ગરુડપુરાણમ્

સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં તુ પ્રવૃતિર્વિષયેષુ ચ । નિવૃત્તિર્મનસસ્તસ્યાઃ પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે બધા ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોથી દૂર થાય છે અને મન પણ તેમાંથી પાછું ખેંચાય છે, ત્યારે તેને 'પ્રત્યાહાર' કહેવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સમાહૃત્ય હિતો હિ સઃ । સહસા સહ બુદ્ધ્યા ચ પ્રત્યાહારેષુ સંસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ પોતાની ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિને વિષયોથી પાછી ખેંચી લે છે, તે સાચા અર્થમાં પ્રત્યાહારમાં સ્થિર થયો કહેવાય છે.

પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિર્યાવત્કાલઃકૃતો ભવેત્ । યસ્તાવત્કાલપર્યન્તં મનો બ્રહ્મણિ ધારયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બાર વખત શ્વાસનો નિયંત્રણ કરે છે, એટલા સમય સુધી મનને 'બ્રહ્મ'માં સ્થિર રાખવું જોઈએ.

ધ્યાયન્ન ચલતે યસ્ય મનોભિધ્યાયતો ભૃશમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે મનુષ્ય ઊંડા ધ્યાનમાં મગ્ન રહે છે, તેના મન ધ્યાન કરતાં ક્યારેય ડોલતું નથી.

પ્રાપ્યાવધિકૃતં કાલં યાવત્સા ધારણા સ્મૃતા । ધ્યેયે સક્તં મનો યસ્ય ધ્યેયમેવાનુપશ્યતિ ॥ ૧,૨૩૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન એકાગ્ર રહે તે ધારણા કહેવાય છે; જેમનું મન ધ્યાનના વિષયમાં જોડાય છે, તેઓએ એ જ વસ્તુને સર્વત્ર જુએ છે.

નાન્યં પદાર્થં જાનાતિ ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । ધ્યેયે મનો નિશ્ચલતાં યાતિ ધ્યેયં વિચિન્તયન્ ॥ ૧,૨૩૫.

જેને બીજું કશું જ ખબર પડતું નથી, એ જ સાચું ધ્યાન કહેવાય છે; ધ્યાનના વિષય પર મન લગાવતાં મન સ્થિર થઈ જાય છે.

યત્તદ્ધ્યાનં પરં પ્રોક્તં મુનિભિર્ધ્યાનચિન્તકૈઃ । ધ્યેયમેવ હિ સર્વત્ર ધ્યાતા તન્મયતાં ગતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

મહાન ઋષિઓએ જે શ્રેષ્ઠ ધ્યાનનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં ધ્યાન કરનાર સર્વત્ર પોતાના ધ્યાનના વિષયમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.

પશ્યતિ દ્વૈતરહિતં સમાધિઃ સોઽભિધીયતે । મનઃ સઙ્કલ્પરહિતમિન્દ્રિયાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ દ્વૈતભાવથી મુક્ત સ્થિતિને અનુભવે છે, તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે. મન જ્યારે ઇચ્છાઓથી ખાલી હોય છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વિચારો કરતું નથી, ત્યારે એ સમાધિ કહેવાય છે.

યસ્ય બ્રહ્મણિ સંલીનં સમાધિસ્થં તદોચ્યતે । ધ્યાયતઃ પરમાત્માનમાત્મસ્થં યસ્ય યોગિનઃ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગીનું મન જ્યારે બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવાય છે. જે યોગી પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે, તેનું મન એ પરમાત્મામાં સ્થિર થઈ જાય છે.

મનસ્તન્મયતાં યાતિ સમાધિસ્થઃ સ કીર્તિતઃ । ચિત્તસ્ય સ્થિરતા ભ્રાન્તિર્દૈર્મનસ્યં પ્રમાદતા ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે મન કોઈ એક વસ્તુમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સમાધિમાં સ્થિર થયેલો કહેવાય છે. મનની સ્થિરતા, ભ્રાંતિ, નિરાશા અને બેદરકારી—આ બધું મનની સ્થિતિઓ છે.

યોગિનાં કથિતા દોષા યોગવિઘ્નપ્રવર્તકાઃ । સ્થિત્યર્થં મનસઃ સર્વં સ્થૂલરૂપં વિચિન્તયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગીઓને જે દોષો જણાવવામાં આવ્યા છે, તે યોગમાં વિઘ્નરૂપ છે. મનને સ્થિર રાખવા માટે દરેક સ્થૂળ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તદ્વ્રતં નિશ્ચલીભૂતં સૂય્યસ્થં સ્થિરતાં વ્રજેત્ । ન વિના પરમાત્માનં કિઞ્ચિજ્જગતિ વિદ્યતે ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્રત અડગ અને અચળ બની જાય છે અને સૂર્યમાં સ્થિર થાય છે, તે સ્થિરતા પામે છે. પરમાત્મા સિવાય જગતમાં બીજું કશું નથી.

વિશ્વરૂપં તમેવૈકમિતિ જ્ઞાત્વા વિમુઞ્ચતિ । ઓઙ્કારં પરમં બ્રહ્મ ધ્યાયેદબ્જસ્થિતં વિભુમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે કોઈ જાણે છે કે આખું બ્રહ્માંડ એજ એક છે, ત્યારે તે બધું ત્યાગી દે છે. કોઈએ ઓમકાર, પરમ બ્રહ્મ, સર્વવ્યાપી અને કમળ પર બિરાજમાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞરહિતં જપેન્માત્રાત્રયાન્વિતમ્ । હૃદિ સઞ્ચિન્તયેત્પૂર્વં પ્રધાનં તસ્ય ચોપરિ ॥ ૧,૨૩૫.

જે ઓમકાર ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞથી રહિત છે અને ત્રણ मात्रાથી યુક્ત છે, તેનું જાપ કરવું જોઈએ. પહેલા હૃદયમાં મુખ્ય તત્વનું ધ્યાન કરવું અને પછી તેના ઉપરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તમો રજસ્તથા સત્ત્વં મણ્ડલત્રિતયં ક્રમાત્ । કૃષ્ણરક્તસિતં તસ્મિન્પુરુષં જીવસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

અંધકાર, રજસ અને સત્ત્વ—આ ત્રણ વર્તુળો ક્રમશઃ કાળા, લાલ અને સફેદ છે; તેમાં જીવ તરીકે ઓળખાતો પુરુષ વસે છે.

તસ્યોપરિ ગુણૈશ્વર્યમષ્ટપત્રં સરોરુહમ્ । જ્ઞાનં તુ કર્ણિકા તત્ર વિજ્ઞાનં કેસરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

તેના ઉપર ગુણોની મહિમાનું આઠ પાંખડીઓવાળું કમળ છે. તેમાં જ્ઞાન કર્ણિકા છે અને વિવેક તેના કેસર તરીકે ઓળખાય છે.

વૈરાગ્યનાલં તત્કન્દો વૈષ્ણવો ધર્મ ઉત્તમઃ । કર્ણિકાયાં સ્થિતં તત્ર જીવવન્નિશ્ચલં વિભુ ॥ ૧,૨૩૫.

વૈરાગ્ય એ કમળનો ડાંઠ છે, તેનો મૂળ ઉત્તમ વૈષ્ણવ ધર્મ છે. ત્યાં કર્ણિકામાં અચળ અને સર્વવ્યાપી ભગવાન જીવની જેમ સ્થાયી છે.

ધ્યાયેદુરસિ સંયુક્તમોઙ્કારં મુક્તિસાધકમ્ । ધ્યાયન્યદિ ત્યજેત્પ્રાણાન્યાતિ બ્રહ્મ સ્વસન્નિધિમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

હૃદયમાં જોડાયેલો ઓમકાર, જે મુક્તિ આપે છે, તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. ધ્યાન કરતાં કરતાં જો કોઈ પ્રાણ ત્યાગે, તો તે બ્રહ્મ, પોતાના વાસસ્થાનને પામે છે.

હરિં સંસ્થાપ્ય દેહાબ્જે ધ્યાયન્યો ગી ચ ભક્તિભાક્ । આત્માનમાત્મના કેચિત્પશ્યન્તિ ધ્યાનચક્ષુષઃ ॥ ૧,૨૩૫.

દેહરૂપી કમળમાં હરિને સ્થાપિત કરીને યોગી ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન કરે છે. કેટલાક ધ્યાનની દ્રષ્ટિથી આત્માને આત્માથી જુએ છે.

સાંખ્યબુદ્ધ્યા તથૈવાન્યે યોગેનાન્યે તુ યોગિનઃ । બ્રહ્મપ્રકાશકં જ્ઞાનં ભવબન્ધવિભેદનમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

કેટલાક સંખ્યાની બુદ્ધિથી અને કેટલાક યોગીઓ યોગ દ્વારા—બ્રહ્મને પ્રકાશિત કરતું જ્ઞાન જન્મમરણના બંધનને નાશ કરે છે.

તત્રૈકચિત્તતાયોગો મુક્તિદો નાત્ર સંશયઃ । જિતેન્દ્રિયાત્મકરણો જ્ઞાનદૃપ્તો હિ યો ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

અહીં એકાગ્ર મનથી કરાતો યોગ મુક્તિ આપે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. જે ઇન્દ્રિયો અને મનને જીતે છે અને જ્ઞાનમાં મસ્ત રહે છે, તે આવું બની જાય છે.

સ મુક્તઃ કથ્યતે યોગી પરમાત્મન્યવસ્થિતઃ । આસનસ્થાનવિધયો ન યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જે યોગી પરમાત્મામાં સ્થિર છે, તેને મુક્ત કહેવાય છે. આસન અને બેઠકોના નિયમો યોગ માટે મુખ્ય સાધન નથી.

વિલમ્બજનકાઃ સર્વે વિસ્તરાઃ પરિકીર્તિતાઃ । શિશુપાલઃ સિદ્ધિમાપ સ્મરણાભ્યાસગૌરવાત્ ॥ ૧,૨૩૫.

બધા જ વિસ્તૃત સાધનો વિલંબ પેદા કરે છે એવું કહેવાયું છે. શિશુપાલે સ્મરણના અભ્યાસની તીવ્રતાથી સિદ્ધિ મેળવી હતી.

યોગાભ્યાસં પ્રકુર્વન્તઃ પસ્યન્ત્યાત્માનમાત્મના । સર્વભૂતેષુ કારુણ્યં વિદ્વેષં વિષયેષુ ચ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગાભ્યાસ કરનારા આત્માને આત્માથી જુએ છે. તેઓ સર્વ જીવ પ્રત્યે દયા અને વિષયોમાં દ્વેષ રાખે છે.

ગુપ્તશિશ્રોદરાદિશ્ચ કુર્વન્યોગી વિમુચ્યતે । ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાંસ્તુ ન જાનાતિ નરો યદા ॥ ૧,૨૩૫.

ગુપ્ત જગ્યાઓ જેમ કે ગુફા અને ખાડામાં યોગાભ્યાસ કરતો યોગી મુક્ત થાય છે. જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોને જાણતો નથી, ત્યારે તે મુક્ત થાય છે.

કાષ્ઠવદ્બ્રહ્મસંલીનો યોગી મુક્તસ્તદા ભવેત્ । સર્વવર્ણાઃ શ્રિયઃ સર્વાઃ કૃત્વા પાપાનિ ભસ્મસાત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જેમ લાકડું બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, તેમ યોગી પણ ત્યારે મુક્ત થાય છે. સર્વ જાતિઓ અને સર્વ સંપત્તિઓ, પાપોને ભસ્મ કરી નાખે છે.

ધ્યાનાગ્નિના ચ મેધાવી લભતે પરમાં ગતિમ્ । મન્થનાદ્દૃશ્યતે હ્યગ્નિસ્તદ્વદ્ધ્યાનેન વૈ હરિઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ધ્યાનરૂપ અગ્નિ દ્વારા બુદ્ધિશાળી પરમ ગતિ પામે છે. જેમ ઘર્ષણથી અગ્નિ પ્રગટે છે, તેમ ધ્યાનથી હરિ પ્રગટ થાય છે.

બ્રહ્માત્મનોર્યદૈકત્વં સ યોગશ્ચોત્તમોત્તમઃ । બાહ્યરૂપૈર્ન મુક્તિસ્તુ ચાન્તસ્થૈઃ સ્યાદ્યમાદિભિઃ ॥ ૧,૨૩૫.

બ્રહ્મ અને આત્માનું એકરૂપ થવું એ સર્વ શ્રેષ્ઠ યોગ છે; મુક્તિ બહારના રૂપોથી કે અંદરના યમાદિ સાધનો દ્વારા મળતી નથી.

સાઙ્ખ્યજ્ઞાનેન યોગેન વેદાન્તશ્રવણેન ચ । પ્રત્યક્ષતાત્મનો યા હિ સા મુક્તિરભિધીયતે । અનાત્મન્યાત્મરૂપત્વમસતઃ સત્સ્વરૂપતા ॥ ૧,૨૩૫.

સાંખ્ય જ્ઞાન, યોગ અને વેદાંતના શ્રવણથી જે આત્માનું સીધું અનુભવાય તે જ મુક્તિ કહેવાય છે; એમાં અનાત્મામાં આત્માનું રૂપ જોવું અને અસત્યમાં સત્યનું સ્વરૂપ ઓળખવું થાય છે.