ગરુડપુરાણમ્

અહમિત્યઙ્કુરોત્પન્નો મમેતિ સ્કન્ધવાન્મહાન્ । ગૃહક્ષેત્રાણિ શાખાશ્ચ યત્ર દારાભિપલ્લવઃ ॥ ૧,૨૨૬.

‘હું’ એવો ભાવ ઉગે છે અને ‘મારું’થી મોટો થડ બને છે; ઘર અને ખેતર એની ડાળીઓ છે અને પત્ની એના કૂમળા પાંદડા છે.

ધનધાન્યે મહાપત્રે પાપમૂલોઽતિદુર્ગમઃ । વિધિવત્સુખશાન્ત્યર્થં જાતોઽજ્ઞાનમહાતરુઃ ॥ ૧,૨૨૬.

ધન અને અનાજ એના મોટા વાસણ છે; પાપ એનું મૂળ છે અને એ પાર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે. સુખ-શાંતિ માટે એ અજ્ઞાનરૂપી મોટું વૃક્ષ ભાગ્યથી જન્મે છે.

છિન્નો વિદ્યાકુઠારેણ તે ગતા લયમીશ્વરે । પ્રાપ્ય બ્રહ્મરસં પીતં નીરજસ્કમકણ્ટકમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્ઞાનના કુહાડાથી એ વૃક્ષ કપાઈ જાય છે, એની ડાળીઓ ઈશ્વરમાં લય પામે છે; બ્રહ્મસ્વરૂપ રસ પ્રાપ્ત કરી, મનુષ્ય નિર્મળ અને નિર્દોષ બની જાય છે.

પ્રાપ્નુવન્તિ પરાઃ પ્રાજ્ઞાઃ સુખનિર્વૃતિમેવ ચ । મૂર્તેન્દ્રિયલયં નૂનં ન ત્વં રાજન્ન ચાપ્યહમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

જે જ્ઞાની આ અવસ્થા પામે છે, તેને પરમ સુખ અને આનંદ મળે છે; પણ, રાજા, તું અને હું હજી શરીર અને ઇન્દ્રિયોની લય પામ્યા નથી.

ન તન્માત્રાદિકં વાચા નૈવાન્તઃ કરણં તથા । કં વા પશ્યસિ રાજેન્દ્ર પ્રધાનમિદમાવયોઃ ॥ ૧,૨૨૬.

ન તો તત્વો અને ન તો અંતઃકરણ શબ્દોથી વર્ણવી શકાય; રાજાઓના રાજા, આપણાં વચ્ચે મુખ્ય તત્વ તું શું માને છે?

મૃતઃ પરેઽહ્નિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સંજાતોઽયં ગુણાત્મકઃ । એકત્વેઽપિ પૃથગ્ભાવસ્તથા ક્ષેત્રાત્મનો નૃપ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ મરે છે ત્યારે એ ગુણવાળો બની જન્મે છે; એક હોવા છતાં, ક્ષેત્ર અને આત્મા વચ્ચે ભેદ છે, રાજન.

જ્ઞાનપૂર્વવિયોગોઽસૌ જ્ઞાને નષ્ટે ચ યોગિનઃ । સા મુક્તિર્બ્રહ્મણા ચૈક્ય મનૈક્યં પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્ઞાનથી પહેલો વિયોગ અને જ્ઞાન નષ્ટ થાય ત્યારે યોગીને જે મળે છે એ જ મોક્ષ છે — બ્રહ્મમાં એકતા અને મનની પ્રકૃતિગત ગુણોમાં એકરૂપતા.

તદ્ગૃહં યત્ર વસતિ તદ્ભોજ્યં યેન જીવતિ । યન્મુક્તયે તદેવોક્તં જ્ઞાનાજ્ઞાને ન ચાન્યથા ॥ ૧,૨૨૬.

જે ઘર માં રહે છે, જે અન્ને જીવ છે અને જે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે — એ બધું જ્ઞાન અને અજ્ઞાનથી થાય છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.

ઉપભોગેન પુણ્યાના મપુણ્યાનાઞ્ચ પાર્થિવ । કર્તવ્યાનાઞ્ચ નિત્યાનાં ક્ષયન્ત્વકરણાત્તથા ॥ ૧,૨૨૬.

પુણ્ય અને પાપના ફળો તથા કરવાના નિત્ય કર્મો, રાજન, ભોગથી ક્ષય પામે છે અને ન કરવાથી પણ ક્ષય થાય છે.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ । યમાઃ પઞ્ચાથ નિયમાઃ શૌચં દ્વિવિધમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ — આ પાંચ યમ છે; પછી નિયમ: શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાઈ છે.

સન્તોષસ્તપસા શાન્તિર્વાસુદેવાર્ચનં દમઃ । આસન પદ્મકાદ્યુક્તં પ્રાણાયામો મરુજ્જયઃ ॥ ૧,૨૨૬.

સંતોષ, તપ, શાંતિ, વાસુદેવની પૂજા અને દમન; પદ્માસન વગેરે આસન; શ્વાસનું નિયંત્રણ એટલે પ્રાણાયામ — વાયુ પર વિજય.

પ્રત્યેકં ત્રિવિધઃ સોઽપિ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ । લઘુર્યો દશમાત્રસ્તુ દ્વિગુણઃ સ તુ મધ્યમઃ ॥ ૧,૨૨૬.

દરેક ત્રણ પ્રકારના છે: શ્વાસ લેવું, રોકવું અને છોડી દેવું. હલકો પ્રકાર દસ ગણતરીનો છે, મધ્યમ એના બે ગણી છે.

ત્રિગુણાભિસ્તુ માત્રાભિરુત્તમઃ સ ઉદાહૃતઃ । જપધ્યાનયુતૌ ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વર્ભકઃ ॥ ૧,૨૨૬.

શ્રેષ્ઠ પ્રકાર ત્રણ ગણો કહેવાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભાવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે અને વિપરીતને બાળાવસ્થા કહે છે.

પ્રથમે નજયેત્સ્વપ્નં મધ્યમેન ચ વેપથુમ્ । વિપાકં હિ તૃતીયેન જાતાન્દોષાસ્ત્વનુક્રમાત્ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રથમ અવસ્થામાં સ્વપ્ન આવતો નથી, બીજી અવસ્થામાં શરીર કંપતું નથી; ત્રીજી અવસ્થામાં પરિણામ દેખાય છે અને તદ્દનુસાર દોષો ઊભા થાય છે.

આસનસ્થન્તુયુઞ્જીત કૃત્વા ચ પ્રણવં હૃદી । પાર્ષ્ણિભ્યાં લિઙ્ગવૃષણૌ સ્પર્શન્નકાગ્રમાનસઃ ॥ ૧,૨૨૬.

આસન પર બેસીને, હૃદયમાં ‘ઑમ’ ધ્વનિ ધ્યાને રાખવી, પગની એડીથી અંગ અને વૃષણને સ્પર્શીને, મનને નાકના ટોચે સ્થિર રાખવું.

રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્તથા । નિરુધ્ય નિશ્ચલો ભૂત્વા સ્થિતો યુઞ્જીત યોગવિત્ ॥ ૧,૨૨૬.

રજોગુણને સત્ત્વથી અને તમોગુણને રજોગુણથી રોકીને, મન અને શરીરને શાંત કરીને, યોગ જાણનારો સ્થિર રહીને યોગ સાધે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીનમ્ન એવ ચ । નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહાર મુપક્રમેત્ ॥ ૧,૨૨૬.

ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી અને પ્રાણાદિકોને પણ સંયમથી અટકાવી, સમતાથી પ્રત્યાહારની શરૂઆત કરવી.

પ્રાણાયામા દશાષ્ટૌ ચ ધારણા સા વિધીયતે । દ્વે ધારણે સ્મૃતો યોગો યોગિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રાણાયામની અઢાર રીતો છે અને ધ્યાનની વિધિ પણ છે; યોગીઓ અને તત્વજ્ઞાની બે પ્રકારના ધ્યાનને યોગ માને છે.

પ્રાઙ્નાડ્યાં હૃદયે ચાત્ર તૃતીયા ચ તથોરસિ । કણ્ઠે મુખે ના સિકાગ્રે નેત્રે ભ્રૂમધ્યમૂર્ધસુ ॥ ૧,૨૨૬.

પૂર્વ નાડીમાં, હૃદયમાં, પછી છાતીમાં, ગળામાં, મોઢામાં, નાકના ટોચે, આંખોમાં, ભ્રૂમધ્યે અને માથાના શિખરે ધ્યાન કરવું.

કિઞ્ચિત્તસ્માત્પરસ્મિંશ્ચ ધારણા દશધા સ્મૃતા । દશૈતા ધારણાઃ પ્રાપ્ય પ્રાપ્નોત્યક્ષરરૂપતામ્ ॥ ૧,૨૨૬.

આથી થોડું આગળ અને વધુ ઊંડા દસ પ્રકારના ધ્યાન કહેવાય છે; આ દસ ધ્યાન પ્રાપ્ત કરીને, મનુષ્ય અક્ષર સ્વરૂપને પામે છે.

યથાગ્નિરગ્નૌ સંક્ષિપ્તસ્તથાત્મા પરમાત્મનિ । બ્રહ્મરૂપં મહાપુણ્યમોમિત્યેકાક્ષરં જપેત્ ॥ ૧,૨૨૬.

જેમ અગ્નિમાં અગ્નિ ભળી જાય છે, તેમ આત્મા પરમાત્મામાં લીન થાય છે; બ્રહ્મ સ્વરૂપ અને મહાપુણ્ય ‘ઑમ’ એક અક્ષરનો જાપ કરવો.

અકારશ્ચ તથોકારો મકારશ્ચાક્ષરત્રયમ્ । એતાસ્તિસ્ત્રસ્તતો માત્રાઃ સત્ત્વરાજસતામસાઃ ॥ ૧,૨૨૬.

‘અ’, ‘ઉ’ અને ‘મ’ — આ ત્રણ અક્ષરો છે; આ ત્રણ માત્રાઓ સત્ત્વ, રજ અને તમ — આ ત્રણ ગુણોને દર્શાવે છે.

નિર્ગુણા યોગિગમ્યાદ્યાર્ધમાત્રા પરા સ્થિતા । ગાન્ધારીતિ ચ વિજ્ઞેયા ગાન્ધારસ્વરસંશ્રયા । ઇત્યેતદક્ષરં બ્રહ્મ પરમોઙ્કારસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

આ અર્ધ માત્રા ગુણોથી પર છે અને યોગીઓ માટે પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવી સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે; તેને ગાંધાર સ્વર કહેવાય છે; આ અક્ષર બ્રહ્મ છે અને પરમ ‘ઑમ’ તરીકે ઓળખાય છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્થૂલદેહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જરામરણવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સ્થૂળ શરીરથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વૃદ્ધાપ્ય અને મરણથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પૃથિવ્યા મલવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વાય્વાકાશવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે પૃથ્વીનો મલ નથી; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વાયુ અને આકાશથી રહિત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સૂક્ષ્મદેહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મપરં જ્યોતિઃ સ્થાનાસ્થાનવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સૂક્ષ્મ શરીરથી મુક્ત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે સ્થાન અને અસ્થાનથી પર છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ગન્ધમાત્રવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શ્રોત્રત્વક્પરિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે માત્ર સુગંધથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે શ્રવણ અને સ્પર્શથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જિહ્વાઘ્રાણવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે જીભ અને નાકથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે પ્રાણ અને અપાનથી મુક્ત છે.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વ્યાનોદાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરજ્ઞાનપરિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે વ્યાન અને ઉદાનથી રહિત છે; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જે અજ્ઞાનથી મુક્ત છે.