ગરુડપુરાણમ્

અસંત્યજ્ય ચ ગાર્હસ્થયં સ તપ્ત્વા ચ મહત્તપઃ । છિનત્તિ પૌરુષીં માયાં કેશવાર્પિતમાનસઃ ॥ ૧,૨૩૦.

ગૃહસ્થાશ્રમ છોડ્યા વિના અને મોટાં તપ પણ કર્યા પછી, જે પોતાનું મન કેશવને અર્પે છે, તે મનુષ્યમાયાને કાપી નાખે છે.

ક્ષમાં કુર્વન્તિ ક્રુદ્ધેષુ દયાં મૂર્ખેષુ માનવાઃ । મુદઞ્ચ ધર્મશીલેષુ ગોવિન્દે હૃદયસ્થિતે ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યારે ગોવિંદ હૃદયમાં વસે છે, ત્યારે માણસો ગુસ્સાવાળાઓને ક્ષમા આપે છે, મૂર્ખો પર દયા કરે છે અને ધર્મીજનોમાં આનંદ અનુભવે છે.

ધ્યાયેન્નારાયણં દેવં સ્નાનદાનાદિકર્મસુ । પ્રાયશ્ચિતેતેષુ સર્વેષુ દુષ્કૃતેષુ વિશેષતઃ ॥ ૧,૨૩૦.

સ્નાન, દાન અને બીજા બધા કર્મોમાં, ખાસ કરીને પ્રાયશ્ચિત્તમાં, મનુષ્યે દેવ નારાયણનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાભવઃ । યેષામિન્દીવરશ્યામો હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જેઓના હૃદયમાં ઇંદીવર જેવા શ્યામવર્ણના જનાર્દન વસે છે, તેમના માટે લાભ અને વિજય સદા છે—પરાજય તેમને ક્યારેય થઈ શકે નહીં.

કીટપક્ષિગણાનાઞ્ચ હરૌ સંન્યસ્તચેતસામ્ । ઊર્ધ્વા હ્યેવ ગતિશ્ચાસ્તિ કિં પુનર્જ્ઞાનિનાં નૃણામ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જેઓના મન હરિમાં સ્થિર છે એવા કીટ અને પક્ષીઓની પણ ઉન્નતિ થાય છે; તો જ્ઞાનવંત મનુષ્યોની તો વાત જ શું!

વાસુદેવતરુચ્છાયા નાતિશીતાતિતાપદા । નરકદ્વારશમની સા કિમર્થં ન સેવ્યતે ॥ ૧,૨૩૦.

વાસુદેવના વૃક્ષની છાંયડી ન તો વધારે ઠંડી છે, ન વધારે ગરમ—એ નરકના દ્વાર શમાવનારી છે; તો પછી લોકો તેને શા માટે શોધતા નથી?

ન ચ દુર્વાસસઃ શાપો રાજ્યઞ્ચાપિ શચીપતેઃ । હન્તું સમર્થં હિ સખે હૃત્કૃતે મધુસૂદને ॥ ૧,૨૩૦.

મિત્ર, જેનું હૃદય મધુસૂદન માટે સમર્પિત છે, તેને ન તો દુર્વાસાનો શાપ અને ન શચીપતિનું રાજ્ય પણ કશી હાનિ કરી શકે નહીં.

વદતસ્તિષ્ઠતોઽન્યદ્વા સ્વેચ્છયા કર્મ કુર્વતઃ । નાપયાતિ યદા ચિન્તા સિદ્ધાં મન્યેત ધારણામ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યારે બોલતા, ઊભા રહેતા કે મનગમતા કામ કરતા પણ ચિંતાનો અનુભવ થતો નથી, ત્યારે સમજવું કે ધ્યાન પૂર્ણ થયું છે.

ધ્યેયઃ સદા સવિતૃમણ્ડલમધ્યવર્તો નારાયણઃ સરસિજાસનસન્નિવિષ્ટઃ । કેયૂરવાન્મકરકુણ્ડલવાન્કિરીટી હારી હિરણ્મયવપુર્ધૃતશઙ્ખચક્રઃ ॥ ૧,૨૩૦.

મનુષ્યે સદા નારાયણનું ધ્યાન કરવું—જે સૂર્યમંડળના મધ્યમાં, કમળ પર બેસેલા, કાંડા, મકરાકૃતિના કુંડળ, મુગટ, હાર અને સોનેરી કાયાથી શોભતા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરેલા છે.

ન હિ ધ્યાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે । શ્વપચાન્નાનિ ભુઞ્જાનો પાપી નૈવાત્ર લિપ્યતે ॥ ૧,૨૩૦.

ધ્યાન જેટલું પવિત્ર અહીં બીજું કશું નથી; જો પાપી માણસ પણ ચંડાળના ભોજન ખાય, તો તે પણ ધ્યાનથી દૂષિત થતો નથી.

સદા ચિત્તં સમાસક્તં જન્તોર્વિષયગોચરે । યદિ નારાયણેઽપ્યેવં કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥ ૧,૨૩૦.

જીવનું મન હંમેશાં વિષયોમાં જ જોડાયેલું રહે છે; જો એ મન નારાયણમાં એટલું જ જોડાય, તો કોણ બંધનમાંથી મુક્ત ન થાય?

સૂત ઉવાચ । વિષ્ણુભક્તિર્યસ્ય ચિત્તે કં વા જીવો નમેત્સદા । સ તારયતિ ચાત્માનં તદૈવ દુરિતાર્ણવાત્ ॥ ૧,૨૩૦.

સૂતાએ કહ્યું: જેના હૃદયમાં વિષ્ણુભક્તિ છે અને જેનું આત્મા હંમેશાં ભગવાનને વંદન કરે છે, તે પોતે જ પાપના મહાસાગરથી તરત જ પાર ઉતરી જાય છે.

તઞ્જ્ઞાનં યત્ર ગોવિન્દઃ સા કથા યત્ર કાશવઃ । તત્કર્મ યત્તદર્થાય કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યાં જ્ઞાન પણ ગોવિંદનું હોય, વાત પણ કેશવની થાય અને કર્મ પણ એના માટે થાય, ત્યાં વધુ બોલવાની જરૂર શું છે?

સા જિહ્વા યા હરિં સ્તૌતિ તચ્ચિત્તં યત્તદર્પિતમ્ । તાવેવ કેવલૌ શ્લાઘ્યૌ યૌ તત્પૂજાકરૌ કરૌ ॥ ૧,૨૩૦.

એ જ જીભ વખાણવા જેવી છે જે હરિને સ્તુતિ કરે છે; એ જ મન વખાણવું જે ભગવાનને અર્પણ થાય છે; અને એ જ બે હાથ સાચા અર્થમાં વખાણવા લાયક છે, જે ભગવાનની પૂજા કરે છે.

પ્રણામમીશસ્ય શિરઃ ફલં વિદુસ્તદર્ચનં પાણિફલં દિવૌકસઃ । મનઃ ફલં તદ્ગુણકર્મચિન્તનં વચસ્તુ ગોવિન્દગુણસ્તુતિઃ ફલમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

માથું તો ત્યારે ફળે છે જ્યારે ભગવાનને નમન થાય; દેવતાઓ કહે છે કે હાથનું ફળ પૂજામાં છે; મનનું ફળ એના ગુણ અને કૃત્યનું ચિંતન છે; અને વાણીનું ફળ ગોવિંદના ગુણગાનમાં છે.

મેરુમન્દરમાત્રોઽપિ રાશિઃ પાપસ્ય કર્મણઃ । કેશવસ્મરણાદેવ તસ્ય સર્વં વિનશ્યતિ ॥ ૧,૨૩૦.

મેરુ કે મંદર જેટલું મોટું પાપનું ઢગલું હોય, પણ જો કેશવનું સ્મરણ થાય, તો એ બધું નાશ પામે છે.

યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે કર્મ પુરુષઃ સાધ્વસાધુ વા । સર્વં નારાયણે ન્યસ્ય કુર્વન્નપિ ન લિમ્પતિ ॥ ૧,૨૩૦.

માણસે જેવું પણ કર્મ કરે, સારું કે ખરાબ, જો એ બધું નારાયણને અર્પણ કરે, તો એ કર્મ કરતાં પણ પાપ લાગતું નથી.

તૃણાદિચતુરાસ્યાન્તં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ । ચરાચરં જગત્સર્વં પ્રસુપ્તં માયયા તવ ॥ ૧,૨૩૦.

ઘાસથી લઈને ચારમુખી બ્રહ્મા સુધી, ચાર પ્રકારના જીવ, ચાલતા અને અચળ બધાં જ, તારી માયામાં સૂઈ ગયા છે.

યસ્મિન્ન્યસ્તમતિર્ન યાતિ નરકં સ્વર્ગોઽપિ યચ્ચિન્તને વિઘ્નો યત્ર નવા વિશેત્કથમપિ બ્રાહ્મોઽપિલોકોઽલ્પકઃ । મુક્તિઞ્ચેતસિ સંસ્થિતો જડધિયાં પુંસાં દદાત્યવ્યયઃ કિઞ્ચિત્રં યદયં પ્રયાતિ વિલયં તત્રાચ્યુતે કીર્તિતે ॥ ૧,૨૩૦.

જેની બુદ્ધિ એ એકમાં સ્થિર થાય છે, એ નરકમાં નથી જતો; એનું મન સ્વર્ગમાં પણ અટકી નથી શકતું અને બ્રહ્મલોક પણ નાનું લાગે છે. મુક્તિ મનમાં સ્થિર થાય તો અવિનાશી ભગવાન એ મૂર્ખને પણ આપે છે. અચ્યુતનું કીર્તન થાય ત્યારે બધું લય પામે એમાં શું આશ્ચર્ય છે?

અગ્નિકાર્યં જપઃ સ્નાનં વિષ્ણોર્ધ્યાનઞ્ચ પૂજનમ્ । ગન્તું દુઃ ખોદધેઃ કુર્યુર્યે ચ તત્ર નરન્તિ તે ॥ ૧,૨૩૦.

જે લોકો અગ્નિહવન, જપ, સ્નાન, વિષ્ણુનું ધ્યાન અને પૂજા કરે છે, તેઓ દુઃખના મહાસાગર પાર કરવા માટે જ કરે છે અને એ ધ્યેયને પામે છે.

રાષ્ટ્રસ્ય શરણં રાજા પિતરો બાલકસ્ય ચ । ધર્મશ્ચ સર્વમર્ત્યાનાં સર્વસ્ય શરણં હરિઃ ॥ ૧,૨૩૦.

રાજા રાજ્યનો આશરો છે, પિતા બાળકનો આશરો છે, ધર્મ બધાં મરતાં માણસોનો આશરો છે અને હરી બધાનો આશરો છે.

યે નમન્તિ જગદ્યોનિં વાસુદેવં સનાતનમ્ । ન યેભ્યો વિદ્યતે તીર્થમધિકં મુનિસત્તમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જે લોકો જગતના મૂળ અને સનાતન વસુદેવને નમન કરે છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, એમની તુલનામાં બીજું કોઈ તીર્થ નથી.

અનર્ઘરત્નપૂજાઞ્ચ કુર્યાત્સ્વાધ્યાયમેવ ચ । તમેવોદ્દિશ્ય ગોવિન્દં ધ્યાયન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥ ૧,૨૩૦.

અનમોલ રત્નો અર્પણ કરવી અને શાસ્ત્રપાઠ કરવો જોઈએ, પણ એ બધું ગોવિંદને સમર્પિત કરીને, હંમેશાં એકાગ્રતાથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શૂદ્રં વા ભગવદ્ભક્તં નિષાદં શ્વપચં તથા । દ્વિજજાતિ સમંમન્યો ન યાતિ નરકં નરઃ ॥ ૧,૨૩૦.

શૂદ્ર હોય, ભગવાનનો ભક્ત હોય, નિષાદ કે ચંડાળ હોય, જે એમને દ્વિજ જેટલા સમાન માને છે, એ માણસ કદી નરકમાં નથી જતો.

આદરેણ સદા સ્તૌતિ ધનવન્તં ધનેચ્છયા । તથા વિશ્વસ્ય કર્તારં કો ન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥ ૧,૨૩૦.

જેમ ધન માટે લોકો ધનવાનની હંમેશાં આદરપૂર્વક પ્રશંસા કરે છે, તેમ જ જગતના સર્જનહારની સ્તુતિ કરવાથી કોણ બંધનમાંથી મુક્ત ન થાય?

યથા પ્રાપ્તવનો વહ્નિર્દહત્યાર્દ્રમપીન્ધનમ્ । તથાવિધઃ સ્થિતો વિષ્ણુર્યોગિનાં સર્વકિલ્વિષમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જેમ આગ ભીંજાયેલા લાકડાને પણ મળતાં જ બળી નાખે છે, તેમ વિષ્ણુ યોગીઓના બધા પાપો ક્ષણમાં ભસ્મ કરી નાખે છે.

આદીપ્તં પર્વતં યદ્વન્નાશ્રયન્તિ મૃગાદયઃ । તદ્વત્પાપનિ સર્વાણિ યોગાભ્યાસરતં નરમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જેમ પ્રજ્વલિત પર્વત પાસે પશુઓ જતાં નથી, તેમ યોગાભ્યાસમાં તત્પર માણસ પાસે બધા પાપો આવતાં નથી.

યસ્ય યાવાંશ્ચ વિશ્વાસસ્તસ્ય સિદ્ધિસ્તુ તાવતી । એતવાનેવ કૃષ્ણસ્ય પ્રભાવઃ પરિમીયતે ॥ ૧,૨૩૦.

જેતલી શ્રદ્ધા હોય છે, એટલી જ સિદ્ધિ મળે છે; શ્રીકૃષ્ણની મહિમા પણ એટલી જ સમજાય છે.

વિદ્વેષાદપિ ગોવિન્દં દમઘોષાત્મજઃ સ્મરન્ । શિશુપાલો ગતસ્તત્ત્વં કિં પુનસ્તત્પરાયણઃ ॥ ૧,૨૩૦.

દમઘોષપુત્ર શિશુપાલે પણ દ્વેષથી પણ ગોવિંદનું સ્મરણ કરીને પરમ તત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; તો જે તેની ભક્તિ કરે છે, તેને શું કહેવું?