ્રિય છે; જેમ તમારો આત્મા તમને પ્રિય છે, તેમ એ બધાને પ્રિય છે.

બોધમાર્ગે યથા ચિત્તં સર્વેષાં ચ તથા મતે । સર્વદા સર્વભૂતાનાં સર્વસ્ય ચ મહામુને ॥ ૧,૨૩૬.

જેમ જ્ઞાનના માર્ગમાં મન લાગેલું હોય છે, તેમ બધાના મત પણ એ જ રીતે હોય છે; હે મહામુનિ, હંમેશા બધાં જીવોમાં અને બધામાં એ જ રીતે છે.

નાહમત્રાત્મવિજ્ઞાનં તસ્માત્પૂર્ણં નિરન્તરમ્ । જાગ્રત્સ્વપ્નં તથા વૃત્તં સૌષુપ્તસુખમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૬.

અહીં મને સતત અને સંપૂર્ણ આત્મજ્ઞાન નથી; જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને એમાં જે ઘટે છે, તેમજ ઊંઘમાં મળતું સુખ પણ એ જ રીતે છે.

સ્મરણં વિસ્મૃતાર્થસ્ય નાસ્તિ ચેત્કસ્ય જાયતે । સત્યમસ્તુ તથા વાણુ અશરીરં પરં તથા ॥ ૧,૨૩૬.

ભૂલાઈ ગયેલી વાતનું સ્મરણ ન થાય તો મનમાં સ્મૃતિ કેવી રીતે થાય? એ સાચું હોય કે ન હોય, સૂક્ષ્મ, દેહરહિત અને પરમ પણ એ જ રીતે છે.

નાસ્તિ ચેત્સુખદુઃ ખાનાં સર્વેષાં વેદનં કથમ્ । સદા સર્વત્ર સર્વજ્ઞઃ સર્વસ્ય હૃદયે ન યેત્ ॥ ૧,૨૩૬.

જો અનુભવ જ ન હોય તો બધાને સુખ-દુખની અનુભૂતિ કેવી રીતે થાય? સર્વજ્ઞ હંમેશા સર્વત્ર છે, છતાં બધાના હૃદયમાં નથી.