ગરુડપુરાણમ્

લોભો મોહઃ ક્રોધ એતૈર્યુક્તઃ પાપં નરશ્ચરેત્ । હસ્તાવુપસ્થમુદરં વાક્ચતુર્થો ચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

લોભ, મોહ અને ક્રોધ—જેમાં મનુષ્ય જોડાય છે, તે પાપ કરે છે. હાથ, ઉપસ્થાન, પેટ અને વાણી—આ ચાર—

એતત્સુસંયતં યસ્ય સ વિપ્રઃ કથ્યતે બુધૈઃ (ધઃ) । પરવિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ ન હિંસાં કુરુતે તથા ॥ ૧,૨૩૫.

જેના આ બધું સારી રીતે સંયમિત હોય છે, તેને જ્ઞાનીઓ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કહે છે; તે પરધન લેતો નથી અને હિંસા પણ કરતો નથી.

નાક્ષક્રીડારતો યસ્તુ હસ્તૌ તસ્ય સુસંયતૌ । પરસ્ત્રીવર્જનરતસ્તસ્યોપસ્થં સુસંયતમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે મનુષ્ય જૂગારમાં રસ રાખતો નથી, તેના હાથ સંયમિત હોય છે; જે પરસ્ત્રીથી દૂર રહેવામાં આનંદ મેળવે છે, તેનો ઉપસ્થાન સંયમિત હોય છે.

અલોલુપમિદં ભુઙ્ક્તે જઠરં તસ્ય સંયતમ્ । સત્યં હિતં મિતં બ્રૂતે યસ્માદ્વાક્તસ્ય સંયતા ॥ ૧,૨૩૫.

જે લોભ વિના ભોજન કરે છે, તેનું પેટ સંયમિત હોય છે; જે સત્ય, હિતકારક અને મર્યાદિત બોલે છે, તેની વાણી સંયમિત હોય છે.

યસ્ય સંયતાન્યેતાનિ તસ્ય કિં તપસાધ્વરૈઃ । ઐક્યં યદ્બુદ્ધિમનસોરિન્દ્રિયાણાં ચ સર્વદા ॥ ૧,૨૩૫.

જેના આ બધું સંયમિત છે, તેને તપ કે યજ્ઞની શું જરૂર? બુદ્ધિ, મન અને ઇન્દ્રિયોની સતત એકતા—

સબીજં વાપિ નિર્બોજં ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થિતાં બુદ્ધિં વિષયેષુ યુનક્તિ યઃ ॥ ૧,૨૩૫.

બીજવાળું હોય કે નિર્બીજ, એ જ ધ્યાન કહેવાય છે; જે પોતાની બુદ્ધિને ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરીને વિષયોમાં જોડે છે—

હન્દ્રિયાણામુપરમે મનસિ હ્યવ્યવસ્થિતે ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે ઇન્દ્રિયોએ કાર્ય કરવું બંધ કરી દીધું હોય અને મન અસ્થિર હોય—

સ્વપ્નાન્પશ્યત્યસૌ જીવો બાહ્યાનાભ્યન્તરાનથ । જીવો જાગ્રદવસ્થાયામેવમાહુર્વિપાશ્ચિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ત્યારે જીવ સ્વપ્ન જુએ છે, બહારના અને અંદરના; જાગૃત અવસ્થામાં પણ, વિદ્વાનો કહે છે, જીવ એવો જ હોય છે.

હૃદિ સ્થિતઃ સ તમસા મોહિતો ન સ્મરત્યપિ । યદા તસ્ય કુતો વેતિ સુષુપ્તિરિતિ કથ્યતે ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે જીવ હૃદયમાં સ્થિત હોય અને અંધકારથી મોહિત હોય, ત્યારે તેને કંઈયે યાદ રહેતું નથી; જ્યારે તેને ક્યાંથી શું થયું એ ખબર ન પડે, તેને સુષુપ્તિ કહે છે.

જાગ્રતો યસ્ય નો તન્દ્રા ન મોહો ન ભ્રમસ્તથા । ઉત્પદ્યતે ન જાનાતિ શબ્દાર્થવિષયાન્વશી ॥ ૧,૨૩૫.

જે જાગૃત અવસ્થામાં પણ ઉંઘ, મોહ કે ભ્રમ અનુભવતો નથી, અને જે શબ્દ અને અર્થના વિષયોમાં ઉદ્ભવતો કે જાણતો નથી, એવો મનુષ્ય સ્વયં સંયમિત હોય છે—

ઇન્દ્રિયાણિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યો મનસ્તથા । બુદ્ધ્યાહઙ્કારમપિ ચ પ્રકૃત્યા બુદ્ધિમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૫.

જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી ખેંચી લે છે, અને મનને પણ, સાથે બુદ્ધિ, અહંકાર અને સ્વભાવથી બુદ્ધિને પણ—

સંયમ્ય પ્રકૃતિં ચાપિ ચિચ્છક્ત્યા કેવલે સ્થિતઃ । પશ્યત્યાત્માનિ ચાત્માનમાત્મનાત્મપ્રકાશકમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે મનુષ્ય પોતાની ચેતનાની શક્તિથી પ્રકૃતિને વશમાં રાખે છે અને માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે પોતાનો આત્મા પોતાને જોતો રહે છે, પોતે જ પોતાને પ્રકાશિત કરે છે.

ચિદ્રૂપમમૃતં શુદ્ધં નિષ્ક્રિયં વ્યાપકં શિવમ્ । તુરીયાયામવસ્થાયામાસ્થિતોઽસૌ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ચોથા અવસ્થામાં, એ નિઃશંકપણે શુદ્ધ, અમર, નિષ્ક્રિય, સર્વવ્યાપી અને કલ્યાણરૂપ ચેતનામાં સ્થિત રહે છે.

શબ્દાદયો ગુણાઃ પઞ્ચ સત્ત્વાદ્યાશ્ચ ગુણાસ્ત્રયઃ । પુર્યષ્ટકસ્ય પદ્મસ્ય પત્રાણ્યષ્ટૌ ચ તાનિ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

શબ્દ અને બીજા ચાર ગુણો, તથા સત્ત્વાદિ ત્રણ ગુણો મળીને, સૂક્ષ્મ શરીરના કમળની આઠ પાંખો બને છે.

સામ્યાવસ્થા ગુણકૃતા પ્રકૃતિસ્તત્ર કર્ણિકા । કર્ણિકાયાં સ્થિતો દેવો દેહી ચિદ્રૂપ એવ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

આ ગુણોથી બનેલી સમત્વાવસ્થા એ કમળનું મધ્યસ્થાન છે; અને એ મધ્યમાં ચેતનાસ્વરૂપ દેવ, એટલે કે embodied આત્મા, નિવાસ કરે છે.

પુર્યષ્ટકં પરિત્યજ્ય પ્રકૃતિઞ્ચ ગુણાત્મિકામ્ । યદા યાતિ તદા જીવો યાતિ મુક્તિં ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે જીવ આઠ પ્રકારના સૂક્ષ્મ શરીર અને ગુણોથી બનેલી પ્રકૃતિને ત્યાગી દે છે, ત્યારે તે મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રાણાયામો જપશ્ચૈવ પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા । ધ્યાનં સમાધિરિત્યેતે ષડ્યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

શ્વાસનિયંત્રણ, જપ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ છેયોગના સાધન છે.

પાપક્ષયે દેવતાનાં પ્રીતિરિન્દ્રિયસંયમઃ । જપધ્યાનયુતો ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વગર્ભકઃ ॥ ૧,૨૩૫.

પાપ નાશ થાય ત્યારે દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી શકાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભ હોય છે, અને વિપરીત સ્થિતિને અગર્ભ કહે છે.

ષટ્ત્રિંશન્માત્રકઃ શ્રેષ્ઠશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ । મધ્યો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઓઙ્કારં સતતં જપેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

છત્રીસ માત્રાવાળું ઓમ શ્રેષ્ઠ છે, ચોવીસ માત્રાવાળું મધ્યમ છે અને બાર માત્રાવાળું સૌથી નીચું છે—એમ કરીને હંમેશા ઓમનું જપ કરવું જોઈએ.

વાચકે પ્રણવે જ્ઞાતે વાચ્યં બ્રહ્મ પ્રસીદતિ । (ઓંનમો વિષ્ણવે).ષષ્ઠાક્ષરશ્ચ જપ્તવ્યો ગાયત્ત્રી દ્વાદશાક્ષરી ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે 'ઓમ' શબ્દનું સાચું જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે જે thing 'બ્રહ્મ' છે તે પ્રસન્ન થાય છે. સાથે સાથે, 'ઓમ નમો વિષ્ણવે' અને છ અક્ષરવાળી તથા બાર અક્ષરવાળી ગાયત્રી મંત્ર પણ જપવા જોઈએ.

સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં તુ પ્રવૃતિર્વિષયેષુ ચ । નિવૃત્તિર્મનસસ્તસ્યાઃ પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે બધા ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોથી દૂર થાય છે અને મન પણ તેમાંથી પાછું ખેંચાય છે, ત્યારે તેને 'પ્રત્યાહાર' કહેવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સમાહૃત્ય હિતો હિ સઃ । સહસા સહ બુદ્ધ્યા ચ પ્રત્યાહારેષુ સંસ્થિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ પોતાની ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિને વિષયોથી પાછી ખેંચી લે છે, તે સાચા અર્થમાં પ્રત્યાહારમાં સ્થિર થયો કહેવાય છે.

પ્રાણાયામૈર્દ્વાદશભિર્યાવત્કાલઃકૃતો ભવેત્ । યસ્તાવત્કાલપર્યન્તં મનો બ્રહ્મણિ ધારયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બાર વખત શ્વાસનો નિયંત્રણ કરે છે, એટલા સમય સુધી મનને 'બ્રહ્મ'માં સ્થિર રાખવું જોઈએ.

ધ્યાયન્ન ચલતે યસ્ય મનોભિધ્યાયતો ભૃશમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે મનુષ્ય ઊંડા ધ્યાનમાં મગ્ન રહે છે, તેના મન ધ્યાન કરતાં ક્યારેય ડોલતું નથી.

પ્રાપ્યાવધિકૃતં કાલં યાવત્સા ધારણા સ્મૃતા । ધ્યેયે સક્તં મનો યસ્ય ધ્યેયમેવાનુપશ્યતિ ॥ ૧,૨૩૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન એકાગ્ર રહે તે ધારણા કહેવાય છે; જેમનું મન ધ્યાનના વિષયમાં જોડાય છે, તેઓએ એ જ વસ્તુને સર્વત્ર જુએ છે.

નાન્યં પદાર્થં જાનાતિ ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । ધ્યેયે મનો નિશ્ચલતાં યાતિ ધ્યેયં વિચિન્તયન્ ॥ ૧,૨૩૫.

જેને બીજું કશું જ ખબર પડતું નથી, એ જ સાચું ધ્યાન કહેવાય છે; ધ્યાનના વિષય પર મન લગાવતાં મન સ્થિર થઈ જાય છે.

યત્તદ્ધ્યાનં પરં પ્રોક્તં મુનિભિર્ધ્યાનચિન્તકૈઃ । ધ્યેયમેવ હિ સર્વત્ર ધ્યાતા તન્મયતાં ગતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

મહાન ઋષિઓએ જે શ્રેષ્ઠ ધ્યાનનું વર્ણન કર્યું છે, તેમાં ધ્યાન કરનાર સર્વત્ર પોતાના ધ્યાનના વિષયમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.

પશ્યતિ દ્વૈતરહિતં સમાધિઃ સોઽભિધીયતે । મનઃ સઙ્કલ્પરહિતમિન્દ્રિયાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે વ્યક્તિ દ્વૈતભાવથી મુક્ત સ્થિતિને અનુભવે છે, તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે. મન જ્યારે ઇચ્છાઓથી ખાલી હોય છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વિચારો કરતું નથી, ત્યારે એ સમાધિ કહેવાય છે.

યસ્ય બ્રહ્મણિ સંલીનં સમાધિસ્થં તદોચ્યતે । ધ્યાયતઃ પરમાત્માનમાત્મસ્થં યસ્ય યોગિનઃ ॥ ૧,૨૩૫.

યોગીનું મન જ્યારે બ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવાય છે. જે યોગી પોતાના અંતરમાં રહેલા પરમાત્માનું ધ્યાન કરે છે, તેનું મન એ પરમાત્મામાં સ્થિર થઈ જાય છે.