ગરુડપુરાણમ્

ષણ્ડાઃ કલાપહરણે કાષ્ઠહૃત્તૃણકીટકઃ । પુષ્પં હૃત્વા દરિદ્રસ્તુ પઙ્ગુર્યાચકહૃન્નરઃ ॥ ૧,૨૨૫.

ગહણા ચોરનાર શંડો લાકડું ખોદનાર જીવાત બને છે; ફૂલ ચોરનાર ગરીબ બને છે; અને લંગડા માણસનું ભિક્ષાપાત્ર ચોરનાર લંગડો બની જન્મે છે.

શાકહર્તા ચ હારીતસ્તોયહર્તા ચ ચાતકઃ । ગૃહહૃન્નરકાન્ગત્વા રૌરવાદીન્સુદારુણાન્ ॥ ૧,૨૨૫.

શાક ચોરનાર હરિયાળો પક્ષી બને છે; પાણી ચોરનાર ચાતક પક્ષી બને છે; અને ઘર ચોરનાર માણસ રૌરવ જેવા ભયાનક નરક ભોગવી ભયાનક રૂપે જન્મે છે.

તૃણગુલ્મલતાવલ્લીત્વગ્ઘારી તરુતાં વ્રજેત્ । એષ એવ ક્રમો દૃષ્ટો ગોસુવર્ણાદિહારિણામ્ ॥ ૧,૨૨૫.

ઘાસ, ઝાડ, વેલ, લતા કે છાલ ચોરનાર વૃક્ષ બની જાય છે; આવો જ ક્રમ ગાય, સોનાં વગેરે ચોરનાર માટે પણ જોવા મળે છે.

વિદ્યાપહારી મૂકઃ સ્યાદ્ગત્વા ચ નરકાન્બહન્ । અસમિદ્ધે હુતે ચાગ્નૌ મન્દાગ્નિઃ ખલુ જાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

જ્ઞાન ચોરનાર માણસ મૌન થઈ જાય છે અને નરક ભોગવી પછી, યોગ્ય રીતે અગ્નિ પ્રગટ ન થાય એવી મંદ અગ્નિ રૂપે જન્મે છે.

પરનિન્દા કૃતઘ્નત્વં પરસીમાભિઘાતનમ્ । નૈષ્ઠુર્યં નિર્ઘૃણત્વઞ્ચ પરદારોપસેવનમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

બીજાની નિંદા કરવી, ઉપકાર ભૂલવો, બીજાની જમીન દબાવવી, કઠોરતા, નિર્દયતા અને પરસ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખવો—

પરસ્વહરણાશૌચં દેવતાનાં ચ કુત્સનમ્ । નિકૃત્ય બન્ધનં નૄણાં કાર્પણ્યઞ્ચ નૃણાં વધઃ । ઉપલક્ષણાદ્વિજાનીયાન્મુક્તાનાં નરકાદનુ ॥ ૧,૨૨૫.

બીજાના માલની ચોરી, અશુદ્ધિ, દેવતાઓની નિંદા, દગાખોરી, લોકોને બાંધવું, અને કંજૂસીથી હત્યા — આવા લક્ષણોથી જાણો કે એ લોકો નરકમાંથી છૂટેલા છે.

દયા ભૂતેષુ સંવાદઃ પરલોકં પ્રતિ ક્રિયા । સત્યં હિતાર્થમુક્તિશ્ચ વેદપ્રામાણ્યદર્શનમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

સર્વ જીવો પર દયા, સાચું બોલવું, પરલોક માટેના સારા કર્મો, હિત માટે સત્ય કહવું અને વેદની સત્તા માનવી — એ બધું એમના લક્ષણ છે.

ગુરુદેવર્ષિસિદ્ધર્ષિસેવનં સાધુસંયમઃ । સત્ક્રિયાષ્વસનં મૈત્રી સ્વર્ગસ્ય લક્ષણં વિદુઃ । અષ્ટાઙ્ગયોગવિજ્ઞાનાત્પ્રાપ્નોત્યાત્યન્તિકં ફલમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

ગુરુ, દેવ, ઋષિ અને સિદ્ધોનું સેવન, સજ્જનોમાં સંયમ, સારા કર્મોમાં આનંદ અને સૌ સાથે મૈત્રી — એ સ્વર્ગના લક્ષણો કહેવાય છે; અને અષ્ટાંગ યોગનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને સર્વોચ્ચ ફળ મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૬ સૂત ઉવાચ વક્ષ્યે સાઙ્ગં મહાયોગં ભુક્તિમુક્તિકરં પરમ્ । સર્વપાપપ્રશમનં ભક્ત્યાનુપઠિતં શૃણુ ॥ ૧,૨૨૬.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું તને એ મહાયોગ સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે અને બધા પાપોનો નાશ કરે છે — શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળ.

મમેતિ મૂલં દુઃ ખસ્ય ન મમેતિ નિવર્તનમ્ । દત્તાત્રેયો હ્યલર્કાય ઇમમાહ મહામતિઃ ॥ ૧,૨૨૬.

‘મારું’ એવો ભાવ દુઃખનું મૂળ છે; અને ‘મારું નથી’ એવો ભાવ એનું નિવારણ છે. મહાન બુદ્ધિશાળી દત્તાત્રેયે આ વાત અલર્કને કહી હતી.

અહમિત્યઙ્કુરોત્પન્નો મમેતિ સ્કન્ધવાન્મહાન્ । ગૃહક્ષેત્રાણિ શાખાશ્ચ યત્ર દારાભિપલ્લવઃ ॥ ૧,૨૨૬.

‘હું’ એવો ભાવ ઉગે છે અને ‘મારું’થી મોટો થડ બને છે; ઘર અને ખેતર એની ડાળીઓ છે અને પત્ની એના કૂમળા પાંદડા છે.

ધનધાન્યે મહાપત્રે પાપમૂલોઽતિદુર્ગમઃ । વિધિવત્સુખશાન્ત્યર્થં જાતોઽજ્ઞાનમહાતરુઃ ॥ ૧,૨૨૬.

ધન અને અનાજ એના મોટા વાસણ છે; પાપ એનું મૂળ છે અને એ પાર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે. સુખ-શાંતિ માટે એ અજ્ઞાનરૂપી મોટું વૃક્ષ ભાગ્યથી જન્મે છે.

છિન્નો વિદ્યાકુઠારેણ તે ગતા લયમીશ્વરે । પ્રાપ્ય બ્રહ્મરસં પીતં નીરજસ્કમકણ્ટકમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્ઞાનના કુહાડાથી એ વૃક્ષ કપાઈ જાય છે, એની ડાળીઓ ઈશ્વરમાં લય પામે છે; બ્રહ્મસ્વરૂપ રસ પ્રાપ્ત કરી, મનુષ્ય નિર્મળ અને નિર્દોષ બની જાય છે.

પ્રાપ્નુવન્તિ પરાઃ પ્રાજ્ઞાઃ સુખનિર્વૃતિમેવ ચ । મૂર્તેન્દ્રિયલયં નૂનં ન ત્વં રાજન્ન ચાપ્યહમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

જે જ્ઞાની આ અવસ્થા પામે છે, તેને પરમ સુખ અને આનંદ મળે છે; પણ, રાજા, તું અને હું હજી શરીર અને ઇન્દ્રિયોની લય પામ્યા નથી.

ન તન્માત્રાદિકં વાચા નૈવાન્તઃ કરણં તથા । કં વા પશ્યસિ રાજેન્દ્ર પ્રધાનમિદમાવયોઃ ॥ ૧,૨૨૬.

ન તો તત્વો અને ન તો અંતઃકરણ શબ્દોથી વર્ણવી શકાય; રાજાઓના રાજા, આપણાં વચ્ચે મુખ્ય તત્વ તું શું માને છે?

મૃતઃ પરેઽહ્નિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સંજાતોઽયં ગુણાત્મકઃ । એકત્વેઽપિ પૃથગ્ભાવસ્તથા ક્ષેત્રાત્મનો નૃપ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞ મરે છે ત્યારે એ ગુણવાળો બની જન્મે છે; એક હોવા છતાં, ક્ષેત્ર અને આત્મા વચ્ચે ભેદ છે, રાજન.

જ્ઞાનપૂર્વવિયોગોઽસૌ જ્ઞાને નષ્ટે ચ યોગિનઃ । સા મુક્તિર્બ્રહ્મણા ચૈક્ય મનૈક્યં પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ ॥ ૧,૨૨૬.

જ્ઞાનથી પહેલો વિયોગ અને જ્ઞાન નષ્ટ થાય ત્યારે યોગીને જે મળે છે એ જ મોક્ષ છે — બ્રહ્મમાં એકતા અને મનની પ્રકૃતિગત ગુણોમાં એકરૂપતા.

તદ્ગૃહં યત્ર વસતિ તદ્ભોજ્યં યેન જીવતિ । યન્મુક્તયે તદેવોક્તં જ્ઞાનાજ્ઞાને ન ચાન્યથા ॥ ૧,૨૨૬.

જે ઘર માં રહે છે, જે અન્ને જીવ છે અને જે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે — એ બધું જ્ઞાન અને અજ્ઞાનથી થાય છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.

ઉપભોગેન પુણ્યાના મપુણ્યાનાઞ્ચ પાર્થિવ । કર્તવ્યાનાઞ્ચ નિત્યાનાં ક્ષયન્ત્વકરણાત્તથા ॥ ૧,૨૨૬.

પુણ્ય અને પાપના ફળો તથા કરવાના નિત્ય કર્મો, રાજન, ભોગથી ક્ષય પામે છે અને ન કરવાથી પણ ક્ષય થાય છે.

અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ । યમાઃ પઞ્ચાથ નિયમાઃ શૌચં દ્વિવિધમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૬.

અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ — આ પાંચ યમ છે; પછી નિયમ: શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાઈ છે.

સન્તોષસ્તપસા શાન્તિર્વાસુદેવાર્ચનં દમઃ । આસન પદ્મકાદ્યુક્તં પ્રાણાયામો મરુજ્જયઃ ॥ ૧,૨૨૬.

સંતોષ, તપ, શાંતિ, વાસુદેવની પૂજા અને દમન; પદ્માસન વગેરે આસન; શ્વાસનું નિયંત્રણ એટલે પ્રાણાયામ — વાયુ પર વિજય.

પ્રત્યેકં ત્રિવિધઃ સોઽપિ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ । લઘુર્યો દશમાત્રસ્તુ દ્વિગુણઃ સ તુ મધ્યમઃ ॥ ૧,૨૨૬.

દરેક ત્રણ પ્રકારના છે: શ્વાસ લેવું, રોકવું અને છોડી દેવું. હલકો પ્રકાર દસ ગણતરીનો છે, મધ્યમ એના બે ગણી છે.

ત્રિગુણાભિસ્તુ માત્રાભિરુત્તમઃ સ ઉદાહૃતઃ । જપધ્યાનયુતૌ ગર્ભો વિપરીતસ્ત્વર્ભકઃ ॥ ૧,૨૨૬.

શ્રેષ્ઠ પ્રકાર ત્રણ ગણો કહેવાય છે; જપ અને ધ્યાન સાથે ગર્ભાવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે અને વિપરીતને બાળાવસ્થા કહે છે.

પ્રથમે નજયેત્સ્વપ્નં મધ્યમેન ચ વેપથુમ્ । વિપાકં હિ તૃતીયેન જાતાન્દોષાસ્ત્વનુક્રમાત્ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રથમ અવસ્થામાં સ્વપ્ન આવતો નથી, બીજી અવસ્થામાં શરીર કંપતું નથી; ત્રીજી અવસ્થામાં પરિણામ દેખાય છે અને તદ્દનુસાર દોષો ઊભા થાય છે.

આસનસ્થન્તુયુઞ્જીત કૃત્વા ચ પ્રણવં હૃદી । પાર્ષ્ણિભ્યાં લિઙ્ગવૃષણૌ સ્પર્શન્નકાગ્રમાનસઃ ॥ ૧,૨૨૬.

આસન પર બેસીને, હૃદયમાં ‘ઑમ’ ધ્વનિ ધ્યાને રાખવી, પગની એડીથી અંગ અને વૃષણને સ્પર્શીને, મનને નાકના ટોચે સ્થિર રાખવું.

રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્તથા । નિરુધ્ય નિશ્ચલો ભૂત્વા સ્થિતો યુઞ્જીત યોગવિત્ ॥ ૧,૨૨૬.

રજોગુણને સત્ત્વથી અને તમોગુણને રજોગુણથી રોકીને, મન અને શરીરને શાંત કરીને, યોગ જાણનારો સ્થિર રહીને યોગ સાધે.

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રાણાદીનમ્ન એવ ચ । નિગૃહ્ય સમવાયેન પ્રત્યાહાર મુપક્રમેત્ ॥ ૧,૨૨૬.

ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી અને પ્રાણાદિકોને પણ સંયમથી અટકાવી, સમતાથી પ્રત્યાહારની શરૂઆત કરવી.

પ્રાણાયામા દશાષ્ટૌ ચ ધારણા સા વિધીયતે । દ્વે ધારણે સ્મૃતો યોગો યોગિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ ૧,૨૨૬.

પ્રાણાયામની અઢાર રીતો છે અને ધ્યાનની વિધિ પણ છે; યોગીઓ અને તત્વજ્ઞાની બે પ્રકારના ધ્યાનને યોગ માને છે.

પ્રાઙ્નાડ્યાં હૃદયે ચાત્ર તૃતીયા ચ તથોરસિ । કણ્ઠે મુખે ના સિકાગ્રે નેત્રે ભ્રૂમધ્યમૂર્ધસુ ॥ ૧,૨૨૬.

પૂર્વ નાડીમાં, હૃદયમાં, પછી છાતીમાં, ગળામાં, મોઢામાં, નાકના ટોચે, આંખોમાં, ભ્રૂમધ્યે અને માથાના શિખરે ધ્યાન કરવું.