ગરુડપુરાણમ્

ઇન્દ્રિયાણિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યો મનસ્તથા । બુદ્ધ્યાહઙ્કારમપિ ચ પ્રકૃત્યા બુદ્ધિમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૫.

જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી ખેંચી લે છે, અને મનને પણ, સાથે બુદ્ધિ, અહંકાર અને સ્વભાવથી બુદ્ધિને પણ—

સંયમ્ય પ્રકૃતિં ચાપિ ચિચ્છક્ત્યા કેવલે સ્થિતઃ । પશ્યત્યાત્માનિ ચાત્માનમાત્મનાત્મપ્રકાશકમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે મનુષ્ય પોતાની ચેતનાની શક્તિથી પ્રકૃતિને વશમાં રાખે છે અને માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે પોતાનો આત્મા પોતાને જોતો રહે છે, પોતે જ પોતાને પ્રકાશિત કરે છે.

ચિદ્રૂપમમૃતં શુદ્ધં નિષ્ક્રિયં વ્યાપકં શિવમ્ । તુરીયાયામવસ્થાયામાસ્થિતોઽસૌ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ચોથા અવસ્થામાં, એ નિઃશંકપણે શુદ્ધ, અમર, નિષ્ક્રિય, સર્વવ્યાપી અને કલ્યાણરૂપ ચેતનામાં સ્થિત રહે છે.

શબ્દાદયો ગુણાઃ પઞ્ચ સત્ત્વાદ્યાશ્ચ ગુણાસ્ત્રયઃ । પુર્યષ્ટકસ્ય પદ્મસ્ય પત્રાણ્યષ્ટૌ ચ તાનિ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

શબ્દ અને બીજા ચાર ગુણો, તથા સત્ત્વાદિ ત્રણ ગુણો મળીને, સૂક્ષ્મ શરીરના કમળની આઠ પાંખો બને છે.

સામ્યાવસ્થા ગુણકૃતા પ્રકૃતિસ્તત્ર કર્ણિકા । કર્ણિકાયાં સ્થિતો દેવો દેહી ચિદ્રૂપ એવ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

આ ગુણોથી બનેલી સમત્વાવસ્થા એ કમળનું મધ્યસ્થાન છે; અને એ મધ્યમાં ચેતનાસ્વરૂપ દેવ, એટલે કે embodied આત્મા, નિવાસ કરે છે.

પુર્યષ્ટકં પરિત્યજ્ય પ્રકૃતિઞ્ચ ગુણાત્મિકામ્ । યદા યાતિ તદા જીવો યાતિ મુક્તિં ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે જીવ આઠ પ્રકારના સૂક્ષ્મ શરીર અને ગુણોથી બનેલી પ્રકૃતિને ત્યાગી દે છે, ત્યારે તે મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રાણાયામો જપશ્ચૈવ પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા । ધ્યાનં સમાધિરિત્યેતે ષડ્યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

શ્વાસનિયંત્રણ, જપ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ છેયોગના સાધન છે.

પાપક્ષયે દેવતાનાં પ્રીતિરિન્દ્રિયસંયમઃ । જપધ્યાનયુતો ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વગર્ભકઃ ॥ ૧,૨૩૫.

પાપ નાશ થાય ત્યારે દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી શકાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભ હોય છે, અને વિપરીત સ્થિતિને અગર્ભ કહે છે.

ષટ્ત્રિંશન્માત્રકઃ શ્રેષ્ઠશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ । મધ્યો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઓઙ્કારં સતતં જપેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

છત્રીસ માત્રાવાળું ઓમ શ્રેષ્ઠ છે, ચોવીસ માત્રાવાળું મધ્યમ છે અને બાર માત્રાવાળું સૌથી નીચું છે—એમ કરીને હંમેશા ઓમનું જપ કરવું જોઈએ.

વાચકે પ્રણવે જ્ઞાતે વાચ્યં બ્રહ્મ પ્રસીદતિ । (ઓંનમો વિષ્ણવે).ષષ્ઠાક્ષરશ્ચ જપ્તવ્યો ગાયત્ત્રી દ્વાદશાક્ષરી ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે 'ઓમ' શબ્દનું સાચું જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે જે thing 'બ્રહ્મ' છે તે પ્રસન્ન થાય છે. સાથે સાથે, 'ઓમ નમો વિષ્ણવે' અને છ અક્ષરવાળી તથા બાર અક્ષરવાળી ગાયત્રી મંત્ર પણ જપવા જોઈએ.

સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં તુ પ્રવૃતિર્વિષયેષુ ચ । નિવૃત્તિર્મનસસ્તસ્યાઃ પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે બધા ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોથી દૂર થાય છે અને મન પણ તેમાંથી પાછું ખેંચાય છે, ત્યારે તેને 'પ્રત્યાહાર' કહેવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સમાહૃત્ય હિતો હિ સઃ । સહસા સહ બુદ્ધ્યા ચ પ્રત્યાહારેષુ સંસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ પોતાની ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિને વિષયોથી પાછી ખેંચી લે છે, તે સાચા અર્થમાં પ્રત્યાહારમાં સ્થિર થયો કહેવાય છે.

પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિર્યાવત્કાલઃકૃતો ભવેત્ । યસ્તાવત્કાલપર્યન્તં મનો બ્રહ્મણિ ધારયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બાર વખત શ્વાસનો નિયંત્રણ કરે છે, એટલા સમય સુધી મનને 'બ્રહ્મ'માં સ્થિર રાખવું જોઈએ.

ધ્યાયન્ન ચલતે યસ્ય મનોભિધ્યાયતો ભૃશમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે મનુષ્ય ઊંડા ધ્યાનમાં મગ્ન રહે છે, તેના મન ધ્યાન કરતાં ક્યારેય ડોલતું નથી.

પ્રાપ્યાવધિકૃતં કાલં યાવત્સા ધારણા સ્મૃતા । ધ્યેયે સક્તં મનો યસ્ય ધ્યેયમેવાનુપશ્યતિ ॥ ૧,૨૩૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન એકાગ્ર રહે તે ધારણા કહેવાય છે; જેમનું મન ધ્યાનના વિષયમાં જોડાય છે, તેઓએ એ જ વસ્તુને સર્વત્ર જુએ છે.

નાન્યં પદાર્થં જાનાતિ ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । ધ્યેયે મનો નિશ્ચલતાં યાતિ ધ્યેયં વિચિન્તયન્ ॥ ૧,૨૩૫.

જેને બીજું કશું જ ખબર પડતું નથી, એ જ સાચું ધ્યાન કહેવાય છે; ધ્યાનના વિષય પર મન લગાવતાં મન સ્થિર થઈ જાય છે.

યત્તદ્ધ્યાનં પરં પ્રોક્તં મુનિભિર્ધ્યાનચિન્તકૈઃ । ધ્યેયમેવ હિ સર્વત્ર ધ્યાતા તન્મયતાં ગતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

મહાન ઋષિઓએ જે શ્રેષ્ઠ ધ્યાનનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં ધ્યાન કરનાર સર્વત્ર પોતાના ધ્યાનના વિષયમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.

પશ્યતિ દ્વૈતરહિતં સમાધિઃ સોઽભિધીયતે । મનઃ સઙ્કલ્પરહિતમિન્દ્રિયાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ દ્વૈતભાવથી મુક્ત સ્થિતિને અનુભવે છે, તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે. મન જ્યારે ઇચ્છાઓથી ખાલી હોય છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વિચારો કરતું નથી, ત્યારે એ સમાધિ કહેવાય છે.

યસ્ય બ્રહ્મણિ સંલીનં સમાધિસ્થં તદોચ્યતે । ધ્યાયતઃ પરમાત્માનમાત્મસ્થં યસ્ય યોગિનઃ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગીનું મન જ્યારે બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવાય છે. જે યોગી પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે, તેનું મન એ પરમાત્મામાં સ્થિર થઈ જાય છે.

મનસ્તન્મયતાં યાતિ સમાધિસ્થઃ સ કીર્તિતઃ । ચિત્તસ્ય સ્થિરતા ભ્રાન્તિર્દૈર્મનસ્યં પ્રમાદતા ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે મન કોઈ એક વસ્તુમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સમાધિમાં સ્થિર થયેલો કહેવાય છે. મનની સ્થિરતા, ભ્રાંતિ, નિરાશા અને બેદરકારી—આ બધું મનની સ્થિતિઓ છે.

યોગિનાં કથિતા દોષા યોગવિઘ્નપ્રવર્તકાઃ । સ્થિત્યર્થં મનસઃ સર્વં સ્થૂલરૂપં વિચિન્તયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગીઓને જે દોષો જણાવવામાં આવ્યા છે, તે યોગમાં વિઘ્નરૂપ છે. મનને સ્થિર રાખવા માટે દરેક સ્થૂળ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તદ્વ્રતં નિશ્ચલીભૂતં સૂય્યસ્થં સ્થિરતાં વ્રજેત્ । ન વિના પરમાત્માનં કિઞ્ચિજ્જગતિ વિદ્યતે ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્રત અડગ અને અચળ બની જાય છે અને સૂર્યમાં સ્થિર થાય છે, તે સ્થિરતા પામે છે. પરમાત્મા સિવાય જગતમાં બીજું કશું નથી.

વિશ્વરૂપં તમેવૈકમિતિ જ્ઞાત્વા વિમુઞ્ચતિ । ઓઙ્કારં પરમં બ્રહ્મ ધ્યાયેદબ્જસ્થિતં વિભુમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે કોઈ જાણે છે કે આખું બ્રહ્માંડ એજ એક છે, ત્યારે તે બધું ત્યાગી દે છે. કોઈએ ઓમકાર, પરમ બ્રહ્મ, સર્વવ્યાપી અને કમળ પર બિરાજમાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞરહિતં જપેન્માત્રાત્રયાન્વિતમ્ । હૃદિ સઞ્ચિન્તયેત્પૂર્વં પ્રધાનં તસ્ય ચોપરિ ॥ ૧,૨૩૫.

જે ઓમકાર ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞથી રહિત છે અને ત્રણ मात्रાથી યુક્ત છે, તેનું જાપ કરવું જોઈએ. પહેલા હૃદયમાં મુખ્ય તત્વનું ધ્યાન કરવું અને પછી તેના ઉપરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તમો રજસ્તથા સત્ત્વં મણ્ડલત્રિતયં ક્રમાત્ । કૃષ્ણરક્તસિતં તસ્મિન્પુરુષં જીવસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

અંધકાર, રજસ અને સત્ત્વ—આ ત્રણ વર્તુળો ક્રમશઃ કાળા, લાલ અને સફેદ છે; તેમાં જીવ તરીકે ઓળખાતો પુરુષ વસે છે.

તસ્યોપરિ ગુણૈશ્વર્યમષ્ટપત્રં સરોરુહમ્ । જ્ઞાનં તુ કર્ણિકા તત્ર વિજ્ઞાનં કેસરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

તેના ઉપર ગુણોની મહિમાનું આઠ પાંખડીઓવાળું કમળ છે. તેમાં જ્ઞાન કર્ણિકા છે અને વિવેક તેના કેસર તરીકે ઓળખાય છે.

વૈરાગ્યનાલં તત્કન્દો વૈષ્ણવો ધર્મ ઉત્તમઃ । કર્ણિકાયાં સ્થિતં તત્ર જીવવન્નિશ્ચલં વિભુ ॥ ૧,૨૩૫.

વૈરાગ્ય એ કમળનો ડાંઠ છે, તેનો મૂળ ઉત્તમ વૈષ્ણવ ધર્મ છે. ત્યાં કર્ણિકામાં અચળ અને સર્વવ્યાપી ભગવાન જીવની જેમ સ્થાયી છે.

ધ્યાયેદુરસિ સંયુક્તમોઙ્કારં મુક્તિસાધકમ્ । ધ્યાયન્યદિ ત્યજેત્પ્રાણાન્યાતિ બ્રહ્મ સ્વસન્નિધિમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

હૃદયમાં જોડાયેલો ઓમકાર, જે મુક્તિ આપે છે, તેનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. ધ્યાન કરતાં કરતાં જો કોઈ પ્રાણ ત્યાગે, તો તે બ્રહ્મ, પોતાના વાસસ્થાનને પામે છે.

હરિં સંસ્થાપ્ય દેહાબ્જે ધ્યાયન્યો ગી ચ ભક્તિભાક્ । આત્માનમાત્મના કેચિત્પશ્યન્તિ ધ્યાનચક્ષુષઃ ॥ ૧,૨૩૫.

દેહરૂપી કમળમાં હરિને સ્થાપિત કરીને યોગી ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન કરે છે. કેટલાક ધ્યાનની દ્રષ્ટિથી આત્માને આત્માથી જુએ છે.