ગરુડપુરાણમ્

દુર્વાસસોક્તમાશ્ચર્યં નારદોક્તમતઃ પરમ્ । કાપિલં વામનઞ્ચૈવ તથૈવોશનસેરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

દુર્વાસાએ કહેલું આશ્ચર્યજનક પુરાણ, પછી નારદે કહેલું, પછી કપિલ, વામન અને ઉશનાએ સંભળાવેલું પુરાણ.

બ્રહ્માણ્ડં વારુણઞ્ચાથ કાલિકાહ્વયમેવ ચ । માહેશ્વરં તથા સામ્બમેવં સર્વાર્થસઞ્ચયમ્ । પરાશરોક્તમપરં મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રહ્માંડ, વારુણ અને કાલિકા નામનું પુરાણ; મહેશ્વર અને સાંબ પુરાણ, આ રીતે સર્વ અર્થનો સંગ્રહ; પરાશરે કહેલું, મારિચ અને ભાર્ગવ નામનું પુરાણ.

પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વેદાસ્ત્વઙ્ગાનિ યન્મુને । ન્યાયઃ શૌનક મીમાંસા આયુર્વેદાર્થશાસ્ત્રકમ્ । ગાન્ધર્વશ્ચ ધનુર્વેદો વિદ્યા હ્યષ્ટાદશસ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર, વેદ અને તેના અંગો, ઋષિ, ન્યાય, શૌનક, મીમાંસા, આયુર્વેદ, અર્થશાસ્ત્ર, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ—આ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

દ્વાપરાન્તેન ચ હરિર્ગુરુભારમપાહરત્ । એકપાદસ્થિતે ધર્મે કૃષ્ણત્વઞ્ચાચ્યુતે ગતે ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપરયુગના અંતે હરિએ ધરતીનો ભાર દૂર કર્યો; એક પગ પર ધર્મ ઊભો રહ્યો અને કૃષ્ણ અચ્યૂત રૂપે વિદાય પામ્યા.

જનાસ્તદા દુરાચારા ભવિષ્યન્તિ ચ નિર્દયાઃ । સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ દૃશ્યન્તે પુરુષે ગુણાઃ । કાલસઞ્ચોદિતાસ્તેઽપિ પરિવર્તન્ત આત્મનિ ॥ ૧,૨૨૩.

એ સમયે લોકો દુશ્ચરિત્ર અને નિર્દય બનશે; સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો મનુષ્યમાં દેખાશે અને સમયના પ્રેરણે એ ગુણો મનમાં ફેરવાતા રહેશે.

પ્રભૂતઞ્ચ યદા સત્ત્વં મનો બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । તદા કૃતયુગં વિદ્યાજ્જ્ઞાને તપસિ યદ્રતિઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે સત્વ ગુણ, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો વધુ હોય, ત્યારે એ કૃતયુગ કહેવાય છે, જેમાં જ્ઞાન અને તપમાં આનંદ મળે છે.

યદા કર્મસુ કામ્યેષુ શક્તિર્યશસિ દેહિનામ્ । તદા ત્રેતા રજોભૂતિરિતિ જાનીહિ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે મનુષ્યોમાં કામના અને યશ માટે કર્મ કરવાની શક્તિ હોય, ત્યારે, હે શૌનક, જાણ કે એ ત્રેતાયુગ છે, જેમાં રજ ગુણ પ્રભુત્વ રાખે છે.

યદા લોભસ્ત્વસન્તોષો માનો દમ્ભશ્ચ મત્સરઃ । કર્મણાઞ્ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્રજસ્તમઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે લોભ, અસંતોષ, અભિમાન, દંભ અને ઈર્ષ્યા હોય, અને કામના માટેના કર્મો થાય, ત્યારે એ દ્વાપરયુગ છે, જેમાં રજ અને તમ ગુણ મિશ્રિત હોય છે.

યદા સદાનૃતં તન્દ્રા નિદ્રા હિંસાદિસાધનમ્ । શોકમોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે હંમેશા અસત્ય, આળસ, ઊંઘ, હિંસા, દુઃખ, મોહ, ભય અને ગરીબી હોય, ત્યારે એ કળિયુગ કહેવાય છે, જેમાં તમ ગુણ વધારે હોય છે.

યસ્મિઞ્જનાઃ કામિનઃ સ્યુઃ શશ્વત્કટુકભાષિણઃ । દસ્યૂત્કૃષ્ટા જનપદા વેદાઃ પાષણ્ડદૂષિતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જે યુગમાં લોકો કામી, હંમેશા કડક બોલનાર, દસ્યુઓ ગામોમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા અને વેદો પાખંડી દ્વારા બગાડવામાં આવ્યા હોય.

રાજાનશ્ચ પ્રજાભિક્ષાઃ શિશ્નોદરપરાજિતાઃ । અવ્રતા વટવોઽશૌચા ભિક્ષવશ્ચ કુટુમ્બિનઃ ॥ ૧,૨૨૩.

રાજાઓ પ્રજાથી ભિક્ષા માંગે, કામ અને ભૂખથી હાર ખાય; વ્રત વિના બ્રાહ્મણ, અશુદ્ધ, ભિક્ષુક અને ઘરવાળા ભિક્ષુઓ હોય.

તપસ્વિનો ગ્રામવાસાઃ ન્યાસિનો હ્યર્થલોલુપાઃ । હ્રસ્વકાયા મહાહારાશ્ચૌરાસ્તે સાધવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

તપસ્યા કરનાર લોકો ગામોમાં વસશે, સંન્યાસીઓ પૈસાની લાલચમાં રહેશે, નાનાં શરીરવાળા લોકો વધારે ખાશે અને ચોરોને સારા માનવામાં આવશે.

ત્યક્ષ્યન્તિ ભૃત્યાશ્ચ પતિં તાપસસ્ત્યક્ષ્યતિ વ્રતમ્ । શૂદ્રાઃ પ્રતિગ્રહિષ્યન્તિ વૈશ્યા વ્રતપરાયણઃ ॥ ૧,૨૨૩.

નોકરો પોતાના માલિકને છોડી દેશે, તપસ્વી પોતાનું વ્રત ત્યજી દેશે, શૂદ્રો દાન સ્વીકારી લેશે અને વૈશ્ય લોકો ધર્મકર્મમાં લાગશે.

ઉદ્વિગ્નાઃ સન્તિ ચ જનાઃ પિશાચસદૃશાઃ પ્રજાઃ । અન્યાયભોજનેનાગ્નિદેવતાતિથિપૂજનમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

લોકો ચિંતિત રહેશે અને પ્રજાજન ભૂત જેવા દેખાશે; અયોગ્ય રીતે મળેલા ભોજનથી અગ્નિ, દેવતા અને અતિથિની પૂજા થશે.

કરિષ્યન્તિ કલૌ પ્રાપ્તે ન ચ પિત્ર્યોદકક્રિયામ્ । સ્ત્રીપરાશ્ચ જનાઃ સર્વે શૂદ્રપ્રાયાશ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

કળીયુગ આવતાં લોકો પિતૃઓને પાણી આપવાની વિધિ નહીં કરે; બધા લોકો સ્ત્રીઓમાં મગ્ન રહેશે અને મોટાભાગે શૂદ્રજનો હશે, હે શૌનક.

બહુપ્રજાલ્પભાગ્યાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ । શિરઃ કણ્ડૂયનપરા આજ્ઞાં ભેત્સ્યન્તિ ભર્ત્સિતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

કળીયુગમાં સ્ત્રીઓ બહુ બોલકણી અને નસીબદાર થશે; તેઓ સતત માથું ખંજવાળતી રહેશે અને ડાટ પડતાં આજ્ઞા તોડી દેશે.

વિષ્ણું ન પૂજયિષ્યન્તિ પાષણ્ડોપહતા જનાઃ । કલેર્દોષનિધેર્વિપ્રા અસ્તિ હ્યેકો મહાગુણઃ ॥ ૧,૨૨૩.

પાખંડી વિચારોમાં ફસાયેલા લોકો વિષ્ણુની પૂજા નહીં કરે; હે વિદ્વાનો, કળીયુગમાં અનેક દુષ્કર્મો હોવા છતાં એક મોટું ગુણ છે.

કીર્તનાદેવ કૃષ્ણસ્ય મહાબન્ધં પરિત્યજેત્ । કૃતે યદ્ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં જપતઃ ફલમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

માત્ર કૃષ્ણનું નામ લેનાથી જ મોટું બંધન તૂટી જાય છે; જે ફળ કૃતયુગમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને, ત્રેતાયુગમાં જપ કરીને મળે છે,

દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ધરિકીર્તનાત્ । તસ્માદ્ધ્યેયો હરિર્નિત્યં ગેયઃ પૂજ્યશ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપરયુગમાં સેવા કરીને જે ફળ મળે છે, તે કળીયુગમાં હરિના ભજનથી મળે છે; એટલે હે શૌનક, હરીનું નામ હંમેશા સ્મરણ કરવું, ગાવું અને પૂજવું જોઈએ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૪ સૂત ઉવાચ । ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ । અનાવૃષ્ટિશ્ચ કલ્પાન્તે જાયતે શતવાર્ષિકી ॥ ૧,૨૨૪.

શ્રીસૂતે કહ્યું: ચારેય યુગના હજાર ચક્રના અંતે બ્રહ્માનું અવકાશિક વિઘટન થાય છે; કલ્પના અંતે સો વર્ષ સુધી વરસાદ પડતો નથી.

ઉતિષ્ઠન્તિ તદા રૌદ્રા દિવિ સપ્ત દિવાકરાઃ । તે તુ પીત્વા જલં સર્વં શોષયન્તિ જગત્ત્રયમ્ ॥ ૧,૨૨૪.

ત્યારે આકાશમાં સાત ભયાનક સૂર્ય ઊગે છે; એ બધું જળ પી જાય છે અને ત્રણેય લોક સુકવી નાખે છે.

ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મહર્લોકં ચરાચરં જનસ્તથા । વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રો ભૂત્વાસૌ પાતાલાનિ દહત્યધઃ ॥ ૧,૨૨૪.

ભૂર્લોક, ભૂવર્લોક, સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનલોક, ચર અને અચર બધું જ ભસ્મ થાય છે; વિષ્ણુ રુદ્રરૂપે પાતાળને પણ દહન કરે છે.

વિષ્ણુર્દહેત્ત્રિલોકઞ્ચિ મુખાન્મેઘાન્ સૃજત્યલમ્ । વર્ષન્તે વૈ વર્ષશતં નાનાવર્ણા મહાઘનાઃ ॥ ૧,૨૨૪.

વિષ્ણુ ત્રણેય લોક દહન કરે છે અને પોતાના મુખમાંથી મેઘો ઉત્પન્ન કરે છે; વિવિધ રંગના મોટા મેઘો સો વર્ષ સુધી વરસાદ વરસાવે છે.

વિષ્ણુરૂપઃશતં વાતિ વર્ષાણાં વાયુરૂર્જિતઃ । વિષ્ણુરે કાર્ણવી ભૂતે વર્ષે બ્રહ્મસ્વરૂપધૃક્ । શેતેઽનન્તાસને વિષ્ણુર્નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥ ૧,૨૨૪.

વિષ્ણુરૂપી પવન સો વર્ષ સુધી જોરથી ફૂંકાય છે; વિષ્ણુ બ્રહ્મારૂપે મહાસાગર બની જાય છે અને સ્થાવર-જંગમ બધું નાશ પામે ત્યારે અનંત શય્યાએ શયન કરે છે.

સુપ્ત્વા વર્ષસહસ્રં સ જગદ્ભૂયોઽસૃજદ્ધરિઃ । અથ પ્રાકૃતિકં વક્ષ્યે પ્રલયં શૃણુ શૌનક ॥ ૧,૨૨૪.

હરિ હજાર વર્ષ સુઈને ફરીથી જગતની રચના કરે છે; હવે હું પ્રાકૃતિક વિઘટન કહું છું, સાંભળો હે શૌનક.

પૂર્ણે સંવત્સરશતે સંહૃત્ય સકલં જગત્ । બ્રહ્માણં ન્યસ્ય દેહે હિ મુક્તો યોગબલૈર્હરિઃ ॥ ૧,૨૨૪.

જ્યારે સો વર્ષ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે હરિ સમગ્ર જગત સંહારી લે છે અને યોગબળથી બ્રહ્માને પોતાના અંદર રાખીને મુક્ત થાય છે.

યે ગતા બ્રહ્મણઃ સ્થાનં તેઽપિ યાન્તિ પરં પદમ્ । અનાવૃષ્ટ્યર્કસમ્પન્ના આસન્મેઘાસ્તથા દ્વિજ । શતં વર્ષાણિ વર્ષદ્ભિર્મેધૈરણ્ડં પ્રપૂર્યતે ॥ ૧,૨૨૪.

જે લોકો બ્રહ્માના લોકે પહોંચ્યા છે, તેઓ પણ પરમ પદ પામે છે; હે દ્વિજ, અનાવૃષ્ટિ અને સૂર્યથી બનેલા મેઘો સો વર્ષ સુધી અંડકોશને વરસાદથી ભરી દે છે.

અન્તર્ગતેન તોયેન ભિન્નમણ્ડં જગત્પતેઃ । પૂર્ણે બ્રહ્માયુષિ ગતે ભિદ્યતેઽમ્ભસિ લીયતે ॥ ૧,૨૨૪.

અંડકોશની અંદર ભરાયેલા પાણીથી જગતપતિનું અંડકોશ ફાટી જાય છે; જ્યારે બ્રહ્માનું આયુષ્ય પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તે તૂટી જાય છે અને પાણીમાં વિલીન થાય છે.

એવં સા જગદાધારા તોયે ચોર્વો પ્રલીયતે । આપસ્તેજસિ લીયન્તે તેજો વાયૌ પ્રલીયતે ॥ ૧,૨૨૪.

આ રીતે જગતનું આધાર પાણીમાં વિલીન થાય છે, પાણી અગ્નિમાં, અગ્નિ વાયુમાં વિલીન થાય છે.