ગરુડપુરાણમ્

રક્તો હરિર્નરૈઃ પૂજ્યો નરા દશશતાયુષઃ । તત્ર વિષ્ણુર્ભોમરથઃ ક્ષત્રિયા રાક્ષસાનહન્ ॥ ૧,૨૨૩.

એ યુગમાં લાલવર્ણવાળા લોકો હરિની પૂજા કરે છે અને માનવો હજાર વર્ષ જીવે છે. ત્યાં વિષ્ણુ પૃથ્વી પર રથ ચલાવે છે અને ક્ષત્રિયોએ રાક્ષસોનો નાશ કર્યો.

દ્વિપાદવિગ્રહો ધર્મઃ પીતતાઞ્ચાચ્યુતે ગતે । ચતુઃ શતાયુષો લોકા દ્વિજક્ષત્રોદ્ભવાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મ બે પગે ઊભો રહે છે અને અચ્યૂતના વિદાયથી ધર્મ ઘટે છે. એ યુગમાં લોકો ચારસો વર્ષ જીવે છે અને પ્રજાઓ બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિયોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તત્ર દૃષ્ટ્વાલ્પબુદ્ધીંશ્ચ વિષ્ણુર્વ્યાસસ્વરૂપધૃક્ । તદેકન્તુ યજુર્વેદં? ચતુર્ધા વ્યભજત્પુનઃ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્યાં, જ્યારે વિષ્ણુએ ઓછા બુદ્ધિવાળા લોકોને જોયા, ત્યારે વ્યાસ રૂપ ધારણ કરીને યજુરવેદને ફરીથી ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

શિષ્યાનધ્યાપયામાસ સમસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે । ઋગ્વેદમથ પૈલન્ત્સામવેદઞ્ચ જૈમિનિમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

તે મહર્ષીએ પોતાના બધા શિષ્યોને શીખવાડ્યાં. હવે મને સાંભળો: પૈલને ઋગ્વેદ મળ્યો, જયમિનીને સામવેદ મળ્યો.

અથર્વાણં સુમન્તુન્તુ યજુર્વેદં મહામુનિમ્ । વૈશમ્પાયનમઙ્ગન્તુ પુરાણં સૂતમેવ ચ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ યૈર્વેદ્યો હરિરેવ હિ ॥ ૧,૨૨૩.

સુમન્તુએ અથર્વવેદ મેળવ્યો, મહાન મુનિને યજુરવેદ મળ્યો, વૈશંપાયનને અંગ મળ્યું અને સૂતને પુરાણ મળ્યાં; એ અઢાર પુરાણો, જેના દ્વારા હરિ જાણી શકાય છે.

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતચ્ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર અને વંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો પુરાણના ગણાય છે.

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવઞ્ચ શૈવં ભાગવતન્તથા । ભવિષ્યન્નારદીયઞ્ચસ્કાન્દં લિઙ્ગં વરાહકમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રાહ્મ, પદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ, ભાગવત, ભવિષ્ય, નારદિય, સ્કાંદ, લિંગ અને વરાહ પુરાણ છે.

માર્કણ્ડેયં તથાગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તમેવ ચ । કૌર્મં માત્સ્યં ગારુડઞ્ચ વાયવીયમનન્તરમ્ । અષ્ટાદશસમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્માણ્ડમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

માર્કંડેય, અગ્નેય, બ્રહ્મવૈવર્ત, કૂર્મ, માછ, ગરુડ, વાયુ અને બ્રહ્માંડ—આ અઢાર પુરાણો બ્રહ્માંડ નામે ઓળખાય છે.

અન્યાન્યુપપુરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ તુ । આદ્યં સનત્કુમારોક્તં નારસિંહમથાપરમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બીજા ઉપપુરાણો પણ ઋષિઓએ વર્ણવ્યા છે: પ્રથમ સનત્કુમારે કહેલું, પછી નરસિંહ પુરાણ.

તૃતીયં સ્કાન્દમુદ્દિષ્ટં કુમારેણ તુ ભાષિતમ્ । ચતુર્થં શિવધર્માખ્યં સ્યાન્નન્દીશ્વરભાષિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્રીજું સ્કાંદ પુરાણ છે, જે કુમારે કહ્યું છે; ચોથું શિવધર્મ નામે છે, જે નંદીશ્વરે કહ્યું છે.

દુર્વાસસોક્તમાશ્ચર્યં નારદોક્તમતઃ પરમ્ । કાપિલં વામનઞ્ચૈવ તથૈવોશનસેરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

દુર્વાસાએ કહેલું આશ્ચર્યજનક પુરાણ, પછી નારદે કહેલું, પછી કપિલ, વામન અને ઉશનાએ સંભળાવેલું પુરાણ.

બ્રહ્માણ્ડં વારુણઞ્ચાથ કાલિકાહ્વયમેવ ચ । માહેશ્વરં તથા સામ્બમેવં સર્વાર્થસઞ્ચયમ્ । પરાશરોક્તમપરં મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રહ્માંડ, વારુણ અને કાલિકા નામનું પુરાણ; મહેશ્વર અને સાંબ પુરાણ, આ રીતે સર્વ અર્થનો સંગ્રહ; પરાશરે કહેલું, મારિચ અને ભાર્ગવ નામનું પુરાણ.

પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વેદાસ્ત્વઙ્ગાનિ યન્મુને । ન્યાયઃ શૌનક મીમાંસા આયુર્વેદાર્થશાસ્ત્રકમ્ । ગાન્ધર્વશ્ચ ધનુર્વેદો વિદ્યા હ્યષ્ટાદશસ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર, વેદ અને તેના અંગો, ઋષિ, ન્યાય, શૌનક, મીમાંસા, આયુર્વેદ, અર્થશાસ્ત્ર, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ—આ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

દ્વાપરાન્તેન ચ હરિર્ગુરુભારમપાહરત્ । એકપાદસ્થિતે ધર્મે કૃષ્ણત્વઞ્ચાચ્યુતે ગતે ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપરયુગના અંતે હરિએ ધરતીનો ભાર દૂર કર્યો; એક પગ પર ધર્મ ઊભો રહ્યો અને કૃષ્ણ અચ્યૂત રૂપે વિદાય પામ્યા.

જનાસ્તદા દુરાચારા ભવિષ્યન્તિ ચ નિર્દયાઃ । સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ દૃશ્યન્તે પુરુષે ગુણાઃ । કાલસઞ્ચોદિતાસ્તેઽપિ પરિવર્તન્ત આત્મનિ ॥ ૧,૨૨૩.

એ સમયે લોકો દુશ્ચરિત્ર અને નિર્દય બનશે; સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો મનુષ્યમાં દેખાશે અને સમયના પ્રેરણે એ ગુણો મનમાં ફેરવાતા રહેશે.

પ્રભૂતઞ્ચ યદા સત્ત્વં મનો બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । તદા કૃતયુગં વિદ્યાજ્જ્ઞાને તપસિ યદ્રતિઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે સત્વ ગુણ, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો વધુ હોય, ત્યારે એ કૃતયુગ કહેવાય છે, જેમાં જ્ઞાન અને તપમાં આનંદ મળે છે.

યદા કર્મસુ કામ્યેષુ શક્તિર્યશસિ દેહિનામ્ । તદા ત્રેતા રજોભૂતિરિતિ જાનીહિ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે મનુષ્યોમાં કામના અને યશ માટે કર્મ કરવાની શક્તિ હોય, ત્યારે, હે શૌનક, જાણ કે એ ત્રેતાયુગ છે, જેમાં રજ ગુણ પ્રભુત્વ રાખે છે.

યદા લોભસ્ત્વસન્તોષો માનો દમ્ભશ્ચ મત્સરઃ । કર્મણાઞ્ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્રજસ્તમઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે લોભ, અસંતોષ, અભિમાન, દંભ અને ઈર્ષ્યા હોય, અને કામના માટેના કર્મો થાય, ત્યારે એ દ્વાપરયુગ છે, જેમાં રજ અને તમ ગુણ મિશ્રિત હોય છે.

યદા સદાનૃતં તન્દ્રા નિદ્રા હિંસાદિસાધનમ્ । શોકમોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે હંમેશા અસત્ય, આળસ, ઊંઘ, હિંસા, દુઃખ, મોહ, ભય અને ગરીબી હોય, ત્યારે એ કળિયુગ કહેવાય છે, જેમાં તમ ગુણ વધારે હોય છે.

યસ્મિઞ્જનાઃ કામિનઃ સ્યુઃ શશ્વત્કટુકભાષિણઃ । દસ્યૂત્કૃષ્ટા જનપદા વેદાઃ પાષણ્ડદૂષિતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જે યુગમાં લોકો કામી, હંમેશા કડક બોલનાર, દસ્યુઓ ગામોમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા અને વેદો પાખંડી દ્વારા બગાડવામાં આવ્યા હોય.

રાજાનશ્ચ પ્રજાભિક્ષાઃ શિશ્નોદરપરાજિતાઃ । અવ્રતા વટવોઽશૌચા ભિક્ષવશ્ચ કુટુમ્બિનઃ ॥ ૧,૨૨૩.

રાજાઓ પ્રજાથી ભિક્ષા માંગે, કામ અને ભૂખથી હાર ખાય; વ્રત વિના બ્રાહ્મણ, અશુદ્ધ, ભિક્ષુક અને ઘરવાળા ભિક્ષુઓ હોય.

તપસ્વિનો ગ્રામવાસાઃ ન્યાસિનો હ્યર્થલોલુપાઃ । હ્રસ્વકાયા મહાહારાશ્ચૌરાસ્તે સાધવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

તપસ્યા કરનાર લોકો ગામોમાં વસશે, સંન્યાસીઓ પૈસાની લાલચમાં રહેશે, નાનાં શરીરવાળા લોકો વધારે ખાશે અને ચોરોને સારા માનવામાં આવશે.

ત્યક્ષ્યન્તિ ભૃત્યાશ્ચ પતિં તાપસસ્ત્યક્ષ્યતિ વ્રતમ્ । શૂદ્રાઃ પ્રતિગ્રહિષ્યન્તિ વૈશ્યા વ્રતપરાયણઃ ॥ ૧,૨૨૩.

નોકરો પોતાના માલિકને છોડી દેશે, તપસ્વી પોતાનું વ્રત ત્યજી દેશે, શૂદ્રો દાન સ્વીકારી લેશે અને વૈશ્ય લોકો ધર્મકર્મમાં લાગશે.

ઉદ્વિગ્નાઃ સન્તિ ચ જનાઃ પિશાચસદૃશાઃ પ્રજાઃ । અન્યાયભોજનેનાગ્નિદેવતાતિથિપૂજનમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

લોકો ચિંતિત રહેશે અને પ્રજાજન ભૂત જેવા દેખાશે; અયોગ્ય રીતે મળેલા ભોજનથી અગ્નિ, દેવતા અને અતિથિની પૂજા થશે.

કરિષ્યન્તિ કલૌ પ્રાપ્તે ન ચ પિત્ર્યોદકક્રિયામ્ । સ્ત્રીપરાશ્ચ જનાઃ સર્વે શૂદ્રપ્રાયાશ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

કળીયુગ આવતાં લોકો પિતૃઓને પાણી આપવાની વિધિ નહીં કરે; બધા લોકો સ્ત્રીઓમાં મગ્ન રહેશે અને મોટાભાગે શૂદ્રજનો હશે, હે શૌનક.

બહુપ્રજાલ્પભાગ્યાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ । શિરઃ કણ્ડૂયનપરા આજ્ઞાં ભેત્સ્યન્તિ ભર્ત્સિતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

કળીયુગમાં સ્ત્રીઓ બહુ બોલકણી અને નસીબદાર થશે; તેઓ સતત માથું ખંજવાળતી રહેશે અને ડાટ પડતાં આજ્ઞા તોડી દેશે.

વિષ્ણું ન પૂજયિષ્યન્તિ પાષણ્ડોપહતા જનાઃ । કલેર્દોષનિધેર્વિપ્રા અસ્તિ હ્યેકો મહાગુણઃ ॥ ૧,૨૨૩.

પાખંડી વિચારોમાં ફસાયેલા લોકો વિષ્ણુની પૂજા નહીં કરે; હે વિદ્વાનો, કળીયુગમાં અનેક દુષ્કર્મો હોવા છતાં એક મોટું ગુણ છે.

કીર્તનાદેવ કૃષ્ણસ્ય મહાબન્ધં પરિત્યજેત્ । કૃતે યદ્ધ્યાયતો વિષ્ણું ત્રેતાયાં જપતઃ ફલમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

માત્ર કૃષ્ણનું નામ લેનાથી જ મોટું બંધન તૂટી જાય છે; જે ફળ કૃતયુગમાં વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને, ત્રેતાયુગમાં જપ કરીને મળે છે,

દ્વાપરે પરિચર્યાયાં કલૌ તદ્ધરિકીર્તનાત્ । તસ્માદ્ધ્યેયો હરિર્નિત્યં ગેયઃ પૂજ્યશ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપરયુગમાં સેવા કરીને જે ફળ મળે છે, તે કળીયુગમાં હરિના ભજનથી મળે છે; એટલે હે શૌનક, હરીનું નામ હંમેશા સ્મરણ કરવું, ગાવું અને પૂજવું જોઈએ.