ગરુડપુરાણમ્

મુહૂર્તમપિ યો ધ્યાયેન્નારાયણમતન્દ્રિતઃ । સોઽપિ સ્વર્ગતિમાપ્નોતિ કિં પુનસ્તત્પરાયણઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જે મનુષ્ય એક ક્ષણ પણ નિર્વિઘ્નપણે નારાયણનું ધ્યાન કરે છે, તે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે—તો જે સર્વે રીતે સમર્પિત છે, તેની તો વાત જ શું!

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ યોગસ્થસ્ય ચ યોગિનઃ । યા કાચિન્મનસો વૃત્તિઃ સા ભવત્યચ્યુતાશ્રયાત્ ॥ ૧,૨૩૦.

યોગમાં સ્થિત યોગીને જાગ્રત, સ્વપ્ન કે સુષુપ્તિ—કોઈ પણ અવસ્થામાં મનની જે કોઈ ચાલ થાય, એ બધું અચ્યૂતના આશ્રયમાં જ રહે છે.

ઉત્તિષ્ઠન્નિપતન્વિષ્ણું પ્રલપન્વિવિશંસ્તથા । ભુઞ્જઞ્જાગ્રચ્ચ ગોવિન્દં માધવં યશ્ચ સંસ્મરેત્ ॥ ૧,૨૩૦.

ઉઠતા, સુતા, બોલતા, અંદર જતા, ખાવા બેઠા કે જાગતા—જે કોઈ પણ સમયે જે મનુષ્ય ગોવિંદ કે માધવનું સ્મરણ કરે છે—

સ્વેસ્વે કર્મણ્યભિરતઃ કુર્યાચ્ચિત્તં જનાર્દને । એષા શાસ્ત્રાનુસારોક્તિઃ કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ ॥ ૧,૨૩૦.

પોતાના કર્મમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્યે પોતાનું મન જનાર્દનમાં લગાડવું જોઈએ—આ જ શાસ્ત્રોની વાત છે, વધુ શબ્દોની જરૂર નથી.

ધ્યાનમેવ પરો ધર્મો ધ્યાનમેવ પરં તપઃ । ધ્યાનમેવ પરં શૌચં તસ્માદ્ધ્યાનપરો ભવેત્ ॥ ૧,૨૩૦.

ધ્યાન જ સર્વોત્તમ ધર્મ છે, ધ્યાન જ સર્વોત્તમ તપ છે, ધ્યાન જ સર્વોત્તમ પવિત્રતા છે; તેથી મનુષ્યે ધ્યાનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

નાસ્તિ વિષ્ણોઃ પરં ધ્થેયં તપો નાનશનાત્પરમ્ । તસ્માત્પ્રધાનમત્રોક્તં વાસુદેવસ્ય ચિન્તનમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

વિષ્ણુ સિવાય બીજું કોઈ ધ્યાનનું વિષય નથી, ઉપવાસથી મોટું તપ નથી; તેથી અહીં મુખ્ય ઉપદેશ વાસુદેવનું ચિંતન જ છે.

યદ્દુર્લભં પરં પ્રાપ્યં મનસો યન્ન ગોચરમ્ । તદપ્યપ્રાર્થિતં ધ્યાતો દદાતિ મધુસૂદનઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જે દુર્લભ, સર્વોચ્ચ અને મનથી પણ પરે છે—એવું પણ, માધુસૂદનનું ધ્યાન કરનારને, વિનંતી કર્યા વિના, તે આપી દે છે.

પ્રમાદાત્કુર્વતાં કર્મ પ્રચ્યવેતાધ્વરેષુ યત્ । સ્મરણાદેવ તદ્વિષ્ણોઃ સંપૂર્ણં સ્યાદિતિ શ્રુતિઃ ॥ ૧,૨૩૦.

યજ્ઞ કે અન્ય કર્મોમાં ભૂલ થઈ જાય તો પણ, શ્રુતિ કહે છે કે માત્ર વિષ્ણુનું સ્મરણ કરવાથી તે પૂર્ણ થઈ જાય છે.

ધ્યાનેન સદૃશો નાસ્તિ શોધનં પાપકર્મણામ્ । આગામિદેહહેતૂનાં દાહકો યોગપાવકઃ ॥ ૧,૨૩૦.

પાપી કર્મો માટે ધ્યાન જેટલું શુદ્ધિકારક બીજું કંઈ નથી; યોગની અગ્નિ ભવિષ્યના જન્મોના કારણોને દહન કરે છે.

વિનિષ્પન્નસમાધિસ્તુ મુક્તિમત્રૈવ જન્મનિ । પ્રાપ્નોતિ યોગી યોગાગ્નિદગ્ધકર્મા ચ યોઽચિરાત્ ॥ ૧,૨૩૦.

જે યોગી સંપૂર્ણ સમાધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને યોગાગ્નિથી પોતાના કર્મો દહન કરે છે, તે આ જ જન્મમાં મુક્તિ પામે છે અને તે પણ ઝડપથી.

યથાગ્નિરુદ્યતશિખઃ કક્ષં દહતિ વાનિલઃ । તથા ચિત્તસ્થિતે વિષ્ણૌ યોગિના સર્વકિલ્બિષમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જે રીતે ઉંચા શিখાવાળો અગ્નિ જંગલને દહન કરે છે, એ જ રીતે, જ્યારે મનમાં વિષ્ણુ સ્થિર થાય છે, યોગી સર્વ પાપ દહન કરી નાખે છે.

યથાગ્નિયોગાત્કનકમમલં સંપ્રજાયતે । સંપ્લુષ્ટો વાસુદેવેન મનુષ્યાણાં સદા મલઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જેમ અગ્નિથી સોનુ શુદ્ધ બને છે, તેમ વાસુદેવના સ્પર્શથી મનુષ્યના બધા દોષો સદા દુર થઈ જાય છે.

ગઙ્ગાસ્નાનસહસ્રેષુ પુષ્કરસ્નાનકોટિષુ । યત્પાપં નિલયયાતિ સ્મૃતે નશ્યતિ તદ્ધરૌ ॥ ૧,૨૩૦.

ગંગામાં હજાર વખત સ્નાન કરો કે પુષ્કરમાં કરોડ વખત ડૂબકી લો, છતાં જે પાપ દૂર થતું નથી, તે હરિનું સ્મરણ કરતાં જ નાશ પામે છે.

પ્રાણાયામસહસ્નૈસ્તુ યત્પાપં નશ્યતિ ધ્રુવમ્ । ક્ષણમાત્રેણ તત્પાપં હરેર્ધ્યાનાત્પ્રણશ્યતિ ॥ ૧,૨૩૦.

હજારો પ્રાણાયામથી જે પાપ ચોક્કસ નાશ પામે છે, તે પાપ હરિનું ધ્યાન માત્ર એક ક્ષણમાં જ દુર થઈ જાય છે.

કલિપ્રભાવાદ્દુષ્ટોક્તિઃ પાષણ્ડાનાં તથોક્તયઃ । ન ક્રામેન્માનસં તસ્ય યસ્ય ચેતસિ કેશવઃ ॥ ૧,૨૩૦.

કળીયુગના પ્રભાવે પાખંડી લોકોની ખોટી વાતો અને શિક્ષણો, જેના મનમાં કેશવ વસે છે, તેના મનને કદી સ્પર્શી શકતી નથી.

સા તિથિસ્તદહોરાત્રં સ યોગઃ સ ચ ચન્દ્રમાઃ । લગ્નં તદેવ વિખ્યાતં યત્ર સંસ્મર્યતે હરિઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જે દિવસે હરિનું સ્મરણ થાય, એ જ પવિત્ર તિથિ, એ જ શુભ રાત, એ જ યોગ, એ જ ચંદ્ર અને એ જ પ્રસિદ્ધ લગ્ન ગણાય છે.

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સા ચાર્થજડમૂકતા । ચન્મુહૂર્તં ક્ષણો વાપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યારે એક ક્ષણ કે પળ માટે પણ વાસુદેવનું ચિંતન ન થાય, ત્યારે એ જ ખોટ, એ જ મોટું દુષણ અને એ જ ધન અંગેની મૂર્ખતા કહેવાય છે.

કલૌ કૃત યુગં તસ્ય કલિસ્તસ્ય કૃતે યુગે । હૃદિ નો યસ્ય ગોવિન્દો યસ્ય ચેતસિ નાચ્યુતઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જેના હૃદયમાં ગોવિંદ નથી અને મનમાં અચ્યૂત નથી, તેના માટે કળીયુગ પણ કૃતયુગ બની જાય છે અને કૃતયુગ પણ કળીયુગ સમાન બની જાય છે.

યસ્યાગ્રતસ્તથા પૃષ્ઠે ગચ્છતસ્તિષ્ઠતોઽપિ વા । ગોવિન્દે નિયતં ચેતઃ કૃતકૃત્યઃ સદૈવ સઃ ॥ ૧,૨૩૦.

આગળ, પાછળ, ચાલતા કે ઊભા હોય, જેમનું મન ગોવિંદમાં સદા સ્થિર છે, તેઓ બધું પૂરું કરી ચૂક્યા ગણાય છે.

વાસુદેવે મનો યસ્ય જપહોમાર્ચનાદિષુ । તસ્યાન્તરાયો મૈત્રેય વેવેન્દ્રત્વાદિકં ફલમ્ ॥ ૧,૨૩૦.

મૈત્રેય, જેનું મન જપ, હોમ, પૂજા અને બીજા કર્મોમાં પણ વાસુદેવમાં સ્થિર છે, તેના માટે અવરોધો પણ ઇન્દ્રપદ જેવા ફળદાયક બની જાય છે.

અસંત્યજ્ય ચ ગાર્હસ્થયં સ તપ્ત્વા ચ મહત્તપઃ । છિનત્તિ પૌરુષીં માયાં કેશવાર્પિતમાનસઃ ॥ ૧,૨૩૦.

ગૃહસ્થાશ્રમ છોડ્યા વિના અને મોટાં તપ પણ કર્યા પછી, જે પોતાનું મન કેશવને અર્પે છે, તે મનુષ્યમાયાને કાપી નાખે છે.

ક્ષમાં કુર્વન્તિ ક્રુદ્ધેષુ દયાં મૂર્ખેષુ માનવાઃ । મુદઞ્ચ ધર્મશીલેષુ ગોવિન્દે હૃદયસ્થિતે ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યારે ગોવિંદ હૃદયમાં વસે છે, ત્યારે માણસો ગુસ્સાવાળાઓને ક્ષમા આપે છે, મૂર્ખો પર દયા કરે છે અને ધર્મીજનોમાં આનંદ અનુભવે છે.

ધ્યાયેન્નારાયણં દેવં સ્નાનદાનાદિકર્મસુ । પ્રાયશ્ચિતેતેષુ સર્વેષુ દુષ્કૃતેષુ વિશેષતઃ ॥ ૧,૨૩૦.

સ્નાન, દાન અને બીજા બધા કર્મોમાં, ખાસ કરીને પ્રાયશ્ચિત્તમાં, મનુષ્યે દેવ નારાયણનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાભવઃ । યેષામિન્દીવરશ્યામો હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ ॥ ૧,૨૩૦.

જેઓના હૃદયમાં ઇંદીવર જેવા શ્યામવર્ણના જનાર્દન વસે છે, તેમના માટે લાભ અને વિજય સદા છે—પરાજય તેમને ક્યારેય થઈ શકે નહીં.

કીટપક્ષિગણાનાઞ્ચ હરૌ સંન્યસ્તચેતસામ્ । ઊર્ધ્વા હ્યેવ ગતિશ્ચાસ્તિ કિં પુનર્જ્ઞાનિનાં નૃણામ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જેઓના મન હરિમાં સ્થિર છે એવા કીટ અને પક્ષીઓની પણ ઉન્નતિ થાય છે; તો જ્ઞાનવંત મનુષ્યોની તો વાત જ શું!

વાસુદેવતરુચ્છાયા નાતિશીતાતિતાપદા । નરકદ્વારશમની સા કિમર્થં ન સેવ્યતે ॥ ૧,૨૩૦.

વાસુદેવના વૃક્ષની છાંયડી ન તો વધારે ઠંડી છે, ન વધારે ગરમ—એ નરકના દ્વાર શમાવનારી છે; તો પછી લોકો તેને શા માટે શોધતા નથી?

ન ચ દુર્વાસસઃ શાપો રાજ્યઞ્ચાપિ શચીપતેઃ । હન્તું સમર્થં હિ સખે હૃત્કૃતે મધુસૂદને ॥ ૧,૨૩૦.

મિત્ર, જેનું હૃદય મધુસૂદન માટે સમર્પિત છે, તેને ન તો દુર્વાસાનો શાપ અને ન શચીપતિનું રાજ્ય પણ કશી હાનિ કરી શકે નહીં.

વદતસ્તિષ્ઠતોઽન્યદ્વા સ્વેચ્છયા કર્મ કુર્વતઃ । નાપયાતિ યદા ચિન્તા સિદ્ધાં મન્યેત ધારણામ્ ॥ ૧,૨૩૦.

જ્યારે બોલતા, ઊભા રહેતા કે મનગમતા કામ કરતા પણ ચિંતાનો અનુભવ થતો નથી, ત્યારે સમજવું કે ધ્યાન પૂર્ણ થયું છે.

ધ્યેયઃ સદા સવિતૃમણ્ડલમધ્યવર્તો નારાયણઃ સરસિજાસનસન્નિવિષ્ટઃ । કેયૂરવાન્મકરકુણ્ડલવાન્કિરીટી હારી હિરણ્મયવપુર્ધૃતશઙ્ખચક્રઃ ॥ ૧,૨૩૦.

મનુષ્યે સદા નારાયણનું ધ્યાન કરવું—જે સૂર્યમંડળના મધ્યમાં, કમળ પર બેસેલા, કાંડા, મકરાકૃતિના કુંડળ, મુગટ, હાર અને સોનેરી કાયાથી શોભતા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરેલા છે.