ગરુડપુરાણમ્

કણ્ઠાભરણદોષેણ કૃચ્છ્રપાદં મૃતે ગવિ । અસ્થિભઙ્ગં ગવાં કૃત્વા શૃઙ્ગભઙ્ગમથાપિ વા ॥ ૧,૨૨૨.

કંઠમાં આભૂષણ પહેરવાનો દોષ થાય અને ગાય મરી જાય તો કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ગાયની હાડકી કે શિંગ તોડાય તો પણ એ જ કરવું.

ત્વગ્ભેદં પુચ્છનાશે વા માસાર્ધં યાવકં પિબેત્ । સર્વં હસ્ત્યશ્વશસ્ત્રાદ્યૈર્નિશ્ચયં કૃચ્છ્રમેવ તુ ॥ ૧,૨૨૨.

ચામડી તૂટે કે પૂંછડી નાશ પામે તો અડધો મહિનો યવનું પાણી પીવું. હાથી, ઘોડા કે શસ્ત્રથી થયેલા બધા દોષમાં કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત જ કરવું.

અજ્ઞાનાત્પ્રાશ્ય વિણ્મૂત્રં સુરાસંસ્પૃષ્ટમેવ ચ । પુનઃ સંસ્કારમાયાન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥ ૧,૨૨૨.

અજ્ઞાનવશ વિસર્જન, મૂત્ર પીવું કે દારૂ સ્પર્શ થાય તો ત્રણેય દ્વિજ જાતિઓએ ફરીથી સંસ્કાર કરાવવો પડે છે.

વપનં મેખ્લા દણ્ડો ભૈક્ષ્યચર્યાવ્રતાનિ ચ । નિવર્તન્તે દ્વિજાતીનાં પુનઃ સંસ્કારકર્મણિ ॥ ૧,૨૨૨.

મુંડન, યજ્ઞોપવીત, દંડ અને ભિક્ષાટન વગેરે વ્રત, સંસ્કાર સમયે દ્વિજ જાતિઓએ ફરીથી કરવું પડે છે.

આમમાંસં ઘૃતં ક્ષૌદ્રં સ્નેહશ્ચ કાલસમ્ભવાઃ । અન્ત્યભાણ્ડસ્થિતાઃ સર્વે નિષ્ક્રાન્તાઃ શુચયઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૨.

કાચું માંસ, ઘી, મધ અને જૂનું તેલ, જો અશુદ્ધ વાસણમાં હોય તો, બહાર કાઢ્યા પછી શુદ્ધ ગણાય છે.

તૈલાદિઘૃતમાધ્વીકં પણ્યદ્રવ્યં દ્રવસ્તથા । એકભક્તં ક્રમાન્નક્તં એકૈકાહમયાચિતમ્ । ઉપવાસઃ પાદકૃચ્છ્રં કૃચ્છાર્ધદ્વિગુણં હિ યત્ ॥ ૧,૨૨૨.

તેલ, ઘી, મધ, વેપારની ચીજવસ્તુઓ અને બીજા દ્રવ્યો, એક વખત જમવું, ક્રમશઃ જમવું, રાત્રે જમવું, એક દિવસ માટે જમવું, એક દિવસ માટે ભિક્ષા માંગવી, ઉપવાસ કરવો અને પાદકૃચ્છ્ર વ્રત — આ બધું કૃચ્છ્ર વ્રત કરતાં અડધું કે બમણું ગણાય છે, જે રીતે કરાય છે.

પ્રાજાપત્યન્તુ તત્સ્યાચ્ચ સર્વપાતકનાશનમ્ । કૃચ્છ્રં સપ્તોપવાસૈશ્ચ મહાસાન્તપનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

પ્રજાપત્ય વ્રત એવું કહેવાય છે અને તે બધા પાપોનો નાશ કરે છે. સાત ઉપવાસ સાથે કરેલું કૃચ્છ્ર વ્રત મહાસાંતપન કહેવાય છે.

ત્ર્યહમુષ્ણં પિબેચ્છાપઃ ત્ર્યહમુષ્ણં પયઃ પિબેત્ । ત્ર્યમુષ્ણં પિબેત્સર્પિસ્તપ્તકૃચ્છ્રમઘાપહમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

ત્રણ દિવસ સુધી ગરમ પાણી પીવું, ત્રણ દિવસ ગરમ દૂધ પીવું અને ત્રણ દિવસ ગરમ ઘી પીવું — આ તપેલું કૃચ્છ્ર વ્રત છે, જે પાપો દૂર કરે છે.

દ્વાદશાહોપવાસેન પરાકઃ સર્વપાપહા । એકૈકં વર્ધયેત્પિણ્ડં શુક્લે કૃષ્ણે ચ હ્રાસયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

બાર દિવસ ઉપવાસ કરવાથી પરાક વ્રત થાય છે, જે બધા પાપો દૂર કરે છે. શુક્લ પક્ષમાં દરરોજ પીંડ વધારવો અને કૃષ્ણ પક્ષમાં ઓછો કરવો.

પયઃ કાઞ્ચનવર્ણાયાઃ શ્વેતવર્ણં ચ ગોમયમ્ । ગોમૂત્રં તામ્રવર્ણાયા નીલવર્ણભવં ઘૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

સુવર્ણવર્ણવાળાઓ માટે દૂધ, સફેદવાળાઓ માટે ગોમય, તાંબાવર્ણવાળાઓ માટે ગૌમૂત્ર અને નીલવર્ણવાળાઓ માટે ઘી યોગ્ય છે.

દધિ સ્યાત્કૃષ્ણવર્ણાયા દર્ભોદકસમાયુતમ્ । ગોમૂત્રમાષકાણ્યષ્ટૌ ગોમયસ્ય ચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

કાળી વાળાઓ માટે દહીં, જેમાં દર્ભાનું પાણી મિક્સ કરેલું હોય, ગૌમૂત્રમાં આઠ માશક અને ગોમયમાં ચાર માશક નાખવા.

ક્ષીરસ્ય દ્વાદશ પ્રોક્તા દધ્નસ્તુ દશ ઉચ્યતે । ઘૃતસ્ય માષકાઃ પઞ્ચ પઞ્ચગવ્યં મલાપહમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

દૂધમાં બાર માશક, દહીંમાં દસ અને ઘીમાં પાંચ માશક નાખવા. પંચગવ્ય સર્વ અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૩ બ્રહ્મોવાચ મુનિભિશ્ચરિતા ધર્મા ભક્ત્યા વ્યાસ મયોદિતાઃ । યૈર્વિષ્ણુસ્તુષ્યતે ચૈવ સૂર્યાદિપરિચારણાત્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રહ્માએ કહ્યું: મુનિઓએ ભક્તિપૂર્વક જે ધર્મો આચર્યા છે, અને મેં તથા વ્યાસે જે શીખવ્યા છે, તે બધા વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે, જેમાં સૂર્યાદિ દેવતાઓની સેવા પણ સામેલ છે.

તર્પણેન ચ હોમેન સન્ધ્યાયા વન્દનેન ચ । પ્રાપ્યતે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ધર્મકામાર્થમોક્ષદઃ ॥ ૧,૨૨૩.

તર્પણ, હોમ અને સંધ્યાવંદન દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ પ્રાપ્ત થાય છે, જે ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપે છે.

ધર્મો હિ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પૂજી વિષ્ણોસ્તુ તર્પણમ્ । હોમઃ સન્ધ્યા તથા ધ્યાનં ધારણા સકલં હરિઃ ॥ ૧,૨૨૩.

ધર્મ એ જ ભગવાન વિષ્ણુ છે; વિષ્ણુની પૂજા એ તર્પણ છે; હોમ, સંધ્યા, ધ્યાન અને ધારણા — આ બધું હરિ સ્વરૂપ છે.

સૂચ ઉવાચ । પ્રલયં જગતો વક્ષ્યે તત્સર્વં શૃણુ શૌનક । ચતુર્યુગસહસ્રન્તુ કલ્પૈકાબ્જદિનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

સૂચએ કહ્યું: હે શૌનક, હવે હું જગતનો પ્રલય કહું છું, બધું ધ્યાનથી સાંભળ. ચાર યુગના હજાર ચક્રો મળીને બ્રહ્માનો એક દિવસ, એટલે કે એક કલ્પ બને છે.

કૃતત્રેતાદ્વાપરાદિયુગાવસ્થા નિબોધમે । કૃતે ધર્મશ્ચતુષ્પાચ્ચ સત્યં દાનં તપો દયા ॥ ૧,૨૨૩.

કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — આ યુગોની સ્થિતિ સમજ. કૃત યુગમાં ધર્મ ચાર પગે ઊભો રહે છે: સત્ય, દાન, તપ અને દયા.

ધર્મપાતા હરિશ્ચેતિ સન્તુષ્ટા જ્ઞાનિનો નરાઃ । ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ નરા જીવન્તિ વૈ તદા ॥ ૧,૨૨૩.

જ્યારે ધર્મ ઘટે છે ત્યારે હરી હાજર રહે છે અને જ્ઞાની લોકો સંતોષમાં રહે છે. એ યુગમાં માનવો ચાર હજાર વર્ષ જીવે છે.

કૃતાન્તે ક્ષત્ત્રિયૈર્વિપ્રા વિટ્શૂદ્રાશ્ચ જિતા દ્વિજૈઃ । શૂરશ્ચાતિબલો વિષ્ણૂ રક્ષાંસિ ચ જઘાન હ ॥ ૧,૨૨૩.

કૃતયુગના અંતે ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણો પર વિજય મેળવ્યો અને વૈશ્ય તથા શૂદ્રો દ્વિજોએ જીત્યા. એ સમયે શક્તિશાળી વિષ્ણુએ રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.

ત્રેતાયુગે ત્રિપાદ્ધર્મઃ સત્યદાનદયાત્મકઃ । નરા યજ્ઞપરાસ્તસ્મિંસ્તથા ક્ષત્રોદ્ભવં જગત્ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્રેતાયુગમાં ધર્મ ત્રણ પગે ઊભો રહે છે, જેમાં સત્ય, દાન અને દયા મુખ્ય છે. એ યુગમાં લોકો યજ્ઞમાં તત્પર રહે છે અને જગત ક્ષત્રિયોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

રક્તો હરિર્નરૈઃ પૂજ્યો નરા દશશતાયુષઃ । તત્ર વિષ્ણુર્ભોમરથઃ ક્ષત્રિયા રાક્ષસાનહન્ ॥ ૧,૨૨૩.

એ યુગમાં લાલવર્ણવાળા લોકો હરિની પૂજા કરે છે અને માનવો હજાર વર્ષ જીવે છે. ત્યાં વિષ્ણુ પૃથ્વી પર રથ ચલાવે છે અને ક્ષત્રિયોએ રાક્ષસોનો નાશ કર્યો.

દ્વિપાદવિગ્રહો ધર્મઃ પીતતાઞ્ચાચ્યુતે ગતે । ચતુઃ શતાયુષો લોકા દ્વિજક્ષત્રોદ્ભવાઃ પ્રજાઃ ॥ ૧,૨૨૩.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મ બે પગે ઊભો રહે છે અને અચ્યૂતના વિદાયથી ધર્મ ઘટે છે. એ યુગમાં લોકો ચારસો વર્ષ જીવે છે અને પ્રજાઓ બ્રાહ્મણ તથા ક્ષત્રિયોથી ઉત્પન્ન થાય છે.

તત્ર દૃષ્ટ્વાલ્પબુદ્ધીંશ્ચ વિષ્ણુર્વ્યાસસ્વરૂપધૃક્ । તદેકન્તુ યજુર્વેદં? ચતુર્ધા વ્યભજત્પુનઃ ॥ ૧,૨૨૩.

ત્યાં, જ્યારે વિષ્ણુએ ઓછા બુદ્ધિવાળા લોકોને જોયા, ત્યારે વ્યાસ રૂપ ધારણ કરીને યજુરવેદને ફરીથી ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

શિષ્યાનધ્યાપયામાસ સમસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે । ઋગ્વેદમથ પૈલન્ત્સામવેદઞ્ચ જૈમિનિમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

તે મહર્ષીએ પોતાના બધા શિષ્યોને શીખવાડ્યાં. હવે મને સાંભળો: પૈલને ઋગ્વેદ મળ્યો, જયમિનીને સામવેદ મળ્યો.

અથર્વાણં સુમન્તુન્તુ યજુર્વેદં મહામુનિમ્ । વૈશમ્પાયનમઙ્ગન્તુ પુરાણં સૂતમેવ ચ । અષ્ટાદશપુરાણાનિ યૈર્વેદ્યો હરિરેવ હિ ॥ ૧,૨૨૩.

સુમન્તુએ અથર્વવેદ મેળવ્યો, મહાન મુનિને યજુરવેદ મળ્યો, વૈશંપાયનને અંગ મળ્યું અને સૂતને પુરાણ મળ્યાં; એ અઢાર પુરાણો, જેના દ્વારા હરિ જાણી શકાય છે.

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતચ્ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવળી, મન્વંતર અને વંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો પુરાણના ગણાય છે.

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવઞ્ચ શૈવં ભાગવતન્તથા । ભવિષ્યન્નારદીયઞ્ચસ્કાન્દં લિઙ્ગં વરાહકમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બ્રાહ્મ, પદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ, ભાગવત, ભવિષ્ય, નારદિય, સ્કાંદ, લિંગ અને વરાહ પુરાણ છે.

માર્કણ્ડેયં તથાગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તમેવ ચ । કૌર્મં માત્સ્યં ગારુડઞ્ચ વાયવીયમનન્તરમ્ । અષ્ટાદશસમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્માણ્ડમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

માર્કંડેય, અગ્નેય, બ્રહ્મવૈવર્ત, કૂર્મ, માછ, ગરુડ, વાયુ અને બ્રહ્માંડ—આ અઢાર પુરાણો બ્રહ્માંડ નામે ઓળખાય છે.

અન્યાન્યુપપુરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ તુ । આદ્યં સનત્કુમારોક્તં નારસિંહમથાપરમ્ ॥ ૧,૨૨૩.

બીજા ઉપપુરાણો પણ ઋષિઓએ વર્ણવ્યા છે: પ્રથમ સનત્કુમારે કહેલું, પછી નરસિંહ પુરાણ.