ગરુડપુરાણમ્

શતવર્ષં હરિઃ શેતે સૃજત્યથ દિનગમે । અવ્યક્તાદિક્રમેણૈવ વ્યક્તીભૂતં ચરાચરમ્ ॥ ૧,૨૨૪.

હરિ સો વર્ષ સુધી આરામ કરે છે, અને પછી દિવસના આરંભે ફરી સર્જન કરે છે; અવ્યક્તમાંથી ક્રમશઃ સર્વ જડ અને ચેતન પ્રાણીઓ પ્રગટ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૫ સૂત ઉવાચ । આધ્યાત્મિકાદિતાપાંસ્ત્રીઞ્જ્ઞાત્વ સંસ્રાચક્રવિત્ । ઉત્પન્નજ્ઞાનવૈરાગ્યઃ પ્રાપ્નોત્યાત્યન્તિકં લયમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

સૂતજી કહે છે: જે મનુષ્ય આત્મિક, શારીરિક અને બાહ્ય એમ ત્રણ પ્રકારના દુઃખોને ઓળખે છે અને જન્મમરણના ચક્રને સમજેછે, તે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી અંતિમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

સંસારચક્રં વક્ષ્યેઽહમાદાબુત્ક્રાન્તિકાલતઃ । યદ્વિના પુરુષાર્થો ન લીનઃ સ્યાત્પરમાત્મનિ ॥ ૧,૨૨૫.

હું હવે મૃત્યુના સમયે શરૂ થતા જન્મમરણના ચક્રને સમજાવીશ; આ જ્ઞાન વિના મનુષ્યજીવનનો સાચો હેતુ પરમાત્મામાં લીન થતો નથી.

ઊર્ધ્વવાસી નરસ્ત્યક્ત્વા દેહમન્યત્પ્રપદ્યતે । નીયતેદ્વાદશાહેન યમસ્ય યમપૂરુષૈઃ ॥ ૧,૨૨૫.

જે મનુષ્ય સારા માર્ગે ચાલ્યો હોય, તે શરીર છોડ્યા પછી બીજું રૂપ પામે છે; યમના દૂતોએ તેને બાર દિવસમાં યમલોકમાં લઈ જાય છે.

તત્ર યદ્વાન્ધવાસ્તોયં પ્રયચ્છન્તિ તિલૈઃ સહ । યચ્ચ પિણ્ડં પ્રયચ્છન્તિ યમલોકે તદશ્નુતે ॥ ૧,૨૨૫.

ત્યાં તેના સગાંઓએ તિલ સાથે જે પાણી અર્પણ કર્યું હોય અને જે પિંડ આપ્યો હોય, તે બધું યમલોકમાં તેને મળે છે.

ગતશ્ચ નરકં પાપાત્સ્વર્ગં યાતિ સ્વપુણ્યતઃ । પાપકૃદ્યાતિ નરકં પુણ્યકૃદ્યાતિ વૈ દિવમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

પાપથી નરકમાં ગયેલો મનુષ્ય પોતાના પુણ્યથી સ્વર્ગ પામે છે; પાપ કરનાર નરકમાં જાય છે અને પુણ્ય કરનાર સ્વર્ગમાં જાય છે.

સ્વર્ગાચ્ચ નરકાત્ત્યક્તઃ સ્ત્રીણાં ગર્ભે ભવત્યપિ । નાભિભૂતઞ્ચ તસ્યૈવ યાતિ બીજદ્વયં હિ તત્ ॥ ૧,૨૨૫.

સ્વર્ગ કે નરકમાંથી નીચે પડ્યા પછી મનુષ્ય સ્ત્રીના ગર્ભમાં જન્મે છે; બે બીજ, જે હજી નાશ પામ્યા નથી, તે મળીને એ જ આત્મામાં પ્રવેશે છે.

કલલં બુદ્બ્રુદમયં તતઃ શોણિતમેવ ચ । પેશ્યાઃ પલસમોઽણ્ડઃ સ્યાદઙ્કુરં તત ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૨૫.

પહેલા કલલરૂપ (એમ્બ્રિયો) બને છે, પછી બબ્બુડ જેવું રૂપ આવે છે, પછી લોહી બને છે; એ પછી એ પિંડ વટાણાની જેટલી જાડાઈ ધરાવે છે અને ત્યારબાદ તેમાં અંકુર ફૂટે છે.

ઉપાઙ્ગાન્યઙ્ગુલીનેત્રનાસાસ્યશ્રવણાનિ ચ । આવહં યાતિ ચાઙ્ગેભ્યસ્તત્પરન્તુ નખાદિકમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

શરીરમાંથી આંગળી, આંખ, નાક, મોઢું અને કાન જેવી અંગો ઉત્પન્ન થાય છે; પછી એ અંગોમાંથી નખ વગેરે વિકસે છે.

ત્વચો રોમાણિ જાયન્તે કેશાશ્ચૈવ તતઃ પરમ્ । નરશ્ચાધોમુખઃ સ્થિત્વા દશમે ચ સઃ જાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

ત્વચામાંથી વાળ આવે છે અને પછી માથાના વાળ પણ થાય છે; એ મનુષ્ય નીચે મોઢું રાખીને દસમા મહિનામાં જન્મે છે.

તતસ્તુ વૈષ્ણવી માયા વૃણોત્યત્યન્તમોહિની । બાલત્વં ત્વથ કૌમારં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ ॥ ૧,૨૨૫.

પછી વિષ્ણુની માયા તેને સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકી લે છે; પછી તે બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા પણ અનુભવે છે.

તતશ્ચ મરણં તત્તદ્ધર્મામાપ્નોતિ માનવઃ । એવં સંસારચક્રેઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટીયન્ત્રવત્ ॥ ૧,૨૨૫.

પછી મૃત્યુ આવે છે અને મનુષ્ય પોતાના કર્મો અનુસાર ફળ પામે છે; આમ, આ જન્મમરણના ચક્રમાં મનુષ્ય ઘડિયાળના ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

નરકાત્પ્રતિમુક્તસ્તુ પાપયોનિષુ જાયતે । પતિતાત્પ્રતિગૃહ્યાથ અધોયોનિં વ્રજેદ્બુધઃ ॥ ૧,૨૨૫.

નરકમાંથી મુક્ત થયેલો મનુષ્ય પાપી યોનિમાં જન્મે છે; પડીને અને ફરી પ્રાપ્ત થઈને, વિવેકી મનુષ્ય પણ નીચી યોનિમાં જઈ શકે છે.

નરકાત્પ્રતિમુક્તસ્તુ કૃમિર્ભવતિ યાચકઃ । ઉપાધ્યાયવ્યલીકં તુ કૃત્વા શ્વા ભવતિ દ્વિજ ॥ ૧,૨૨૫.

નરકમાંથી છૂટીને કોઈ જીવ કીડો કે ભીખારી બને છે; ગુરુને છેતરનાર દ્વિજ મૃત્યુ પછી કૂતરો બને છે.

તજ્જાયાં મનસા વાઞ્છંસ્તદ્દ્રવ્યં વાપ્યસંશયમ્ । ગર્દભોજાયતે જન્તુર્મિત્રસ્યૈવાપમાનકૃત્ ॥ ૧,૨૨૫.

બીજાની પત્ની કે સંપત્તિની ઈચ્છા મનમાં રાખનાર કે ખરેખર લઈ લેનાર જીવ ગધેડો બને છે; મિત્રનું અપમાન કરનારને પણ એ જ ફળ મળે છે.

પિતરૌ પીડયિત્વા તુ કચ્છપત્વઞ્ચ જાયતે । ભુર્તુઃ પિણ્ડમુપાશ્વસ્તો વઞ્જયિત્વા તમેવ યઃ ॥ ૧,૨૨૫.

પિતામાતા ને દુઃખ આપનાર કાચબો બને છે; અને ભાઈને પિંડમાં છેતરનાર પણ એ જ યોનિમાં જન્મે છે.

સોઽપિ મોહસમાપન્નો જાયતે વાનરો મૃતઃ । ન્યાસાપહર્તા નરકાદ્વિમુક્તો જાયતે કૃમિઃ ॥ ૧,૨૨૫.

એ પણ મોહમાં આવી મૃત્યુ પછી વાંદરો બને છે; જમા રાખેલું ધન ચોરી કરનાર નરકમાંથી છૂટીને કીડો બને છે.

અસૂયકશ્ચ નરકાન્મુક્તો ભવતિ રાક્ષસઃ । વિશ્વાસહર્તા ચ નરો મીનયોનૌ પ્રજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

જે માણસે ઈર્ષ્યા ન હોય, એ રાક્ષસ હોય તો પણ નરકમાંથી છુટકારો પામે છે; પણ જે વિશ્વાસઘાત કરે છે, એ માછલીના ગર્ભમાં જન્મે છે.

યવધાન્યાનિ સંહૃત્ય જાયતે મૂષકો મૃતઃ । પરદારાભિમર્શાત્તુ વૃકો ઘોરોઽભિજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

જે વ્યક્તિ જવાર અને બીજાં અનાજ ભેગાં કરે છે અને મરે છે, એ ઉંદર બની જન્મે છે; અને જે પરસ્ત્રીને સ્પર્શે છે, એ ભયાનક વરુ બનશે.

ભ્રાતૃભાર્યાપ્રસંગેન કોકિલો જાયતે નરઃ । ગુર્વાદિભાર્યાગમનાચ્છૂકરો જાયતે નરઃ ॥ ૧,૨૨૫.

ભાઈની પત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર માણસ કોયલ બની જન્મે છે; ગુરુ કે વડીલની પત્ની પાસે જનાર માણસ ડુક્કર બને છે.

યજ્ઞદાનવિવાહાનાં વિઘ્નકર્તા ભવેત્કૃમિઃ । દેવતાપિતૃવિપ્રાણામદત્ત્વા યોઽન્નમશ્નુતે ॥ ૧,૨૨૫.

યજ્ઞ, દાન કે લગ્નમાં અવરોધ પાડનાર માણસ જીવાત બને છે; અને જે દેવ, પિતૃ કે બ્રાહ્મણને ભોજન આપ્યા વિના પોતે ખાય છે, એ પણ એવો જ જીવાત બને છે.

પ્રમુક્તો નરકાદ્વાપિ વાયસઃ સન્પ્રજાયતે । જ્યેષ્ઠભ્રાત્રપમાનાચ્ચ ક્રૌઞ્ચયોનૌ પ્રજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

નરકમાંથી છૂટીને માણસ કાગડો બની જન્મે છે; અને જે મોટા ભાઈનું અપમાન કરે છે, એ ક્રૌંચ પક્ષી તરીકે જન્મે છે.

શૂદ્રસ્તુ બ્રાહ્મણીં ગત્વા કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે । તસ્યામપત્યમુત્પાદ્ય કાષ્ઠાન્તઃ કટીકો ભવેત્ ॥ ૧,૨૨૫.

શૂદ્ર જે બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પાસે જાય છે, એ જીવાતના ગર્ભમાં જન્મે છે; અને એ સ્ત્રીથી સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે તો લાકડું ખોદનાર જીવાત બને છે.

કૃતઘ્નઃ કૃમિકઃ કીટઃ પતઙ્ગો વૃશ્ચિકસ્તથા । અશસ્ત્રં પુરુષં હર્તા નરઃ સઞ્જાયતે ખરઃ ॥ ૧,૨૨૫.

અપકારમૂળક માણસ જીવાત, કીડો, પતંગિયો કે વિચ્છુ બને છે; અને નિરાયુધ માણસ પાસેથી ચોરી કરનાર ગધેડો બની જન્મે છે.

કૃમિઃ સ્ત્રીવધકર્તા ચ બાલહન્તા ચ જાયતે । ભોજનઞ્ચોરયિત્વા તુ મક્ષિકા જાયતે નરઃ ॥ ૧,૨૨૫.

સ્ત્રી કે બાળકનો હત્યારો જીવાત બની જન્મે છે; અને ભોજન ચોરી કરનાર માણસ માખી બને છે.

હૃત્વાજ્યઞ્ચૈવ માર્જારસ્તિલહૃચ્ચૈવ મૂષકઃ । ઘૃતં હૃત્વા ચ નકુલઃ કાકો મદ્ભુરમામિષમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

ઘી ચોરનાર બિલાડી બને છે; તલ ચોરનાર ઉંદર બને છે; ઘી ચોરનાર નકુલ બને છે; અને માંસ કે ભાત ચોરનાર કાગડો બને છે.

મધુ હૃત્વા નરો દંશપૂપં હૃત્વા પિપીલિકઃ । અપો હૃત્વા તુ પાપાત્મા વાયસઃ સમ્પ્રજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

મધ ચોરનાર માણસ ડંખ મારતી જીવાત બને છે; પૂપા (કેક) ચોરનાર પિપળીક (કીડો) બને છે; અને પાણી ચોરનાર પાપી કાગડો બની જન્મે છે.

હૃતે કાષ્ઠે ચ હારીતઃ કપોતો વા પ્રજાયતે । હૃત્વા તુ કાઞ્ચનં ભાણ્ડં કૃમિયોનૌ પ્રજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

લાકડું ચોરનાર હરિયાળો પક્ષી કે કબૂતર બને છે; અને સોનું કે વાસણ ચોરનાર જીવાતના ગર્ભમાં જન્મે છે.

કાર્પાસિકે હૃતે ક્રૌઞ્ચો વહ્રિહર્તા બકસ્તથા । મયૂરો વર્ણકં હૃત્વા શાકપત્રઞ્ચ જાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

કપાસ ચોરનાર ક્રૌંચ પક્ષી બને છે; હળ ચોરનાર બગલો બને છે; રંગીન પાવડર ચોરનાર મોર બને છે; અને શાકપાન ચોરનાર શશક (સસલું) બને છે.