ગરુડપુરાણમ્

દધિ સ્યાત્કૃષ્ણવર્ણાયા દર્ભોદકસમાયુતમ્ । ગોમૂત્રમાષકાણ્યષ્ટૌ ગોમયસ્ય ચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

કાળી વાળાઓ માટે દહીં, જેમાં દર્ભાનું પાણી મિક્સ કરેલું હોય, ગૌમૂત્રમાં આઠ માશક અને ગોમયમાં ચાર માશક નાખવા.

ક્ષીરસ્ય દ્વાદશ પ્રોક્તા દધ્નસ્તુ દશ ઉચ્યતે । ઘૃતસ્ય માષકાઃ પઞ્ચ પઞ્ચગવ્યં મલાપહમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

દૂધમાં બાર માશક, દહીંમાં દસ અને ઘીમાં પાંચ માશક નાખવા. પંચગવ્ય સર્વ અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૩ બ્રહ્મોવાચ મુનિભિશ્ચરિતા ધર્મા ભક્ત્યા વ્યાસ મયોદિતાઃ । યૈર્વિષ્ણુસ્તુષ્યતે ચૈવ સૂર્યાદિપરિચારણાત્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: મુનિઓએ ભક્તિપૂર્વક જે ધર્મો આચર્યા છે, અને મેં તથા વ્યાસે જે શીખવ્યા છે, તે બધા વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે, જેમાં સૂર્યાદિ દેવતાઓની સેવા પણ સામેલ છે.

તર્પણેન ચ હોમેન સન્ધ્યાયા વન્દનેન ચ । પ્રાપ્યતે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ધર્મકામાર્થમોક્ષદઃ ॥ ૧,૨૨૩.

તર્પણ, હોમ અને સંધ્યાવંદન દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ પ્રાપ્ત થાય છે, જે ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપે છે.

ધર્મો હિ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પૂજી વિષ્ણોસ્તુ તર્પણમ્ । હોમઃ સન્ધ્યા તથા ધ્યાનં ધારણા સકલં હરિઃ ॥ ૧,૨૨૩.

ધર્મ એ જ ભગવાન વિષ્ણુ છે; વિષ્ણુની પૂજા એ તર્પણ છે; હોમ, સંધ્યા, ધ્યાન અને ધારણા — આ બધું હરિ સ્વરૂપ છે.

સૂચ ઉવાચ । પ્રલયં જગતો વક્ષ્યે તત્સર્વં શૃણુ શૌનક । ચતુર્યુગસહસ્રન્તુ કલ્પૈકાબ્જદિનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

સૂચએ કહ્યું: હે શૌનક, હવે હું જગતનો પ્રલય કહું છું, બધું ધ્યાનથી સાંભળ. ચાર યુગના હજાર ચક્રો મળીને બ્રહ્માનો એક દિવસ, એટલે કે એક કલ્પ બને છે.

કૃતત્રેતાદ્વાપરાદિયુગાવસ્થા નિબોધમે । કૃતે ધર્મશ્ચતુષ્પાચ્ચ સત્યં દાનં તપો દયા ॥ ૧,૨૨૩.

કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — આ યુગોની સ્થિતિ સમજ. કૃત યુગમાં ધર્મ ચાર પગે ઊભો રહે છે: સત્ય, દાન, તપ અને દયા.

ધર્મપાતા હરિશ્ચેતિ સન્તુષ્ટા જ્ઞાનિનો નરાઃ । ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ નરા જીવન્તિ વૈ તદા ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે ધર્મ ઘટે છે ત્યારે હરી હાજર રહે છે અને જ્ઞાની લોકો સંતોષમાં રહે છે. એ યુગમાં માનવો ચાર હજાર વર્ષ જીવે છે.

કૃતાન્તે ક્ષત્ત્રિયૈર્વિપ્રા વિટ્શૂદ્રાશ્ચ જિતા દ્વિજૈઃ । શૂરશ્ચાતિબલો વિષ્ણૂ રક્ષાંસિ ચ જઘાન હ ॥ ૧,૨૨૩.

કૃતયુગના અંતે ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણો પર વિજય મેળવ્યો અને વૈશ્ય તથા શૂદ્રો દ્વિજોએ જીત્યા. એ સમયે શક્તિશાળી વિષ્ણુએ રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.

ત્રેતાયુગે ત્રિપાદ્ધર્મઃ સત્યદાનદયાત્મકઃ । નરા યજ્ઞપરાસ્તસ્મિંસ્તથા ક્ષત્રોદ્ભવં જગત્ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્રેતાયુગમાં ધર્મ ત્રણ પગે ઊભો રહે છે, જેમાં સત્ય, દાન અને દયા મુખ્ય છે. એ યુગમાં લોકો યજ્ઞમાં તત્પર રહે છે અને જગત ક્ષત્રિયોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

રક્તો હરિર્નરૈઃ પૂજ્યો નરા દશશતાયુષઃ । તત્ર વિષ્ણુર્ભોમરથઃ ક્ષત્રિયા રાક્ષસાનહન્ ॥ ૧,૨૨૩.

એ યુગમાં લાલવર્ણવાળા લોકો હરિની પૂજા કરે છે અને માનવો હજાર વર્ષ જીવે છે. ત્યાં વિષ્ણુ પૃથ્વી પર રથ ચલાવે છે અને ક્ષત્રિયોએ રાક્ષસોનો નાશ કર્યો.

દ્વિપાદવિગ્રહો ધર્મઃ પીતતાઞ્ચાચ્યુતે ગતે । ચતુઃ શતાયુષો લોકા દ્વિજક્ષત્રોદ્ભવાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મ બે પગે ઊભો રહે છે અને અચ્યૂતના વિદાયથી ધર્મ ઘટે છે. એ યુગમાં લોકો ચારસો વર્ષ જીવે છે અને પ્રજાઓ બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિયોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તત્ર દૃષ્ટ્વાલ્પબુદ્ધીંશ્ચ વિષ્ણુર્વ્યાસસ્વરૂપધૃક્ । તદેકન્તુ યજુર્વેદં? ચતુર્ધા વ્યભજત્પુનઃ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્યાં, જ્યારે વિષ્ણુએ ઓછા બુદ્ધિવાળા લોકોને જોયા, ત્યારે વ્યાસ રૂપ ધારણ કરીને યજુરવેદને ફરીથી ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

શિષ્યાનધ્યાપયામાસ સમસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે । ઋગ્વેદમથ પૈલન્ત્સામવેદઞ્ચ જૈમિનિમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

તે મહર્ષીએ પોતાના બધા શિષ્યોને શીખવાડ્યાં. હવે મને સાંભળો: પૈલને ઋગ્વેદ મળ્યો, જયમિનીને સામવેદ મળ્યો.

અથર્વાણં સુમન્તુન્તુ યજુર્વેદં મહામુનિમ્ । વૈશમ્પાયનમઙ્ગન્તુ પુરાણં સૂતમેવ ચ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ યૈર્વેદ્યો હરિરેવ હિ ॥ ૧,૨૨૩.

સુમન્તુએ અથર્વવેદ મેળવ્યો, મહાન મુનિને યજુરવેદ મળ્યો, વૈશંપાયનને અંગ મળ્યું અને સૂતને પુરાણ મળ્યાં; એ અઢાર પુરાણો, જેના દ્વારા હરિ જાણી શકાય છે.

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતચ્ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર અને વંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો પુરાણના ગણાય છે.

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવઞ્ચ શૈવં ભાગવતન્તથા । ભવિષ્યન્નારદીયઞ્ચસ્કાન્દં લિઙ્ગં વરાહકમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રાહ્મ, પદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ, ભાગવત, ભવિષ્ય, નારદિય, સ્કાંદ, લિંગ અને વરાહ પુરાણ છે.

માર્કણ્ડેયં તથાગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તમેવ ચ । કૌર્મં માત્સ્યં ગારુડઞ્ચ વાયવીયમનન્તરમ્ । અષ્ટાદશસમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્માણ્ડમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

માર્કંડેય, અગ્નેય, બ્રહ્મવૈવર્ત, કૂર્મ, માછ, ગરુડ, વાયુ અને બ્રહ્માંડ—આ અઢાર પુરાણો બ્રહ્માંડ નામે ઓળખાય છે.

અન્યાન્યુપપુરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ તુ । આદ્યં સનત્કુમારોક્તં નારસિંહમથાપરમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બીજા ઉપપુરાણો પણ ઋષિઓએ વર્ણવ્યા છે: પ્રથમ સનત્કુમારે કહેલું, પછી નરસિંહ પુરાણ.

તૃતીયં સ્કાન્દમુદ્દિષ્ટં કુમારેણ તુ ભાષિતમ્ । ચતુર્થં શિવધર્માખ્યં સ્યાન્નન્દીશ્વરભાષિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્રીજું સ્કાંદ પુરાણ છે, જે કુમારે કહ્યું છે; ચોથું શિવધર્મ નામે છે, જે નંદીશ્વરે કહ્યું છે.

દુર્વાસસોક્તમાશ્ચર્યં નારદોક્તમતઃ પરમ્ । કાપિલં વામનઞ્ચૈવ તથૈવોશનસેરિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

દુર્વાસાએ કહેલું આશ્ચર્યજનક પુરાણ, પછી નારદે કહેલું, પછી કપિલ, વામન અને ઉશનાએ સંભળાવેલું પુરાણ.

બ્રહ્માણ્ડં વારુણઞ્ચાથ કાલિકાહ્વયમેવ ચ । માહેશ્વરં તથા સામ્બમેવં સર્વાર્થસઞ્ચયમ્ । પરાશરોક્તમપરં મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રહ્માંડ, વારુણ અને કાલિકા નામનું પુરાણ; મહેશ્વર અને સાંબ પુરાણ, આ રીતે સર્વ અર્થનો સંગ્રહ; પરાશરે કહેલું, મારિચ અને ભાર્ગવ નામનું પુરાણ.

પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રઞ્ચ વેદાસ્ત્વઙ્ગાનિ યન્મુને । ન્યાયઃ શૌનક મીમાંસા આયુર્વેદાર્થશાસ્ત્રકમ્ । ગાન્ધર્વશ્ચ ધનુર્વેદો વિદ્યા હ્યષ્ટાદશસ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર, વેદ અને તેના અંગો, ઋષિ, ન્યાય, શૌનક, મીમાંસા, આયુર્વેદ, અર્થશાસ્ત્ર, ગાંધર્વ, ધનુર્વેદ—આ અઢાર વિદ્યા ગણાય છે.

દ્વાપરાન્તેન ચ હરિર્ગુરુભારમપાહરત્ । એકપાદસ્થિતે ધર્મે કૃષ્ણત્વઞ્ચાચ્યુતે ગતે ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપરયુગના અંતે હરિએ ધરતીનો ભાર દૂર કર્યો; એક પગ પર ધર્મ ઊભો રહ્યો અને કૃષ્ણ અચ્યૂત રૂપે વિદાય પામ્યા.

જનાસ્તદા દુરાચારા ભવિષ્યન્તિ ચ નિર્દયાઃ । સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ દૃશ્યન્તે પુરુષે ગુણાઃ । કાલસઞ્ચોદિતાસ્તેઽપિ પરિવર્તન્ત આત્મનિ ॥ ૧,૨૨૩.

એ સમયે લોકો દુશ્ચરિત્ર અને નિર્દય બનશે; સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો મનુષ્યમાં દેખાશે અને સમયના પ્રેરણે એ ગુણો મનમાં ફેરવાતા રહેશે.

પ્રભૂતઞ્ચ યદા સત્ત્વં મનો બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । તદા કૃતયુગં વિદ્યાજ્જ્ઞાને તપસિ યદ્રતિઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે સત્વ ગુણ, મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો વધુ હોય, ત્યારે એ કૃતયુગ કહેવાય છે, જેમાં જ્ઞાન અને તપમાં આનંદ મળે છે.

યદા કર્મસુ કામ્યેષુ શક્તિર્યશસિ દેહિનામ્ । તદા ત્રેતા રજોભૂતિરિતિ જાનીહિ શૌનક ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે મનુષ્યોમાં કામના અને યશ માટે કર્મ કરવાની શક્તિ હોય, ત્યારે, હે શૌનક, જાણ કે એ ત્રેતાયુગ છે, જેમાં રજ ગુણ પ્રભુત્વ રાખે છે.

યદા લોભસ્ત્વસન્તોષો માનો દમ્ભશ્ચ મત્સરઃ । કર્મણાઞ્ચાપિ કામ્યાનાં દ્વાપરં તદ્રજસ્તમઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે લોભ, અસંતોષ, અભિમાન, દંભ અને ઈર્ષ્યા હોય, અને કામના માટેના કર્મો થાય, ત્યારે એ દ્વાપરયુગ છે, જેમાં રજ અને તમ ગુણ મિશ્રિત હોય છે.

યદા સદાનૃતં તન્દ્રા નિદ્રા હિંસાદિસાધનમ્ । શોકમોહૌ ભયં દૈન્યં સ કલિસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે હંમેશા અસત્ય, આળસ, ઊંઘ, હિંસા, દુઃખ, મોહ, ભય અને ગરીબી હોય, ત્યારે એ કળિયુગ કહેવાય છે, જેમાં તમ ગુણ વધારે હોય છે.