ગરુડપુરાણમ્

ચાણ્ડાલશ્વપચૈર્વાપિ વિણ્મૂત્રે તુ કૃતે દ્વિજાઃ । પ્રાયશ્ચિત્તં ત્રિરાત્રં સ્યાત્પરાકશ્ચાન્ત્યજાગતૌ ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિઓએ જો ચંડાળ કે શ્વપચના મૂત્ર-મલનો સ્પર્શ કર્યો હોય, તો ત્રણ દિવસનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અને અંત્યજ માટે પરાક વિધિ કહેવાય છે.

અકામતઃ સ્ત્રિયો ગત્વા પરાકસ્તત્ર સાધકઃ । અન્ત્યજાતિપ્રસૂતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રી જો ઇચ્છા વિના અંત્યજ પાસે જાય તો, પરાક વ્રત યોગ્ય છે. પણ અંત્યજના ગર્ભથી જન્મેલા માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

મદ્યાદિદુષ્ટભાણ્ડેષુ યાદપઃ પિબતિ દ્વિજઃ । કૃચ્છ્રપાદેન શુધ્યેદ્વૈ પુનઃ સંસ્કારકર્મણા ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિએ જો દારૂ કે એ જેવા અપવિત્ર પાત્રમાંથી પાણી પીધું હોય, તો ચોથા ભાગની કૃચ્છ્ર વિધિ અને પછી સંસ્કાર કરાવવો જોઈએ.

યે પ્રત્યવસિતા વિપ્રા વજ્રાગ્નિપવનાદિષુ । અન્નપાનાદિ સંગૃહ્ય ચિકીર્ષન્તિ ગૃહાન્તરમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

જે બ્રાહ્મણો વીજળી, અગ્નિ, પવન વગેરે સંબંધિત પાપ કરે છે અને પછી ભોજન-પાન કરીને બીજું ઘર પ્રવેશવા ઇચ્છે છે, તેમને નિયમિત વિધિ કરવી જોઈએ.

ચારયેત્ત્રીણિ કૃચ્છાણિ ત્રીણિ ચાન્દ્રાયણાનિ વૈ । જાતકર્માદિસંસ્કારં વસિષ્ઠો મુનિરબ્રવીત્ ॥ ૧,૨૨૨.

ત્રણ કૃચ્છ્ર અને ત્રણ ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. વશિષ્ઠ મુનિએ જન્માદિ સંસ્કાર માટે આવું કહ્યું છે.

પ્રાજાપત્યાદિભિર્દ્રષ્ટા સ્ત્રી શુધ્યેત્તુ દ્વિભોજનાત્ । ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટંશુના શૂદ્રેણ વા દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રી પ્રજાપત્ય વગેરે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને બે વખત ભોજન કરે તો શુદ્ધ થાય છે. દ્વિજાતિને ઉચ્છિષ્ટ, શ્વાન કે શૂદ્રના સ્પર્શથી પણ શુદ્ધિ કરવી પડે.

ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ । વર્ણબાહ્યેન સંસ્પૃષ્ટઃ પઞ્ચરાત્રેણ વૈ તદા ॥ ૧,૨૨૨.

એક રાત ઉપવાસ કરીને પંચગવ્યથી શુદ્ધિ થાય છે. અને જો વર્ણથી બહારના માણસે સ્પર્શ કર્યો હોય તો, પાંચ રાતમાં શુદ્ધિ થાય છે.

અદુષ્ટાઃ સન્તતા ધારાઃ વાતોદ્ધૂતાશ્ચ રેણવઃ । સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ ન દુષ્યન્તિ કદાચન ॥ ૧,૨૨૨.

સતત વહેતી શુદ્ધ ધારા, પવનથી ઉડેલો ધૂળ, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો ક્યારેય અપવિત્ર ગણાતા નથી.

નિત્યમાસ્યં શુચિ સ્ત્રીણાં શકુન્તૈઃ પાતિતં ફલમ્ । પ્રસ્ત્રવે ચ શુચિર્વત્સઃ શ્વા મૃગગ્રહણે શુચિઃ ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રીઓનું મોઢું હંમેશા શુદ્ધ ગણાય છે. પક્ષીઓએ પાડી દીધેલું ફળ પણ શુદ્ધ છે. વાછરડું દૂધ પીવે ત્યારે શુદ્ધ હોય છે અને શ્વાન શિકાર પકડે ત્યારે પણ શુદ્ધ ગણાય છે.

ઉદકે ચોદકસ્થં તુ સ્થલેષુ સ્થલજં શુચિ । પાદૌ સ્થાપ્યૌ ચ તત્રૈવ આચાન્તઃ શુચિતામિયાત્ ॥ ૧,૨૨૨.

પાણીમાં, પાણીમાં ઉગેલા વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને જમીન પર, જમીન પર ઉગેલી શુદ્ધ વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવો. પગ પણ એ જ જગ્યાએ રાખવા અને મોઢું ધોઈને શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

શુધ્યેત્તદ્ભસ્મના કાંસ્યં સુરયા યન્ન લિપ્યતે । મૂત્રેણ સુરયા મિશ્રં તપનૈઃ ખલુ શુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

કાંસ્યનાં વાસણો જો દારૂથી લપેટાયેલા ન હોય તો એ બભૂતથી શુદ્ધ થાય છે; અને જો મૂત્ર કે દારૂ સાથે મિશ્રિત હોય તો તેને તપાવીને શુદ્ધ કરાય છે.

ગવાઘ્રાતાનિ કાંસ્યાનિ શૂદ્રોચ્છિષ્ટાનિ યાનિ ચ । કાકશ્વાપહતાન્યેવ શુધ્યન્તિ દશ ભસ્મના ॥ ૧,૨૨૨.

કાંસ્યનાં વાસણો ગાયે સૂંઘેલા હોય, નીચ જાતિના માણસે અશુદ્ધ કર્યા હોય, કે કાગડો કે કૂતરાએ સ્પર્શ્યા હોય, તો એ દસ વાર બભૂત લગાડવાથી શુદ્ધ થાય છે.

શૂદ્રભાજનભોક્તા યઃ પઞ્ચગવ્યં ત્ર્યુપોષિતઃ । ઉચ્છિષ્ટં સ્પૃશતે વિપ્રઃ શ્વસૂદ્રશ્ચાપરાધિકઃ ॥ ૧,૨૨૨.

જે વ્યક્તિ શૂદ્રના વાસણમાં ખાય છે, ત્રણ ઉપવાસ અને પંચગવ્ય લીધા પછી પણ, જો બ્રાહ્મણ ઉચ્છિષ્ટને સ્પર્શે તો તે કૂતરા કે શૂદ્ર જેવો પાપી ગણાય છે.

ઉપોષિતઃ પઞ્ચગવ્યાચ્છુધ્યેત્સ્પૃષ્ટ્વા રજસ્વલામ્ । અનુદકેષુ દેશેષુ ચોરવ્યાઘ્રાકુલે પથિ ॥ ૧,૨૨૨.

જે ઉપવાસ કરીને પંચગવ્ય લીધું હોય, તે સ્ત્રીને રજસ્વલા હોવા છતાં કે પાણી ન હોય એવા સ્થળે કે ચોર-વાઘ ભરેલા રસ્તા પર સ્પર્શે તો પણ શુદ્ધ ગણાય છે.

કૃત્વા મૂત્રપુરીષન્તુ દ્રવ્યહસ્તો ન દુષ્યતિ । ભૂમૌનિઃ ક્ષૈપ્ય તદ્દ્રવ્યં શૌચં કૃત્વા સમાહિતઃ ॥ ૧,૨૨૨.

મૂત્ર કે વિસર્જન કર્યા પછી, હાથમાં પકડેલી વસ્તુ અશુદ્ધ થતી નથી; એ વસ્તુ જમીન પર મૂકી, પોતે શુદ્ધ થઈ, પછી ધ્યાનપૂર્વક એ વસ્તુ ઉઠાવવી.

આરનાલં દધિ ક્ષીરં તક્રન્તુ કૃસરઞ્ચ યત્ । શૂદ્રાદપિ ચ તદ્ગાહ્યં માંસં મધુ તથાન્ત્યજાત્ ॥ ૧,૨૨૨.

છાશ, દહીં, દૂધ, મઠો, ખીચડો વગેરે, શૂદ્ર પાસેથી પણ લેવાય શકે છે; અને નીચ જાતિના માણસ પાસેથી માંસ કે મધ પણ સ્વીકારી શકાય છે.

ગૌડીં પૈષ્ટીઞ્ચ માધ્વીકં વિપ્રાદિર્યઃ સુરાં પિબેત્ । સુરાં પિબન્દ્વિજઃ શુધ્યેદગ્નિવર્ણાં સુરાં પિબન્ ॥ ૧,૨૨૨.

ગોળ, લોટ કે મધથી બનેલી સુરા પીવે, એમાં બ્રાહ્મણ પણ હોય, તો અગ્નિ જેવો રંગ ધરાવતી સુરા પીવાથી શુદ્ધ થાય છે.

વિપ્રઃ પઞ્ચશતં જપ્યં ગાયત્ર્યાઃ ક્ષત્રિયસ્ય ચ શતં વિપ્રશ્ચ ભુક્ત્વાન્નં પાનપાત્રેણ સૂતકે ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણે ગાયત્રી મંત્ર પાંચસો વાર જપવો, ક્ષત્રિયે એકસો વાર; અને બ્રાહ્મણ જો સૂતકમાં પાત્રથી ભોજન કરે તો પણ.

શુચિર્વિપ્રો દશાહેન ક્ષત્ત્રિયો દ્વાદશાહતઃ । વૈશ્યઃ પઞ્ચદશાહન શૂદ્રો માસેન શુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે, ક્ષત્રિય બાર દિવસે, વૈશ્ય પંદર દિવસે અને શૂદ્ર એક મહિને શુદ્ધ થાય છે.

રાજ્ઞાં યુદ્ધેષુ યજ્ઞાદૌ દેશાન્તરગતેષુ ચ । બાલે પ્રેતે માસિકે ચ સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥ ૧,૨૨૨.

રાજાઓના યુદ્ધમાં, યજ્ઞ સમયે, વિદેશ જતા, બાળકના મૃત્યુમાં કે માસ પૂરાં થયેલા મૃત્યુમાં તરત જ શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે.

અવિવાહા તથા કન્યા દ્વિજો મૌઞ્જીવિવર્જિતઃ । જતદન્તશ્ચ બાલશ્ચ કુમારી ચ ત્રિવર્ષિકા ॥ ૧,૨૨૨.

અવિવાહિત કન્યા, યજ્ઞોપવીત વિના દ્વિજ, જટાવાળા, બાળક અને ત્રણ વર્ષની કુમારી—

તેષાં શુદ્ધિસ્ત્રિરાત્રેણ ગર્ભસ્ત્રાવે ત્રિરાત્રિભિઃ । સૂતાયાં માસતુલ્યાશ્ચ ચતુર્થેઽહ્નિ રજસ્વલા ॥ ૧,૨૨૨.

આ બધાની શુદ્ધિ ત્રણ રાતમાં થાય છે; ગર્ભપાતમાં પણ ત્રણ રાતમાં, પ્રસૂતા સ્ત્રીને માસ જેટલો સમય અને રજસ્વલા સ્ત્રીને ચોથા દિવસે શુદ્ધિ મળે છે.

દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્રસંપતે સૂતકે મૃતકેપિ વા । નિયમાશ્ચ ન દુષ્યન્તિ દાનધર્મપરાસ્તથા ॥ ૧,૨૨૨.

દુર્ભિક્ષ, દેશમાં આપત્તિ, સૂતક કે મૃત્યુ સમયે, દાન અને ધર્મમાં લાગેલા લોકો માટે નિયમો ભંગાતા નથી.

દક્ષિકાલે વિવાહાદૌ દેવદ્વિજનિમન્ત્રિતે । પૂર્વસંકલ્પિતે વાપિ નાશૌચં મૃતસૂતકે ॥ ૧,૨૨૨.

યજ્ઞ, લગ્ન કે દેવતા-બ્રાહ્મણો દ્વારા બોલાવ્યા હોય, અથવા પહેલેથી સંકલ્પ કરેલો હોય, તો જન્મ કે મૃત્યુનું સૂતક લાગતું નથી.

પ્રસૂતપત્નીસંસ્પર્શાદશુચિઃ સ્યાત્તથા દ્વિજઃ । અગ્નયો યત્ર હૂયન્તે વેદો વા યત્ર પઠ્યતે ॥ ૧,૨૨૨.

પ્રસૂતા પત્નીને સ્પર્શવાથી દ્વિજ અશુદ્ધ થાય છે; જ્યાં અગ્નિહોત્ર થાય છે કે જ્યાં વેદ પઠન થાય છે—

સતતં વૈશ્વદેવા દિ ન તેષાં સૂતકં ભવેત્ । અશુદ્ધે ચ ગૃહે ભુક્તે ત્રિરાત્રાચ્છુધ્યતિ દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૨૨.

જે લોકો હંમેશા વૈશ્વદેવ કરે છે, તેમને સૂતક લાગતું નથી; અને જો અશુદ્ધ ઘરમાં ભોજન લેવાય તો દ્વિજ ત્રણ રાતે શુદ્ધ થાય છે.

બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રા ચૈવ રજસ્વલા । અન્યોન્યસ્પર્શનાત્તત્ર બ્રાહ્મણી તુ ત્રિરાત્રતઃ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સ્ત્રીઓ રજસ્વલા હોય અને પરસ્પર સ્પર્શ થાય તો, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ત્રણ રાતે શુદ્ધ થાય છે.

દ્વિરાત્રતઃ ક્ષત્રિયા ચ શુદ્ધા વૈશ્યા હ્યુપોષિતા । શૂદ્રા સ્નાનેન શુધ્યેત્તુ દ્રોણાર્થં ન વિસર્જયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

ક્ષત્રિયોએ બે રાત ઉપવાસ રાખ્યા પછી શુદ્ધિ મળે છે, વૈશ્યોને એક રાત ઉપવાસથી શુદ્ધિ મળે છે, અને શૂદ્રો સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે. એક ડોળ પાણી માટે તેને ફેંકવું નહીં.

કાકશ્વાનોપની તન્તુ અન્નં બાહ્યન્તુ તત્ત્યજેત્ । સુવર્ણાદ્ભૈઃ સમભ્યુક્ષ્ય હુતાશે ચ પ્રતાપયેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

કાગડો, કૂતરો કે બીજાં પ્રાણીઓ બહારથી અન્ન કે પાણીને સ્પર્શે તો એ ફેંકી દેવું. સોનાથી છાંટીને અને અગ્નિમાં શુદ્ધ કરીને એ ઉપયોગ માટે યોગ્ય બને છે.