ગરુડપુરાણમ્

તસ્માત્સેવા બુધૈઃ પ્રોક્તા ભક્તિસાધનભૂયસી । તે ભક્તા લોકનાથસ્ય નામકર્માદિકીર્તને ॥ ૧,૨૨૭.

આથી, વિદ્વાનોએ સેવા ને ભક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન કહ્યું છે; એવા ભક્તો જગતના સ્વામીના નામ, કથા અને કૃત્યોનું ગાન કરે છે.

મુઞ્ચન્ત્યશ્રૂણિ સંહર્ષાદ્યે પ્રહૃષ્ટનૂરુહાઃ । જગદ્ધાતુર્મહેશસ્ય દિવ્યાજ્ઞાચરણા વયમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

જે ભક્તો આનંદથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવે છે અને રોમાંચિત થાય છે, તેઓ કહે છે: 'અમે જગતના સર્જનહાર મહેશ્વર ભગવાનની દૈવી આજ્ઞાના અનુયાયી છીએ.'

ઇહ નિત્યક્રિયાઃ કુર્યુઃ સ્નિગ્ધા યે વૈષ્ણવાસ્તુ તે । બ્રહ્માક્ષરં ન શૃણ્વન્વૈ તયા ભગવતેરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

અહીં જે વૈષ્ણવો પ્રેમથી રોજની ક્રિયાઓ કરે છે, પણ જો તેઓ બ્રહ્માક્ષર, એટલે કે ભગવાનની આજ્ઞા, સાંભળતા નથી, તો એ બધું વ્યર્થ છે.

પ્રણામપૂર્વકં ભક્ત્યા યો વદેદ્વૈષ્ણવો હિ સઃ । તદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજનં ચાનુમોદનમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

જે ભક્તિપૂર્વક અને નમન કરીને બોલે છે, એ સાચો વૈષ્ણવ છે; તે ભગવાનના ભક્તો પર પ્રેમ રાખે છે, તેમનું સન્માન કરે છે અને તેમને આનંદ આપે છે.

તત્કથાશ્રવણે પ્રીતિરશ્રુનેત્રાઙ્ગવિક્રિયાઃ । યેન સર્વાત્મના વિષ્ણૌ ભક્ત્યા ભાવો નિવેશિતઃ ॥ ૧,૨૨૭.

જેને ભગવાનની કથા સાંભળવામાં આનંદ આવે છે, આંખોમાંથી આંસુ આવે છે, શરીરે રોમાંચ થાય છે—એવી ભક્તિથી જાણાય છે કે, મનુષ્યે સમગ્ર હૃદયથી વિષ્ણુમાં ભાવ સ્થાપ્યો છે.

વિપ્રેભ્યશ્ચ કૃતાત્મત્વાન્મહાભાગવતો હિ સઃ । વિશ્વોપકરણં નિત્યં તદર્થં સઙ્ગવર્જનમ્ । સ્વયમભ્યર્ચનઞ્ચૈવ યો વિષ્ણુઞ્ચોપજીવતિ ॥ ૧,૨૨૭.

આત્મસંયમથી જે દ્વિજ મહાભાગવત બને છે, તે સદા જગતના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરે છે, દુષ્ટ સંગત ટાળી દે છે અને પોતે ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના કરે છે.

ભક્તિરષ્ટવિધા હ્યેષા યસ્મિન્મ્લેચ્છોઽપિ વર્તતે । સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

આ ભક્તિ આઠ પ્રકારની છે; એમાં જો કોઈ વિદેશી પણ હોય, તો એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મુનિ અને ભાગ્યશાળી કહેવાય છે અને પરમ ગતિ પામે છે.

તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હરિઃ । સ્મૃતઃ સંભાષિતો વાપિ પૂજિતો વા દ્વિજોત્તમઃ । પુનાતિ ભગવદ્ભક્તશ્ચણ્ડાલોઽપિ યદૃચ્છયા ॥ ૧,૨૨૭.

એવા ભક્તને આપવું અને એ પાસેથી લેવું યોગ્ય છે; એનું પૂજન હરિ જેવું જ કરવું. એ ભક્તનું સ્મરણ, વાતચીત કે પૂજન—even જો એ નીચ જાતિનો હોય—એ પણ પવિત્ર કરે છે.

દયાં કુરુ પ્રપન્નાય તવાસ્મીતિ ચ યો વદેત્ । અભયં સર્વભૂતેભ્યો દદ્યાદેતદ્વ્રતં હરેઃ ॥ ૧,૨૨૭.

જે શરણાગત થઈને કહે છે: 'હું તારો છું,' એ પર દયા કરવી. હરિનું વ્રત એ છે કે, બધા જીવોને નિર્ભયતા આપવી.

મન્ત્રજાપિસહસ્રેભ્યઃ સર્વવેદાન્તપારગઃ । સર્વવેદાન્તવિત્કોટ્યાં વિષ્ણુભક્તો વિશિષ્યતે ॥ ૧,૨૨૭.

હજારો મંત્રો જાપનારા અને બધા વેદાંત જાણનારા, લાખો વેદાંતના પંડિતો વચ્ચે પણ, જે વિષ્ણુના ભક્ત છે, એ બધાથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

એકાન્તિનઃ સ્વવપુષા ગચ્છન્તિ પરમં પદમ્ । એકાન્તેન સમો વિષ્ણુસ્તસ્માદેષાં પરાયણઃ ॥ ૧,૨૨૭.

જે લોકો એકાગ્ર ચિત્તે ભક્તિ કરે છે, તેઓ પોતાના રૂપે પરમ સ્થાન પામે છે; એમના માટે વિષ્ણુ જ સર્વોચ્ચ ધ્યેય છે, એમની એકનિષ્ઠ ભક્તિ સમાન બીજું કશું નથી.

યસ્માદેકાન્તિનઃ પ્રોક્તાસ્તદ્ભાગવતચેતસઃ । પ્રિયાણામપિ સર્વેષાં દેવદેવસ્ય સુપ્રિયઃ ॥ ૧,૨૨૭.

એમને એકાગ્ર મનવાળા કહેવામાં આવે છે, એમનું હૃદય ભગવાનમાં લીન રહે છે; બધા પ્રિયજનોથી પણ, એ લોકો દેવોના દેવને સૌથી વધુ પ્રિય છે.

આપત્સ્વપિ સદા ભસ્ય ભક્તિરવ્યભિચારિણા । યા પ્રીતિરધિકા વિષ્ણોર્વિષયેષ્વનપાયિની ॥ ૧,૨૨૭.

મુશ્કેલીમાં પણ જે અડગ ભક્તિ રહે છે, એ હંમેશા વખાણાય છે; વિષ્ણુ પ્રત્યે જે પ્રેમ છે, એ કોઈપણ વિષય કરતાં વધારે છે અને કદી ઓગળતો નથી.

વિષ્ણું સંસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્નોપસર્પતિ । દૃઢભક્તોઽપિ વેદાદિસર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ ॥ ૧,૨૨૭.

જ્યારે હું વિષ્ણુનું સ્મરણ કરું છું ત્યારે એ ભક્તિ મારા હૃદયમાંથી કદી દૂર થતી નથી; ભલે કોઈ દૃઢ ભક્ત હોય અને બધા વેદો તથા શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવતો હોય.

યો ન સર્વેશ્વરે ભક્તસ્તં વિદ્યાત્પુરુષાધમમ્ । નાધીતવેદશાસ્ત્રોઽપિ ન કૃતોઽધ્વરસમ્ભવઃ । યો ભક્તિં વહતે વિષ્ણૌ તેન સર્વં કૃતં ભવેત્ ॥ ૧,૨૨૭.

જે સર્વેશ્વર વિષ્ણુમાં ભક્તિ ધરાવતો નથી, તેને સૌથી નીચો માનવો; અને જો કોઈએ વેદ-શાસ્ત્રો ભણ્યા નથી કે યજ્ઞ કર્યા નથી, પણ જો તે વિષ્ણુમાં ભક્તિ રાખે છે, તો એ બધું જ પ્રાપ્ત કરી લે છે.

યજ્વાનઃ ક્રતુમુખ્યાનાં વેદાનાં પારગા અપિ । ન તાં યાન્તિ ગતિં ભક્તા યાં યાન્તિ મુનિસત્તમાઃ ॥ ૧,૨૨૭.

યજ્ઞ કરનારા, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કરનારા અને વેદોનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન ધરાવનારા પણ, જે અવસ્થા ભક્તિપૂર્વક મુનિઓ પામે છે, એ પામતા નથી.

યઃ કશ્ચિદ્વૈષ્ણવો લોકે મિથ્યાચારોઽપ્યનાશ્રમી । પુનાતિ સકલાંલ્લોકાન્સહસ્રાંશુરિવોદિતઃ ॥ ૧,૨૨૭.

દુનિયામાં કોઈ પણ વૈષ્ણવ, ભલે તેનું વર્તન ખોટું હોય કે તે આશ્રમથી બહાર હોય, તો પણ, તે ઉગતા સૂર્ય જેવી રીતે બધા લોકોએ પવિત્ર કરે છે.

યે નૃશંસા દુરાત્માનઃ પાપાચરરતાસ્તથા । તેઽપિ યાન્તિ પરં સ્થાનં નારાયણપરાયણાઃ ॥ ૧,૨૨૭.

જે લોકો ક્રૂર, દુષ્ટ અને પાપમાં રત હોય, છતાં જો તેઓ નારાયણમાં પરાયણ હોય, તો તેઓ પણ પરમ સ્થાન પામે છે.

દૃઢા જનાર્દને ભક્તિર્યદૈવાવ્યભિચારિણી । તદા કિયત્સ્વર્ગસુખં સૈવ નિર્વાણહેતુકા ॥ ૧,૨૨૭.

જ્યારે જનાર્દન પ્રત્યે દૃઢ અને અવિચલ ભક્તિ હોય છે, ત્યારે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, સ્વર્ગનું જે સુખ છે, એ ભક્તિ જ મોક્ષનું કારણ બની જાય છે.

ભ્રામ્યતાં તત્ર સંસારે નરાણાં કુર્મદુર્ગમે । હસ્તાવલમ્બને હ્યેકં યેન તુષ્યેજ્જનાર્દનઃ । ન શૃણોતિ ગુણાન્દિવ્યાન્દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ । સ મરો બધિરો જ્ઞેયઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ ॥ ૧,૨૨૭.

આ સંસારમાં માણસો કાચબાની ચાલ જેવી મુશ્કેલ માર્ગે ભટકે છે, ત્યારે માત્ર એ જ આધાર છે, જે જનાર્દનને પ્રસન્ન કરે; જે દેવોના દેવ ચક્રધારીના દિવ્ય ગુણો સાંભળતો નથી, તે મૃત, બહેરો અને સર્વ ધર્મથી બહાર ગણવો.

નામ્નિ સંકીર્તિતે વિષ્ણોર્યસ્ય પુંસો ન જાયતે । શરીરં પુલકોદ્ભાસિ તદ્ભવેત્કુણપોપમમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

જે માણસને વિષ્ણુનું નામ સંકીર્તન કરતી વખતે શરીરમાં રોમાંચ થતો નથી, તેનું શરીર મૃતદેહ સમાન છે.

યસ્મિન્ભક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મુક્તિરપ્યચિરાદ્ભવેત્ । નિવિષ્ટમનસાં પુંસાં સર્વથા વૃજિનક્ષયઃ ॥ ૧,૨૨૭.

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જેમાં ભક્તિ છે, તેમાં જલ્દી મુક્તિ મળે છે; જેમનું મન ભગવાનમાં સ્થિર છે, એમના બધા પાપ સર્વ રીતે નાશ પામે છે.

સ્વપુરુષમભિવીક્ષ્ય પાશહસ્તં વદતિ યમઃ કિલ તસ્ય કર્ણમૂલે । પરિહર મધુસૂદનપ્રાપન્નન્પ્રભુરહમન્યનૃણાં ન વૈષ્ણવાનામ્ ॥ ૧,૨૨૭.

જ્યારે યમરાજ પોતાના દૂતને ફાંસ લઈને જુએ છે, ત્યારે તે માણસના કાન પાસે કહે છે: 'મધુસૂદનને શરણ ગયેલા લોકોને છોડો; હું બીજાઓનો સ્વામી છું, વૈષ્ણવનો નથી.'

અપિ ચેત્સુદુરાચારો ભજતે મામનન્યભાક્ । સાધુરેવ સ મન્તવ્યઃ સમ્યગવ્યવસિતો હિ સઃ ॥ ૧,૨૨૭.

ભલે કોઈનું વર્તન બહુ ખરાબ હોય, પણ જો તે અનન્ય ભાવે મારી ભક્તિ કરે છે, તો તેને સજ્જન જ માનવો, કારણ કે તેની ભાવના સાચી છે.

ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા શશ્વચ્છાન્તિં સ ગચ્છતિ । વિપ્રેન્દ્ર પ્રતિજાનીહિ વિષ્ણુભક્તો ન નશ્યતિ ॥ ૧,૨૨૭.

તે ઝડપથી ધર્મનિષ્ઠ બને છે અને શાશ્વત શાંતિ પામે છે; હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, નિશ્ચયપૂર્વક જાણો કે વિષ્ણુભક્ત કદી નાશ પામતો નથી.

ધર્માર્થકામઃ કિં તસ્ય મુક્તિસ્તસ્ય કરે સ્થિતા । સમસ્તજગતાં મૂલં યસ્ય ભક્તિઃ સ્થિરા હરૌ ॥ ૧,૨૨૭.

જેની હરિ પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિ છે, જે સર્વ જગતનું મૂળ છે, તેને ધર્મ, અર્થ કે કામની શું જરૂર? મુક્તિ તો તેના હાથમાં જ છે.

દૈવી હ્યેષા ગુણમયી હરેર્માયા દુરત્યયા । તમેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે ॥ ૧,૨૨૭.

હરિની આ દૈવી શક્તિ, ગુણોથી યુક્ત છે અને પાર પામવી અઘરી છે; પણ જે માત્ર ભગવાનને શરણ જાય છે, તે આ માયાને પાર કરી જાય છે.

કિં યજ્ઞારાધને પુંસા શિષ્યતે હરિમેધસામ્ । ભક્ત્યૈવારાધ્યતે વિષ્ણુર્નાન્યત્તત્રોપકારકમ્ ॥ ૧,૨૨૭.

હરિ માટેના યજ્ઞ-પૂજામાં માણસે શું મેળવવું છે? શ્રીવિષ્ણુ માત્ર ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે, બીજું કંઈ પણ તેમાં સહાયરૂપ નથી.

ન દાનૈર્વિવિધૈર્દત્તૈઃ પુષ્પૈર્નૈવાનુલેપનૈઃ । તોષમેતિ મહાત્માસૌ યથા ભક્ત્યા જનાર્દનઃ ॥ ૧,૨૨૭.

વિવિધ દાન, ફૂલ કે ચંદનથી પણ મહાન આત્મા જનાર્દન એટલા પ્રસન્ન થતા નથી, જેટલા ભક્તિથી થાય છે.