ગરુડપુરાણમ્

અવિવાહા તથા કન્યા દ્વિજો મૌઞ્જીવિવર્જિતઃ । જતદન્તશ્ચ બાલશ્ચ કુમારી ચ ત્રિવર્ષિકા ॥ ૧,૨૨૨.

અવિવાહિત કન્યા, યજ્ઞોપવીત વિના દ્વિજ, જટાવાળા, બાળક અને ત્રણ વર્ષની કુમારી—

તેષાં શુદ્ધિસ્ત્રિરાત્રેણ ગર્ભસ્ત્રાવે ત્રિરાત્રિભિઃ । સૂતાયાં માસતુલ્યાશ્ચ ચતુર્થેઽહ્નિ રજસ્વલા ॥ ૧,૨૨૨.

આ બધાની શુદ્ધિ ત્રણ રાતમાં થાય છે; ગર્ભપાતમાં પણ ત્રણ રાતમાં, પ્રસૂતા સ્ત્રીને માસ જેટલો સમય અને રજસ્વલા સ્ત્રીને ચોથા દિવસે શુદ્ધિ મળે છે.

દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્રસંપતે સૂતકે મૃતકેપિ વા । નિયમાશ્ચ ન દુષ્યન્તિ દાનધર્મપરાસ્તથા ॥ ૧,૨૨૨.

દુર્ભિક્ષ, દેશમાં આપત્તિ, સૂતક કે મૃત્યુ સમયે, દાન અને ધર્મમાં લાગેલા લોકો માટે નિયમો ભંગાતા નથી.

દક્ષિકાલે વિવાહાદૌ દેવદ્વિજનિમન્ત્રિતે । પૂર્વસંકલ્પિતે વાપિ નાશૌચં મૃતસૂતકે ॥ ૧,૨૨૨.

યજ્ઞ, લગ્ન કે દેવતા-બ્રાહ્મણો દ્વારા બોલાવ્યા હોય, અથવા પહેલેથી સંકલ્પ કરેલો હોય, તો જન્મ કે મૃત્યુનું સૂતક લાગતું નથી.

પ્રસૂતપત્નીસંસ્પર્શાદશુચિઃ સ્યાત્તથા દ્વિજઃ । અગ્નયો યત્ર હૂયન્તે વેદો વા યત્ર પઠ્યતે ॥ ૧,૨૨૨.

પ્રસૂતા પત્નીને સ્પર્શવાથી દ્વિજ અશુદ્ધ થાય છે; જ્યાં અગ્નિહોત્ર થાય છે કે જ્યાં વેદ પઠન થાય છે—

સતતં વૈશ્વદેવા દિ ન તેષાં સૂતકં ભવેત્ । અશુદ્ધે ચ ગૃહે ભુક્તે ત્રિરાત્રાચ્છુધ્યતિ દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૨૨.

જે લોકો હંમેશા વૈશ્વદેવ કરે છે, તેમને સૂતક લાગતું નથી; અને જો અશુદ્ધ ઘરમાં ભોજન લેવાય તો દ્વિજ ત્રણ રાતે શુદ્ધ થાય છે.

બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચૈવ રજસ્વલા । અન્યોન્યસ્પર્શનાત્તત્ર બ્રાહ્મણી તુ ત્રિરાત્રતઃ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સ્ત્રીઓ રજસ્વલા હોય અને પરસ્પર સ્પર્શ થાય તો, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ત્રણ રાતે શુદ્ધ થાય છે.

દ્વિરાત્રતઃ ક્ષત્રિયા ચ શુદ્ધા વૈશ્યા હ્યુપોષિતા । શૂદ્રા સ્નાનેન શુધ્યેત્તુ દ્રોણાર્થં ન વિસર્જયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

ક્ષત્રિયોએ બે રાત ઉપવાસ રાખ્યા પછી શુદ્ધિ મળે છે, વૈશ્યોને એક રાત ઉપવાસથી શુદ્ધિ મળે છે, અને શૂદ્રો સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે. એક ડોળ પાણી માટે તેને ફેંકવું નહીં.

કાકશ્વાનોપની તન્તુ અન્નં બાહ્યન્તુ તત્ત્યજેત્ । સુવર્ણાદ્ભૈઃ સમભ્યુક્ષ્ય હુતાશે ચ પ્રતાપયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

કાગડો, કૂતરો કે બીજાં પ્રાણીઓ બહારથી અન્ન કે પાણીને સ્પર્શે તો એ ફેંકી દેવું. સોનાથી છાંટીને અને અગ્નિમાં શુદ્ધ કરીને એ ઉપયોગ માટે યોગ્ય બને છે.

કૂપે ચ પતિતાન્દૃષ્ટ્વા શ્વશૃગાલૌ ચ મર્કટમ્ । તત્કૂપસ્યોદકં પીત્વા શુધ્યેદ્વિપ્રસ્ત્રિભિર્દિનૈઃ । ક્ષત્રિયોઽહર્દ્વયેનૈવ વૈશ્યો વૈકાહતઃ પરમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

કૂવામાં કૂતરો, સિયાળ કે વાંદરો પડી જાય અને એનું પાણી કોઈ પી જાય તો, બ્રાહ્મણ ત્રણ દિવસમાં, ક્ષત્રિય બે દિવસમાં અને વૈશ્ય એક દિવસે શુદ્ધ થાય છે.

અસ્થિ ચર્મ મલં વાપિ મૂષિકાં યદિ કૂપતઃ । ઉદ્ધૃત્ય ચોદકં પઞ્ચ ગવ્યાચ્છુદ્ધ્યેત્તુ શોધિતમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

કૂવામાં હાડકું, ચામડી, માળ કે ઉંદર પડી જાય તો, તેને કાઢી અને પાંચ ડોળ પાણી કાઢીને, ગાયના પાંચ વસ્તુઓથી પાણી શુદ્ધ થાય છે.

તડાગે પુષ્કરિણ્યાદૌ ભસ્માદિં પાતયેત્તથા । ષટ્કુમ્ભાનપ ઉત્દ્ધૃય પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

તળાવ કે પાદરમાં રાખ કે આવું કંઈ પડી જાય તો, છ ડોળ પાણી કાઢીને અને ગાયના પાંચ વસ્તુઓથી શુદ્ધિ થાય છે.

સ્ત્રીરજઃ પતિતં મધ્યે ત્રિંશત્કુમ્ભાન્સમુદ્ધરેત્ । અગમ્યાગમનં કૃત્વા મદ્યગોમાંસભક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

જ્યારે સ્ત્રીનું રજસ તળાવના મધ્યમાં પડે, ત્યારે ત્રીસ ડોળ પાણી કાઢવું જોઈએ. અયોગ્ય સંબંધ, દારૂ પીવું કે ગાયનું માંસ ખાવાથી પણ શુદ્ધિ કરવી પડે છે.

શુધ્યે ચ્ચાન્દ્રાયણાદ્વિપ્રઃ પ્રાજાપત્યેન ભૂમિપઃ । વૈશ્યઃ સાન્તપનાચ્છૂદ્રઃ પઞ્ચાહોભિર્વિશુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણ ચાંદ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્તથી, ક્ષત્રિય પ્રજાપત્યથી, વૈશ્ય સાંતપનથી અને શૂદ્ર પાંચ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે.

પ્રાયશ્ચિત્તે કૃતે દદ્યાદ્ગવાં બ્રાહ્મણભોજનમ્ । ક્રીડાયાં શયનીયાદૌ નીલીવસ્ત્રં ન દુષ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા પછી ગાય દાન આપવી અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. રમતમાં, પથારી પર કે આવાં પ્રસંગે નીલાં કપડાં અશુદ્ધ ગણાતા નથી.

નીલીવસ્ત્રં ન સ્પૃશેચ્ચ નીલી ચ નિરયં બ્રજેત્ । વ્રહ્મઘ્નશ્ચ સુરાપશ્ચ સ્તેયી ચ ગુરુતલ્પગઃ ॥ ૧,૨૨૨.

નીલાં કપડાં સ્પર્શ કરવું નહીં, અને નીલી વાવેતર કરનારને નરક મળે છે. બ્રાહ્મણહનન, દારૂ પીવું, ચોરી કરવી અને ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર પણ દોષી છે.

ઋક્ષં દૃષ્ટ્વા વિશુધ્યન્તે તત્સંયોગી ચ પઞ્ચમઃ । તતો ધેનુશતં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાનાન્તુ ભોજનમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

રીંછને જોયા પછી અને તેની સાથે જોડાયેલા પાંચમા વ્યક્તિને પણ શુદ્ધિ મળે છે. પછી, સો ગાય દાન આપવી અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

બ્રહ્મહા દ્વાદશાબ્દાનિ કુટીં કૃત્વા વને વસેત્ । ન્યસ્યેદાત્માનમગ્નૌ વા સુસમિદ્ધે સુરાપકઃ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણહનન કરનારે બાર વર્ષ સુધી જંગલમાં ઝૂંપડીમાં રહેવું જોઈએ. દારૂ પીવનારએ પોતાને સારી રીતે સળગેલા અગ્નિમાં અર્પણ કરવો જોઈએ.

સ્તેયી સર્વં વેદવિદે બ્રાહ્મણાયોપપાદયેત્ । વૃષમેકં સહસ્રં ગાં દદ્યાચ્ચ ગુરુતલ્પગઃ ॥ ૧,૨૨૨.

ચોરએ બધું જ વિદ્વાન બ્રાહ્મણને પરત આપવું જોઈએ. ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ રાખનારએ હજાર વાછરડા અને ગાય દાન આપવી.

કૃતપાપશ્ચરેદ્રોધે દ્વૌ પાદૌ બન્ધયન્પશોઃ । સર્વકૃચ્છ્રં નિપાનેસ્યાત્કાન્તારે ગૃહદાહતઃ ॥ ૧,૨૨૨.

પાપ કરનારએ પશુની જેમ બે પગ બાંધીને વાડામાં ફરવું જોઈએ. જંગલમાં કે ઘર બળી જાય પછી કઠિન પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

કણ્ઠાભરણદોષેણ કૃચ્છ્રપાદં મૃતે ગવિ । અસ્થિભઙ્ગં ગવાં કૃત્વા શૃઙ્ગભઙ્ગમથાપિ વા ॥ ૧,૨૨૨.

કંઠમાં આભૂષણ પહેરવાનો દોષ થાય અને ગાય મરી જાય તો કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ગાયની હાડકી કે શિંગ તોડાય તો પણ એ જ કરવું.

ત્વગ્ભેદં પુચ્છનાશે વા માસાર્ધં યાવકં પિબેત્ । સર્વં હસ્ત્યશ્વશસ્ત્રાદ્યૈર્નિશ્ચયં કૃચ્છ્રમેવ તુ ॥ ૧,૨૨૨.

ચામડી તૂટે કે પૂંછડી નાશ પામે તો અડધો મહિનો યવનું પાણી પીવું. હાથી, ઘોડા કે શસ્ત્રથી થયેલા બધા દોષમાં કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત જ કરવું.

અજ્ઞાનાત્પ્રાશ્ય વિણ્મૂત્રં સુરાસંસ્પૃષ્ટમેવ ચ । પુનઃ સંસ્કારમાયાન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥ ૧,૨૨૨.

અજ્ઞાનવશ વિસર્જન, મૂત્ર પીવું કે દારૂ સ્પર્શ થાય તો ત્રણેય દ્વિજ જાતિઓએ ફરીથી સંસ્કાર કરાવવો પડે છે.

વપનં મેખ્લા દણ્ડો ભૈક્ષ્યચર્યાવ્રતાનિ ચ । નિવર્તન્તે દ્વિજાતીનાં પુનઃ સંસ્કારકર્મણિ ॥ ૧,૨૨૨.

મુંડન, યજ્ઞોપવીત, દંડ અને ભિક્ષાટન વગેરે વ્રત, સંસ્કાર સમયે દ્વિજ જાતિઓએ ફરીથી કરવું પડે છે.

આમમાંસં ઘૃતં ક્ષૌદ્રં સ્નેહશ્ચ કાલસમ્ભવાઃ । અન્ત્યભાણ્ડસ્થિતાઃ સર્વે નિષ્ક્રાન્તાઃ શુચયઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૧,૨૨૨.

કાચું માંસ, ઘી, મધ અને જૂનું તેલ, જો અશુદ્ધ વાસણમાં હોય તો, બહાર કાઢ્યા પછી શુદ્ધ ગણાય છે.

તૈલાદિઘૃતમાધ્વીકં પણ્યદ્રવ્યં દ્રવસ્તથા । એકભક્તં ક્રમાન્નક્તં એકૈકાહમયાચિતમ્ । ઉપવાસઃ પાદકૃચ્છ્રં કૃચ્છાર્ધદ્વિગુણં હિ યત્ ॥ ૧,૨૨૨.

તેલ, ઘી, મધ, વેપારની ચીજવસ્તુઓ અને બીજા દ્રવ્યો, એક વખત જમવું, ક્રમશઃ જમવું, રાત્રે જમવું, એક દિવસ માટે જમવું, એક દિવસ માટે ભિક્ષા માંગવી, ઉપવાસ કરવો અને પાદકૃચ્છ્ર વ્રત — આ બધું કૃચ્છ્ર વ્રત કરતાં અડધું કે બમણું ગણાય છે, જે રીતે કરાય છે.

પ્રાજાપત્યન્તુ તત્સ્યાચ્ચ સર્વપાતકનાશનમ્ । કૃચ્છ્રં સપ્તોપવાસૈશ્ચ મહાસાન્તપનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

પ્રજાપત્ય વ્રત એવું કહેવાય છે અને તે બધા પાપોનો નાશ કરે છે. સાત ઉપવાસ સાથે કરેલું કૃચ્છ્ર વ્રત મહાસાંતપન કહેવાય છે.

ત્ર્યહમુષ્ણં પિબેચ્છાપઃ ત્ર્યહમુષ્ણં પયઃ પિબેત્ । ત્ર્યમુષ્ણં પિબેત્સર્પિસ્તપ્તકૃચ્છ્રમઘાપહમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

ત્રણ દિવસ સુધી ગરમ પાણી પીવું, ત્રણ દિવસ ગરમ દૂધ પીવું અને ત્રણ દિવસ ગરમ ઘી પીવું — આ તપેલું કૃચ્છ્ર વ્રત છે, જે પાપો દૂર કરે છે.

દ્વાદશાહોપવાસેન પરાકઃ સર્વપાપહા । એકૈકં વર્ધયેત્પિણ્ડં શુક્લે કૃષ્ણે ચ હ્રાસયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

બાર દિવસ ઉપવાસ કરવાથી પરાક વ્રત થાય છે, જે બધા પાપો દૂર કરે છે. શુક્લ પક્ષમાં દરરોજ પીંડ વધારવો અને કૃષ્ણ પક્ષમાં ઓછો કરવો.