ગરુડપુરાણમ્

ઉતિષ્ઠન્તિ તદા રૌદ્રા દિવિ સપ્ત દિવાકરાઃ । તે તુ પીત્વા જલં સર્વં શોષયન્તિ જગત્ત્રયમ્ ॥ ૧,૨૨૪.

ત્યારે આકાશમાં સાત ભયાનક સૂર્ય ઊગે છે; એ બધું જળ પી જાય છે અને ત્રણેય લોક સુકવી નાખે છે.

ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મહર્લોકં ચરાચરં જનસ્તથા । વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રો ભૂત્વાસૌ પાતાલાનિ દહત્યધઃ ॥ ૧,૨૨૪.

ભૂર્લોક, ભૂવર્લોક, સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનલોક, ચર અને અચર બધું જ ભસ્મ થાય છે; વિષ્ણુ રુદ્રરૂપે પાતાળને પણ દહન કરે છે.

વિષ્ણુર્દહેત્ત્રિલોકઞ્ચિ મુખાન્મેઘાન્ સૃજત્યલમ્ । વર્ષન્તે વૈ વર્ષશતં નાનાવર્ણા મહાઘનાઃ ॥ ૧,૨૨૪.

વિષ્ણુ ત્રણેય લોક દહન કરે છે અને પોતાના મુખમાંથી મેઘો ઉત્પન્ન કરે છે; વિવિધ રંગના મોટા મેઘો સો વર્ષ સુધી વરસાદ વરસાવે છે.

વિષ્ણુરૂપઃશતં વાતિ વર્ષાણાં વાયુરૂર્જિતઃ । વિષ્ણુરે કાર્ણવી ભૂતે વર્ષે બ્રહ્મસ્વરૂપધૃક્ । શેતેઽનન્તાસને વિષ્ણુર્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥ ૧,૨૨૪.

વિષ્ણુરૂપી પવન સો વર્ષ સુધી જોરથી ફૂંકાય છે; વિષ્ણુ બ્રહ્મારૂપે મહાસાગર બની જાય છે અને સ્થાવર-જંગમ બધું નાશ પામે ત્યારે અનંત શય્યાએ શયન કરે છે.

સુપ્ત્વા વર્ષસહસ્રં સ જગદ્ભૂયોઽસૃજદ્ધરિઃ । અથ પ્રાકૃતિકં વક્ષ્યે પ્રલયં શૃણુ શૌનક ॥ ૧,૨૨૪.

હરિ હજાર વર્ષ સુઈને ફરીથી જગતની રચના કરે છે; હવે હું પ્રાકૃતિક વિઘટન કહું છું, સાંભળો હે શૌનક.

પૂર્ણે સંવત્સરશતે સંહૃત્ય સકલં જગત્ । બ્રહ્માણં ન્યસ્ય દેહે હિ મુક્તો યોગબલૈર્હરિઃ ॥ ૧,૨૨૪.

જ્યારે સો વર્ષ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે હરિ સમગ્ર જગત સંહારી લે છે અને યોગબળથી બ્રહ્માને પોતાના અંદર રાખીને મુક્ત થાય છે.

યે ગતા બ્રહ્મણઃ સ્થાનં તેઽપિ યાન્તિ પરં પદમ્ । અનાવૃષ્ટ્યર્કસમ્પન્ના આસન્મેઘાસ્તથા દ્વિજ । શતં વર્ષાણિ વર્ષદ્ભિર્મેધૈરણ્ડં પ્રપૂર્યતે ॥ ૧,૨૨૪.

જે લોકો બ્રહ્માના લોકે પહોંચ્યા છે, તેઓ પણ પરમ પદ પામે છે; હે દ્વિજ, અનાવૃષ્ટિ અને સૂર્યથી બનેલા મેઘો સો વર્ષ સુધી અંડકોશને વરસાદથી ભરી દે છે.

અન્તર્ગતેન તોયેન ભિન્નમણ્ડં જગત્પતેઃ । પૂર્ણે બ્રહ્માયુષિ ગતે ભિદ્યતેઽમ્ભસિ લીયતે ॥ ૧,૨૨૪.

અંડકોશની અંદર ભરાયેલા પાણીથી જગતપતિનું અંડકોશ ફાટી જાય છે; જ્યારે બ્રહ્માનું આયુષ્ય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તે તૂટી જાય છે અને પાણીમાં વિલીન થાય છે.

એવં સા જગદાધારા તોયે ચોર્વો પ્રલીયતે । આપસ્તેજસિ લીયન્તે તેજો વાયૌ પ્રલીયતે ॥ ૧,૨૨૪.

આ રીતે જગતનું આધાર પાણીમાં વિલીન થાય છે, પાણી અગ્નિમાં, અગ્નિ વાયુમાં વિલીન થાય છે.

વાયુઃ ખે ખઞ્ચ ભૂતાદૌ વિશતે ચ તદા મહાન્ । મહાન્પ્રપદ્યતેઽવ્યક્તં પ્રકૃતિઃ પુરુષે પરે ॥ ૧,૨૨૪.

તે સમયે વાયુ આકાશમાં પ્રવેશે છે, અને આકાશ મૂળ તત્વોમાં મિલે છે; પછી મહત્તત્વ અવ્યક્તમાં લીન થાય છે, અને અવ્યક્ત પ્રકૃતિ પણ પરમ પુરુષમાં સમાઈ જાય છે.

શતવર્ષં હરિઃ શેતે સૃજત્યથ દિનગમે । અવ્યક્તાદિક્રમેણૈવ વ્યક્તીભૂતં ચરાચરમ્ ॥ ૧,૨૨૪.

હરિ સો વર્ષ સુધી આરામ કરે છે, અને પછી દિવસના આરંભે ફરી સર્જન કરે છે; અવ્યક્તમાંથી ક્રમશઃ સર્વ જડ અને ચેતન પ્રાણીઓ પ્રગટ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૫ સૂત ઉવાચ । આધ્યાત્મિકાદિતાપાંસ્ત્રીઞ્જ્ઞાત્વ સંસ્રાચક્રવિત્ । ઉત્પન્નજ્ઞાનવૈરાગ્યઃ પ્રાપ્નોત્યાત્યન્તિકં લયમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

સૂતજી કહે છે: જે મનુષ્ય આત્મિક, શારીરિક અને બાહ્ય એમ ત્રણ પ્રકારના દુઃખોને ઓળખે છે અને જન્મમરણના ચક્રને સમજેછે, તે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી અંતિમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

સંસારચક્રં વક્ષ્યેઽહમાદાબુત્ક્રાન્તિકાલતઃ । યદ્વિના પુરુષાર્થો ન લીનઃ સ્યાત્પરમાત્મનિ ॥ ૧,૨૨૫.

હું હવે મૃત્યુના સમયે શરૂ થતા જન્મમરણના ચક્રને સમજાવીશ; આ જ્ઞાન વિના મનુષ્યજીવનનો સાચો હેતુ પરમાત્મામાં લીન થતો નથી.

ઊર્ધ્વવાસી નરસ્ત્યક્ત્વા દેહમન્યત્પ્રપદ્યતે । નીયતેદ્વાદશાહેન યમસ્ય યમપૂરુષૈઃ ॥ ૧,૨૨૫.

જે મનુષ્ય સારા માર્ગે ચાલ્યો હોય, તે શરીર છોડ્યા પછી બીજું રૂપ પામે છે; યમના દૂતોએ તેને બાર દિવસમાં યમલોકમાં લઈ જાય છે.

તત્ર યદ્વાન્ધવાસ્તોયં પ્રયચ્છન્તિ તિલૈઃ સહ । યચ્ચ પિણ્ડં પ્રયચ્છન્તિ યમલોકે તદશ્નુતે ॥ ૧,૨૨૫.

ત્યાં તેના સગાંઓએ તિલ સાથે જે પાણી અર્પણ કર્યું હોય અને જે પિંડ આપ્યો હોય, તે બધું યમલોકમાં તેને મળે છે.

ગતશ્ચ નરકં પાપાત્સ્વર્ગં યાતિ સ્વપુણ્યતઃ । પાપકૃદ્યાતિ નરકં પુણ્યકૃદ્યાતિ વૈ દિવમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

પાપથી નરકમાં ગયેલો મનુષ્ય પોતાના પુણ્યથી સ્વર્ગ પામે છે; પાપ કરનાર નરકમાં જાય છે અને પુણ્ય કરનાર સ્વર્ગમાં જાય છે.

સ્વર્ગાચ્ચ નરકાત્ત્યક્તઃ સ્ત્રીણાં ગર્ભે ભવત્યપિ । નાભિભૂતઞ્ચ તસ્યૈવ યાતિ બીજદ્વયં હિ તત્ ॥ ૧,૨૨૫.

સ્વર્ગ કે નરકમાંથી નીચે પડ્યા પછી મનુષ્ય સ્ત્રીના ગર્ભમાં જન્મે છે; બે બીજ, જે હજી નાશ પામ્યા નથી, તે મળીને એ જ આત્મામાં પ્રવેશે છે.

કલલં બુદ્બ્રુદમયં તતઃ શોણિતમેવ ચ । પેશ્યાઃ પલસમોઽણ્ડઃ સ્યાદઙ્કુરં તત ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૨૫.

પહેલા કલલરૂપ (એમ્બ્રિયો) બને છે, પછી બબ્બુડ જેવું રૂપ આવે છે, પછી લોહી બને છે; એ પછી એ પિંડ વટાણાની જેટલી જાડાઈ ધરાવે છે અને ત્યારબાદ તેમાં અંકુર ફૂટે છે.

ઉપાઙ્ગાન્યઙ્ગુલીનેત્રનાસાસ્યશ્રવણાનિ ચ । આવહં યાતિ ચાઙ્ગેભ્યસ્તત્પરન્તુ નખાદિકમ્ ॥ ૧,૨૨૫.

શરીરમાંથી આંગળી, આંખ, નાક, મોઢું અને કાન જેવી અંગો ઉત્પન્ન થાય છે; પછી એ અંગોમાંથી નખ વગેરે વિકસે છે.

ત્વચો રોમાણિ જાયન્તે કેશાશ્ચૈવ તતઃ પરમ્ । નરશ્ચાધોમુખઃ સ્થિત્વા દશમે ચ સઃ જાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

ત્વચામાંથી વાળ આવે છે અને પછી માથાના વાળ પણ થાય છે; એ મનુષ્ય નીચે મોઢું રાખીને દસમા મહિનામાં જન્મે છે.

તતસ્તુ વૈષ્ણવી માયા વૃણોત્યત્યન્તમોહિની । બાલત્વં ત્વથ કૌમારં યૌવનં વૃદ્ધતામપિ ॥ ૧,૨૨૫.

પછી વિષ્ણુની માયા તેને સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકી લે છે; પછી તે બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા પણ અનુભવે છે.

તતશ્ચ મરણં તત્તદ્ધર્મામાપ્નોતિ માનવઃ । એવં સંસારચક્રેઽસ્મિન્ ભ્રામ્યતે ઘટીયન્ત્રવત્ ॥ ૧,૨૨૫.

પછી મૃત્યુ આવે છે અને મનુષ્ય પોતાના કર્મો અનુસાર ફળ પામે છે; આમ, આ જન્મમરણના ચક્રમાં મનુષ્ય ઘડિયાળના ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

નરકાત્પ્રતિમુક્તસ્તુ પાપયોનિષુ જાયતે । પતિતાત્પ્રતિગૃહ્યાથ અધોયોનિં વ્રજેદ્બુધઃ ॥ ૧,૨૨૫.

નરકમાંથી મુક્ત થયેલો મનુષ્ય પાપી યોનિમાં જન્મે છે; પડીને અને ફરી પ્રાપ્ત થઈને, વિવેકી મનુષ્ય પણ નીચી યોનિમાં જઈ શકે છે.

નરકાત્પ્રતિમુક્તસ્તુ કૃમિર્ભવતિ યાચકઃ । ઉપાધ્યાયવ્યલીકં તુ કૃત્વા શ્વા ભવતિ દ્વિજ ॥ ૧,૨૨૫.

નરકમાંથી છૂટીને કોઈ જીવ કીડો કે ભીખારી બને છે; ગુરુને છેતરનાર દ્વિજ મૃત્યુ પછી કૂતરો બને છે.

તજ્જાયાં મનસા વાઞ્છંસ્તદ્દ્રવ્યં વાપ્યસંશયમ્ । ગર્દભોજાયતે જન્તુર્મિત્રસ્યૈવાપમાનકૃત્ ॥ ૧,૨૨૫.

બીજાની પત્ની કે સંપત્તિની ઈચ્છા મનમાં રાખનાર કે ખરેખર લઈ લેનાર જીવ ગધેડો બને છે; મિત્રનું અપમાન કરનારને પણ એ જ ફળ મળે છે.

પિતરૌ પીડયિત્વા તુ કચ્છપત્વઞ્ચ જાયતે । ભુર્તુઃ પિણ્ડમુપાશ્વસ્તો વઞ્જયિત્વા તમેવ યઃ ॥ ૧,૨૨૫.

પિતામાતા ને દુઃખ આપનાર કાચબો બને છે; અને ભાઈને પિંડમાં છેતરનાર પણ એ જ યોનિમાં જન્મે છે.

સોઽપિ મોહસમાપન્નો જાયતે વાનરો મૃતઃ । ન્યાસાપહર્તા નરકાદ્વિમુક્તો જાયતે કૃમિઃ ॥ ૧,૨૨૫.

એ પણ મોહમાં આવી મૃત્યુ પછી વાંદરો બને છે; જમા રાખેલું ધન ચોરી કરનાર નરકમાંથી છૂટીને કીડો બને છે.

અસૂયકશ્ચ નરકાન્મુક્તો ભવતિ રાક્ષસઃ । વિશ્વાસહર્તા ચ નરો મીનયોનૌ પ્રજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

જે માણસે ઈર્ષ્યા ન હોય, એ રાક્ષસ હોય તો પણ નરકમાંથી છુટકારો પામે છે; પણ જે વિશ્વાસઘાત કરે છે, એ માછલીના ગર્ભમાં જન્મે છે.

યવધાન્યાનિ સંહૃત્ય જાયતે મૂષકો મૃતઃ । પરદારાભિમર્શાત્તુ વૃકો ઘોરોઽભિજાયતે ॥ ૧,૨૨૫.

જે વ્યક્તિ જવાર અને બીજાં અનાજ ભેગાં કરે છે અને મરે છે, એ ઉંદર બની જન્મે છે; અને જે પરસ્ત્રીને સ્પર્શે છે, એ ભયાનક વરુ બનશે.