ગરુડપુરાણમ્

એવં મયોક્તં પરમપ્રભાવમાદ્યન્તહીનસ્ય પરસ્ય વિષ્ણોઃ । તસ્માદ્વિચિન્ત્યઃ પરમેશ્વરોઽસૌ વિમુક્તિકામેન નરેણ સમ્યક્ ॥ ૧,૨૩૪.

હું અવિનાશી અને અનંત વિષ્ણુની પરમ મહિમા કહી છે. તેથી, જે મુક્તિ ઇચ્છે છે, એ મનુષ્યે પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

બોધસ્વરૂપં પુરુષં પુરાણમાદિત્યવર્ણં વિમલં વિશુદ્ધમ્ । સઞ્ચિન્ત્ય વિષ્ણું પરમદ્વિતીયં કસ્તત્ર યોગી ન લંય પ્રયાતિ ॥ ૧,૨૩૪.

જે યોગી ચૈતન્ય સ્વરૂપ, પ્રાચીન, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, નિર્મળ, પરમ અને અદ્વિતીય એવા વિષ્ણુનું ધ્યાન કરે છે, તે મુક્તિ કેમ ન પામે?

ઇમં સ્તવં યઃ સતતં મનુષ્યઃ પઠેચ્ચ તદ્વત્પ્રયતઃ પ્રશાન્તઃ । સ ધૂતપાપ્મા વિતતપ્રભાવઃ પ્રયાતિ લોકં વિતતં મુરારેઃ ॥ ૧,૨૩૪.

જે મનુષ્ય શાંત અને નિયમિત રહી, હંમેશા આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે, તે પાપમુક્ત, તેજસ્વી બને છે અને મુરારીના લોકને પામે છે.

યઃ પ્રાર્થયત્યર્થમશેષસૌખ્યં ધર્મં ચ કામં ચ તથૈવ મોક્ષમ્ । સ સર્વમુત્સૃજ્ય પરં પુરાણં પ્રયાતિ વિષ્ણું શરણં વરેણ્યમ્ ॥ ૧,૨૩૪.

જે કોઈ ધન, સંપૂર્ણ સુખ, ધર્મ, કામ અને મુક્તિ ઈચ્છે છે, એ બધું છોડીને, સર્વોચ્ચ અને પ્રાચીન આશ્રય એવા શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુના શરણે જાય છે.

વિભું પ્રભું વિશ્વધરં વિશુદ્ધમશેષસંસારવિનાશહેતુમ્ । યો વાસુદેવં વિમલં પ્રપન્નઃ સ મોક્ષમાપ્નોતિ વિમુક્તસઙ્ગઃ ॥ ૧,૨૩૪.

જેમણે સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તિમાન, જગતને ધારણ કરનાર, શુદ્ધ અને સમગ્ર સંસારના વિનાશનું કારણ એવા વાસુદેવનું શરણ લીધું છે, તેઓ બંધનથી મુક્ત થઈને મોક્ષ પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૩૫ સૂત ઉવાચ વેદાન્તસાઙ્ખ્યસિદ્ધાન્તબ્રહ્મજ્ઞાનં વદામ્યહમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિષ્ણુરિત્યેવ ચિન્તયન્ ॥ ૧,૨૩૫.

સૂતજી કહે છે: હું હવે વેદાંત અને સાંખ્યમાં સ્થાપિત થયેલું બ્રહ્મજ્ઞાન કહું છું. 'હું બ્રહ્મ છું, પરમ પ્રકાશ છું, વિષ્ણુ છું' એમ ધ્યાન કરીને—

સૂર્યે હૃદ્વ્યોમ્નિ વહ્નૌ ચ જ્યોતિરેકં ત્રિધા સ્થિતમ્ । યથા સર્પિઃ શીરસ્થં ગવાં ન કુરુતે બલમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

એક જ પ્રકાશ ત્રણ રીતે રહે છે: સૂર્યમાં, હૃદયના આકાશમાં અને અગ્નિમાં; જેમ દૂધમાં રહેલું ઘી ગાયને તાકાત આપતું નથી, એમ.

નિર્ગતં કર્મસંયુક્તં દત્તં તાસાં મહા બલમ્ । તથા વિષ્ણુઃ શરીરસ્થો ન કરોતિ હિતં નણામ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે તે બહાર કાઢી કાર્ય સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે ગાયને મહાન બળ આપે છે; એ જ રીતે, વિષ્ણુ શરીરમાં રહેવાછતા પણ મનુષ્યને લાભ આપતા નથી.

વિનારાધનયા દેવઃ સર્વગઃ પરમેશ્વરઃ । આરુરુક્ષુમતીનાં તુ કર્મજ્ઞાનમુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

પૂજા વિના સર્વવ્યાપી પરમેશ્વર લાભ આપતા નથી; જે ઉન્નતિ ઈચ્છે છે, તેમના માટે કર્મજ્ઞાન જણાવાયું છે.

આરૂઢયોગવૃક્ષાણાં જ્ઞાનં ત્યાગં પરં મતમ્ । જ્ઞાતુમિચ્છતિ શબ્દાદીન્રાગો દ્વેષોઽથ જાયતે ॥ ૧,૨૩૫.

યોગના વૃક્ષ પર ચઢેલા માટે જ્ઞાન અને ત્યાગ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ ધ્વનિ અને અન્ય વિષયોને જાણવાની ઈચ્છા કરે છે, ત્યારે રાગ અને દ્વેષ ઉત્પન્ન થાય છે.

લોભો મોહઃ ક્રોધ એતૈર્યુક્તઃ પાપં નરશ્ચરેત્ । હસ્તાવુપસ્થમુદરં વાક્ચતુર્થો ચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

લોભ, મોહ અને ક્રોધ—જેમાં મનુષ્ય જોડાય છે, તે પાપ કરે છે. હાથ, ઉપસ્થાન, પેટ અને વાણી—આ ચાર—

એતત્સુસંયતં યસ્ય સ વિપ્રઃ કથ્યતે બુધૈઃ (ધઃ) । પરવિત્તં ન ગૃહ્ણાતિ ન હિંસાં કુરુતે તથા ॥ ૧,૨૩૫.

જેના આ બધું સારી રીતે સંયમિત હોય છે, તેને જ્ઞાનીઓ વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કહે છે; તે પરધન લેતો નથી અને હિંસા પણ કરતો નથી.

નાક્ષક્રીડારતો યસ્તુ હસ્તૌ તસ્ય સુસંયતૌ । પરસ્ત્રીવર્જનરતસ્તસ્યોપસ્થં સુસંયતમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જે મનુષ્ય જૂગારમાં રસ રાખતો નથી, તેના હાથ સંયમિત હોય છે; જે પરસ્ત્રીથી દૂર રહેવામાં આનંદ મેળવે છે, તેનો ઉપસ્થાન સંયમિત હોય છે.

અલોલુપમિદં ભુઙ્ક્તે જઠરં તસ્ય સંયતમ્ । સત્યં હિતં મિતં બ્રૂતે યસ્માદ્વાક્તસ્ય સંયતા ॥ ૧,૨૩૫.

જે લોભ વિના ભોજન કરે છે, તેનું પેટ સંયમિત હોય છે; જે સત્ય, હિતકારક અને મર્યાદિત બોલે છે, તેની વાણી સંયમિત હોય છે.

યસ્ય સંયતાન્યેતાનિ તસ્ય કિં તપસાધ્વરૈઃ । ઐક્યં યદ્બુદ્ધિમનસોરિન્દ્રિયાણાં ચ સર્વદા ॥ ૧,૨૩૫.

જેના આ બધું સંયમિત છે, તેને તપ કે યજ્ઞની શું જરૂર? બુદ્ધિ, મન અને ઇન્દ્રિયોની સતત એકતા—

સબીજં વાપિ નિર્બોજં ધ્યાનમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ । ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થિતાં બુદ્ધિં વિષયેષુ યુનક્તિ યઃ ॥ ૧,૨૩૫.

બીજવાળું હોય કે નિર્બીજ, એ જ ધ્યાન કહેવાય છે; જે પોતાની બુદ્ધિને ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરીને વિષયોમાં જોડે છે—

હન્દ્રિયાણામુપરમે મનસિ હ્યવ્યવસ્થિતે ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે ઇન્દ્રિયોએ કાર્ય કરવું બંધ કરી દીધું હોય અને મન અસ્થિર હોય—

સ્વપ્નાન્પશ્યત્યસૌ જીવો બાહ્યાનાભ્યન્તરાનથ । જીવો જાગ્રદવસ્થાયામેવમાહુર્વિપાશ્ચિતઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ત્યારે જીવ સ્વપ્ન જુએ છે, બહારના અને અંદરના; જાગૃત અવસ્થામાં પણ, વિદ્વાનો કહે છે, જીવ એવો જ હોય છે.

હૃદિ સ્થિતઃ સ તમસા મોહિતો ન સ્મરત્યપિ । યદા તસ્ય કુતો વેતિ સુષુપ્તિરિતિ કથ્યતે ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે જીવ હૃદયમાં સ્થિત હોય અને અંધકારથી મોહિત હોય, ત્યારે તેને કંઈયે યાદ રહેતું નથી; જ્યારે તેને ક્યાંથી શું થયું એ ખબર ન પડે, તેને સુષુપ્તિ કહે છે.

જાગ્રતો યસ્ય નો તન્દ્રા ન મોહો ન ભ્રમસ્તથા । ઉત્પદ્યતે ન જાનાતિ શબ્દાર્થવિષયાન્વશી ॥ ૧,૨૩૫.

જે જાગૃત અવસ્થામાં પણ ઉંઘ, મોહ કે ભ્રમ અનુભવતો નથી, અને જે શબ્દ અને અર્થના વિષયોમાં ઉદ્ભવતો કે જાણતો નથી, એવો મનુષ્ય સ્વયં સંયમિત હોય છે—

ઇન્દ્રિયાણિ સમાહૃત્ય વિષયેભ્યો મનસ્તથા । બુદ્ધ્યાહઙ્કારમપિ ચ પ્રકૃત્યા બુદ્ધિમેવ ચ ॥ ૧,૨૩૫.

જે પોતાના ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી ખેંચી લે છે, અને મનને પણ, સાથે બુદ્ધિ, અહંકાર અને સ્વભાવથી બુદ્ધિને પણ—

સંયમ્ય પ્રકૃતિં ચાપિ ચિચ્છક્ત્યા કેવલે સ્થિતઃ । પશ્યત્યાત્માનિ ચાત્માનમાત્મનાત્મપ્રકાશકમ્ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે મનુષ્ય પોતાની ચેતનાની શક્તિથી પ્રકૃતિને વશમાં રાખે છે અને માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે પોતાનો આત્મા પોતાને જોતો રહે છે, પોતે જ પોતાને પ્રકાશિત કરે છે.

ચિદ્રૂપમમૃતં શુદ્ધં નિષ્ક્રિયં વ્યાપકં શિવમ્ । તુરીયાયામવસ્થાયામાસ્થિતોઽસૌ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

ચોથા અવસ્થામાં, એ નિઃશંકપણે શુદ્ધ, અમર, નિષ્ક્રિય, સર્વવ્યાપી અને કલ્યાણરૂપ ચેતનામાં સ્થિત રહે છે.

શબ્દાદયો ગુણાઃ પઞ્ચ સત્ત્વાદ્યાશ્ચ ગુણાસ્ત્રયઃ । પુર્યષ્ટકસ્ય પદ્મસ્ય પત્રાણ્યષ્ટૌ ચ તાનિ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

શબ્દ અને બીજા ચાર ગુણો, તથા સત્ત્વાદિ ત્રણ ગુણો મળીને, સૂક્ષ્મ શરીરના કમળની આઠ પાંખો બને છે.

સામ્યાવસ્થા ગુણકૃતા પ્રકૃતિસ્તત્ર કર્ણિકા । કર્ણિકાયાં સ્થિતો દેવો દેહી ચિદ્રૂપ એવ હિ ॥ ૧,૨૩૫.

આ ગુણોથી બનેલી સમત્વાવસ્થા એ કમળનું મધ્યસ્થાન છે; અને એ મધ્યમાં ચેતનાસ્વરૂપ દેવ, એટલે કે embodied આત્મા, નિવાસ કરે છે.

પુર્યષ્ટકં પરિત્યજ્ય પ્રકૃતિઞ્ચ ગુણાત્મિકામ્ । યદા યાતિ તદા જીવો યાતિ મુક્તિં ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૩૫.

જ્યારે જીવ આઠ પ્રકારના સૂક્ષ્મ શરીર અને ગુણોથી બનેલી પ્રકૃતિને ત્યાગી દે છે, ત્યારે તે મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રાણાયામો જપશ્ચૈવ પ્રત્યાહારોઽથ ધારણા । ધ્યાનં સમાધિરિત્યેતે ષડ્યોગસ્ય પ્રસાધકાઃ ॥ ૧,૨૩૫.

શ્વાસનિયંત્રણ, જપ, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, એકાગ્રતા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ છેયોગના સાધન છે.

પાપક્ષયે દેવતાનાં પ્રીતિરિન્દ્રિયસંયમઃ । જપધ્યાનયુતો ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વગર્ભકઃ ॥ ૧,૨૩૫.

પાપ નાશ થાય ત્યારે દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી શકાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભ હોય છે, અને વિપરીત સ્થિતિને અગર્ભ કહે છે.

ષટ્ત્રિંશન્માત્રકઃ શ્રેષ્ઠશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ । મધ્યો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઓઙ્કારં સતતં જપેત્ ॥ ૧,૨૩૫.

છત્રીસ માત્રાવાળું ઓમ શ્રેષ્ઠ છે, ચોવીસ માત્રાવાળું મધ્યમ છે અને બાર માત્રાવાળું સૌથી નીચું છે—એમ કરીને હંમેશા ઓમનું જપ કરવું જોઈએ.