ગરુડપુરાણમ્

સન્તોષસ્તપસા શાન્તિર્વાસુદેવાર્ચનં દમઃ । આસન પદ્મકાદ્યુક્તં પ્રાણાયામો મરુજ્જયઃ ॥ ૧,૨૨૬.

સંતોષ, તપ, શાંતિ, વાસુદેવની પૂજા અને દમન; પદ્માસન વગેરે આસન; શ્વાસનું નિયંત્રણ એટલે પ્રાણાયામ — વાયુ પર વિજય.

પ્રત્યેકં ત્રિવિધઃ સોઽપિ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ । લઘુર્યો દશમાત્રસ્તુ દ્વિગુણઃ સ તુ મધ્યમઃ ॥ ૧,૨૨૬.

દરેક ત્રણ પ્રકારના છે: શ્વાસ લેવું, રોકવું અને છોડી દેવું. હલકો પ્રકાર દસ ગણતરીનો છે, મધ્યમ એના બે ગણી છે.

ત્રિગુણાભિસ્તુ માત્રાભિરુત્તમઃ સ ઉદાહૃતઃ । જપધ્યાનયુતૌ ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વર્ભકઃ ॥ ૧,૨૨૬.

શ્રેષ્ઠ પ્રકાર ત્રણ ગણો કહેવાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભાવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે અને વિપરીતને બાળાવસ્થા કહે છે.

પ્રથમે નજયેત્સ્વપ્નં મધ્યમેન ચ વેપથુમ્ । વિપાકં હિ તૃતીયેન જાતાન્દોષાસ્ત્વનુક્રમાત્ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રથમ અવસ્થામાં સ્વપ્ન આવતો નથી, બીજી અવસ્થામાં શરીર કંપતું નથી; ત્રીજી અવસ્થામાં પરિણામ દેખાય છે અને તદ્દનુસાર દોષો ઊભા થાય છે.

આસનસ્થન્તુયુઞ્જીત કૃત્વા ચ પ્રણવં હૃદી । પાર્ષ્ણિભ્યાં લિઙ્ગવૃષણૌ સ્પર્શન્નકાગ્રમાનસઃ ॥ ૧,૨૨૬.

આસન પર બેસીને, હૃદયમાં ‘ઑમ’ ધ્વનિ ધ્યાને રાખવી, પગની એડીથી અંગ અને વૃષણને સ્પર્શીને, મનને નાકના ટોચે સ્થિર રાખવું.

રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્તથા । નિરુધ્ય નિશ્ચલો ભૂત્વા સ્થિતો યુઞ્જીત યોગવિત્ ॥ ૧,૨૨૬.

રજોગુણને સત્ત્વથી અને તમોગુણને રજોગુણથી રોકીને, મન અને શરીરને શાંત કરીને, યોગ જાણનારો સ્થિર રહીને યોગ સાધે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીનમ્ન એવ ચ । નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહાર મુપક્રમેત્ ॥ ૧,૨૨૬.

ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી અને પ્રાણાદિકોને પણ સંયમથી અટકાવી, સમતાથી પ્રત્યાહારની શરૂઆત કરવી.

પ્રાણાયામા દશાષ્ટૌ ચ ધારણા સા વિધીયતે । દ્વે ધારણે સ્મૃતો યોગો યોગિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રાણાયામની અઢાર રીતો છે અને ધ્યાનની વિધિ પણ છે; યોગીઓ અને તત્વજ્ઞાની બે પ્રકારના ધ્યાનને યોગ માને છે.

પ્રાઙ્નાડ્યાં હૃદયે ચાત્ર તૃતીયા ચ તથોરસિ । કણ્ઠે મુખે ના સિકાગ્રે નેત્રે ભ્રૂમધ્યમૂર્ધસુ ॥ ૧,૨૨૬.

પૂર્વ નાડીમાં, હૃદયમાં, પછી છાતીમાં, ગળામાં, મોઢામાં, નાકના ટોચે, આંખોમાં, ભ્રૂમધ્યે અને માથાના શિખરે ધ્યાન કરવું.

કિઞ્ચિત્તસ્માત્પરસ્મિંશ્ચ ધારણા દશધા સ્મૃતા । દશૈતા ધારણાઃ પ્રાપ્ય પ્રાપ્નોત્યક્ષરરૂપતામ્ ॥ ૧,૨૨૬.

આથી થોડું આગળ અને વધુ ઊંડા દસ પ્રકારના ધ્યાન કહેવાય છે; આ દસ ધ્યાન પ્રાપ્ત કરીને, મનુષ્ય અક્ષર સ્વરૂપને પામે છે.

યથાગ્નિરગ્નૌ સંક્ષિપ્તસ્તથાત્મા પરમાત્મનિ । બ્રહ્મરૂપં મહાપુણ્યમોમિત્યેકાક્ષરં જપેત્ ॥ ૧,૨૨૬.

જેમ અગ્નિમાં અગ્નિ ભળી જાય છે, તેમ આત્મા પરમાત્મામાં લીન થાય છે; બ્રહ્મ સ્વરૂપ અને મહાપુણ્ય ‘ઑમ’ એક અક્ષરનો જાપ કરવો.

અકારશ્ચ તથોકારો મકારશ્ચાક્ષરત્રયમ્ । એતાસ્તિસ્ત્રસ્તતો માત્રાઃ સત્ત્વરાજસતામસાઃ ॥ ૧,૨૨૬.

‘અ’, ‘ઉ’ અને ‘મ’ — આ ત્રણ અક્ષરો છે; આ ત્રણ માત્રાઓ સત્ત્વ, રજ અને તમ — આ ત્રણ ગુણોને દર્શાવે છે.

નિર્ગુણા યોગિગમ્યાદ્યાર્ધમાત્રા પરા સ્થિતા । ગાન્ધારીતિ ચ વિજ્ઞેયા ગાન્ધારસ્વરસંશ્રયા । ઇત્યેતદક્ષરં બ્રહ્મ પરમોઙ્કારસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

આ અર્ધ માત્રા ગુણોથી પર છે અને યોગીઓ માટે પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવી સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે; તેને ગાંધાર સ્વર કહેવાય છે; આ અક્ષર બ્રહ્મ છે અને પરમ ‘ઑમ’ તરીકે ઓળખાય છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્થૂલદેહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જરામરણવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સ્થૂળ શરીરથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વૃદ્ધાપ્ય અને મરણથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પૃથિવ્યા મલવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વાય્વાકાશવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે પૃથ્વીનો મલ નથી; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વાયુ અને આકાશથી રહિત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સૂક્ષ્મદેહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મપરં જ્યોતિઃ સ્થાનાસ્થાનવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સૂક્ષ્મ શરીરથી મુક્ત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સ્થાન અને અસ્થાનથી પર છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ગન્ધમાત્રવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શ્રોત્રત્વક્પરિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે માત્ર સુગંધથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે શ્રવણ અને સ્પર્શથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જિહ્વાઘ્રાણવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે જીભ અને નાકથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે પ્રાણ અને અપાનથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વ્યાનોદાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરજ્ઞાનપરિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વ્યાન અને ઉદાનથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે અજ્ઞાનથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિસ્તુરીયં પરમં પદમ્ । દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, ચોથું અને સર્વોચ્ચ સ્થાન છું, જે શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકારથી રહિત છે.

નિત્યશુદ્ધબુદ્ધંમુક્તમહામાનન્દમદ્વયમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જ્ઞાનરૂપો વિમુક્તયે ॥ ૧,૨૨૬.

હું સદા શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ અને અદ્વિતીય છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જ્ઞાન સ્વરૂપ છું, મુક્તિ માટે.

સૂત ઉવાચ । ઇત્યષ્ટાઙ્ગો મયા યોગ ઉક્તઃ શૌનક મુક્તિદઃ । નિત્યનૈમિત્તિકં ગત્વા લયં પ્રાકૃતબન્ધનાઃ ॥ ૧,૨૨૬.

સૂતજી બોલ્યા: શૌનકજી, મેં આઠ ભાગવાળો યોગ સમજાવ્યો છે, જે મુક્તિ આપે છે. નિયમિત અને વિશેષ કરવાનું કરીને, મનુષ્ય પ્રકૃતિના બંધનમાંથી છૂટીને અંતિમ શાંતિ પામે છે.

ઉત્પદ્યન્તે હિ સંસારે નૈકં યાત્વા પરાત્મનામ્ । વિમુચ્યતે વિમુક્તશ્ચ જ્ઞાનાદજ્ઞાનમોહિતઃ ॥ ૧,૨૨૬.

આ સંસારમાં અનેક આત્માઓ જન્મે છે; પણ જે પરમાત્માને પામે છે, એ અજ્ઞાન દૂર કરીને જ્ઞાનથી મુક્તિ પામે છે.

તતો નં મ્રિયતે દુઃ ખી ન રોગી ન ચ વન્ધવાન્ । ન પાપૈર્યુજ્યતે યોગી નરકે ન વિપચ્યતે ॥ ૧,૨૨૬.

પછી એ neither દુઃખમાં મરે છે, ને બીમાર પડે છે, ને બંધનથી બંધાય છે; એ યોગી પાપથી પણ બચી જાય છે અને નર્કમાં ક્યારેય દુઃખ ભોગવે નહીં.

ગર્ભવાસે સ નો દુઃ ખી સ સ્યાન્નારાયણોઽવ્યયઃ । ભક્ત્યા ત્વનન્યયા લભ્યો ભગવાન્ભુક્તિમુક્તિદઃ ॥ ૧,૨૨૬.

ગર્ભમાં પણ એને દુઃખ થતું નથી; એ અવિનાશી નારાયણ બની જાય છે. ભગવાન, જે ભોગ અને મુક્તિ આપનાર છે, એ માત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ મળે છે.

ધ્યાનેન પૂજયા જપ્યૈઃ સમ્યક્સ્તોત્રૈર્યતવ્રતૈઃ । યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચિત્તશુદ્ધિસ્તયા જ્ઞાનઞ્ચ લભ્યતે ॥ ૧,૨૨૬.

ધ્યાન, પૂજા, જપ, યોગ્ય સ્તુતિ, નિયમ, વ્રત, યજ્ઞ અને દાનથી મન શુદ્ધ થાય છે; અને એથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રણવાદિકમન્ત્રૈશ્ચ જપ્યૈર્મુક્તિં ગતા દ્વિજાઃ । ઇન્દ્રોઽપિ પરમં સ્થાનં ગન્ધર્વાપ્સરસો વરાઃ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રણવ અને બીજા મંત્રોના જપથી દ્વિજોએ મુક્તિ પામી છે; ઇન્દ્ર અને શ્રેષ્ઠ ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓએ પણ પરમ સ્થાન મેળવ્યું છે.

પ્રાપ્તા દેવાશ્ચ દેવત્વં મુનિત્વં મુનયો ગતાઃ । ગન્ધર્વત્વઞ્ચ ગન્ધર્વા રાજત્વઞ્ચ નૃપાદયઃ ॥ ૧,૨૨૬.

દેવતાઓએ દેવત્વ મેળવ્યું, ઋષિઓએ ઋષિત્વ, ગંધર્વોએ ગંધર્વત્વ અને રાજાઓએ રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૭ સૂત ઉવાચ । વિષ્ણુભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ યયા સર્વમવાપ્યતે । યથા ભક્ત્યા હરિસ્તુષ્યેત્તથા નાન્યેન કેનચિત્ ॥ ૧,૨૨૭.

સૂતજી બોલ્યા: હવે હું વિષ્ણુભક્તિ કહેવા જઇ રહ્યો છું, જેના દ્વારા બધું પ્રાપ્ત થાય છે. એવી ભક્તિથી જ હરિ પ્રસન્ન થાય છે, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.