ગરુડપુરાણમ્

નાન્નદાનાત્પરં દાનં કિઞ્ચિદસ્તિ વૃષધ્વજ ! । અન્નેન ધાર્યતે સર્વં ચરાચરમિદં જગત્ ॥ ૧,૨૨૧.

હે વૃષધ્વજ, અન્નદાન કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ દાન નથી; અન્નથી જ આ સમગ્ર જગત—ચાલતું અને અચાલ—ટકી રહ્યું છે.

કન્યાદાનં વૃષોત્સર્ગસ્તીર્થસેવા શ્રુતં તથા । હસ્ત્યશ્વરથદાનાનિ મણિરત્નવસુન્ધરાઃ ॥ ૧,૨૨૧.

કન્યાદાન, વાછરડાને છોડવું, તીર્થસેવા, શાસ્ત્રપઠન, તથા હાથી, ઘોડા, રથ, મણિ, રત્ન અને જમીનનું દાન—

અન્નદાનસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ । અન્નાત્પ્રાણા બલં તેજશ્ચાન્નાદ્વીર્યં ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ॥ ૧,૨૨૧.

આ બધું પણ અન્નદાનની સોળમું ભાગ પણ નથી; અન્નથી જ પ્રાણ, બળ, તેજ, પરાક્રમ, ધૈર્ય અને સ્મૃતિ મળે છે.

કૂપવાપીતડાગાદીનારામાંશ્ચૈવ કારયેત્ । ત્રિસપ્તકુલમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥ ૧,૨૨૧.

કૂવો, તળાવ, સરોવર અને બગીચા બનાવાવા જોઈએ; આવું કરવાથી એકવીસ પેઢી ઉદ્ધાર પામે છે અને વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે.

સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં તીર્થાદપિ વિશિષ્યતે । કાલેન તીર્થં ફલતિ સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ ॥ ૧,૨૨૧.

સજ્જનોનું દર્શન પવિત્ર છે અને તે તીર્થથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; તીર્થ ફળ આપશે તો સમય પછી, પણ સજ્જનોની સંગત તત્કાળ ફળ આપે છે.

સત્યં દમસ્તપઃ શૌચં સન્તોષશ્ચ ક્ષમાર્જવમ્ । જ્ઞાનં શમો દયા દાનમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥ ૧,૨૨૧.

સત્ય, દમન, તપ, શુદ્ધિ, સંતોષ, ક્ષમા, સીધાઈ, જ્ઞાન, શાંતિ, દયા અને દાન—આ સનાતન ધર્મ છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૨ બ્રહ્મોવાચ । પ્રાયશ્ચિત્તાદિ વક્ષ્યેઽહં નરકૌઘવિમર્દનમ્ । મક્ષિકા વિપ્રુષો નારી ભુવિ તોયં હુતાશનઃ । માર્જારો નકુલશ્ચૈવ શુચીન્યેતાનિ નિત્યશઃ ॥ ૧,૨૨૨.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હવે હું પ્રાયશ્ચિત્ત અને નરકના નાશ વિશે કહું છું. માખી, પાણીની બૂંદ, સ્ત્રી, ધરતી, અગ્નિ, બિલાડી અને નકુલ—આ બધું હંમેશા શુદ્ધ છે.

યઃ શૂદ્રોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટં પ્રમાદાદ્ભક્ષયેદ્દ્વિજઃ । અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

જો દ્વિજ શૂદ્રના સ્પર્શિત અથવા બચેલાં અન્ન અજાણમાં ખાઈ જાય, તો એક દિવસ-રાત ઉપવાસ અને પંચગવ્યgrahanથી શુદ્ધ થાય છે.

વિપ્રો વિપ્રેણ સંસ્પૃષ્ટ ઉચ્છિષ્ટેન કદાચન । સ્નાનં જપ્યઞ્ચ કર્તવ્યં દિનસ્યાન્તે ચ ભોજનમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

જો બ્રાહ્મણ બીજા બ્રાહ્મણના બચેલાં અન્નના સ્પર્શમાં આવે, તો તેને સ્નાન કરવું, જપ કરવો અને દિવસના અંતે જ ભોજન કરવું જોઈએ.

અન્નં સમક્ષિકાકેશં શુધ્યેદ્વાન્તેન તત્ક્ષણાત્ । યશ્ચ પાણિતલે ભુઙ્ક્તે અઙ્ગુલ્યા બાહુના ચ યઃ ॥ ૧,૨૨૨.

જમવામાં વાળ કે માખી પડી જાય તો તરત જ દૂર કરી ખોરાક શુદ્ધ થાય છે; અને જે હાથ, આંગળી કે હાથના ભાગથી જમાય છે—

અહોરાત્રેણ શુધ્યેત પિબેદ્યદિ ન વાર્યુત । પીતશેષન્તુ યત્તોયં વામહસ્તેન મદ્યવત્ ॥ ૧,૨૨૨.

એવો માણસ એક દિવસ-રાતમાં શુદ્ધ થાય છે, ભલે પાણી પીવે કે નહીં; પણ બચેલું પાણી જો ડાબા હાથથી સ્પર્શાય તો તે દારૂ જેવું માનવું.

ચર્મમધ્યગતં તોયમશુચિ સ્યાન્ન તત્પિબેત્ । અન્ત્યજાતિરવિજ્ઞાતો નિવસેદ્યસ્ય વેશ્મનિ ॥ ૧,૨૨૨.

ચામડાંમાંથી પસાર થયેલું પાણી અશુદ્ધ ગણાય છે, એ પીવું નહીં. અને જ્યાં અંત્યજ જાતિના કે અજાણ્યા માણસે ઘર કરી હોય, એ ઘર ટાળવું જોઈએ.

ચાન્દ્રાયણં પરાકં વા દ્વિજાતીનાં વિશોધનમ્ । પ્રાજાપત્યન્તુ શૂદ્રસ્ય પશ્ચાજ્જ્ઞાતે તથાપરે ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિઓ માટે ચાંદ્રાયણ કે પરાક વ્રતથી શુદ્ધિ થાય છે. શૂદ્ર માટે પ્રજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે, અને બીજાઓ માટે જાણ્યા પછી જુદા વિધિ છે.

યસ્તત્ર ભુઙ્ક્તે પક્વાન્નં કૃચ્છ્રાર્ધં તસ્ય દાપયેત્ । તેષામપિ ચ યો ભુઙ્ક્તે કૃચ્છ્રપાદો વિધીયતે ॥ ૧,૨૨૨.

જે કોઈ એ રીતે પાકેલું અન્ન ખાય છે, તેને અડધી કૃચ્છ્ર તપસ્યા કરાવવી. અને જે એ લોકોનું અન્ન ખાય છે, તેને ચોથા ભાગની કૃચ્છ્ર વિધિ કરવી.

રજકાનાઞ્ચ શૈલૂ ષવેણુચર્મોપજીવિનામ્ । એતદન્નઞ્ચ યો ભુઙ્ક્તે દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિએ જો ધોબી, શિકારી, વાંસના કામ કરનાર કે ચામડાના કામ કરનારના હાથનું અન્ન ખાય, તો તેને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ.

ચાણ્ડાલકૂપભાણ્ડેષુ અજ્ઞાનાચ્ચેત્પિબેજ્જલમ્ । કુર્યાત્સાન્તપનં વિપ્રસ્તદર્ધઞ્ચ વિશઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

અજાણતાં ચંડાળના ઘડામાંથી પાણી પીધું હોય તો, બ્રાહ્મણ માટે શાંતપન તપ અને વૈશ્ય માટે એનું અડધું પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાયું છે.

પાદં શૂદ્રસ્ય દાતવ્યમજ્ઞાનાદન્ત્યવેશ્મનિ । પ્રાયશ્ચિત્તં ત્રિકૃચ્છ્રં સ્યાત્પરાકમન્ત્યજાગતૌ ॥ ૧,૨૨૨.

શૂદ્રે અજાણતાં અંત્યજના ઘરમાં રહી જાય તો, તેને ચોથા ભાગનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અને અંત્યજ માટે ત્રણ કૃચ્છ્ર અને પરાક વિધિ કહેવાય છે.

અન્ત્યજોચ્છિષ્ટભુક્ચ્છુધ્યેદ્દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણેન ચ । ચાણ્ડાલન્નં યદા ભુઙ્ક્તે પ્રમાદાદૈન્દવઞ્ચરેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિએ જો અંત્યજના ઉચ્છિષ્ટ અન્ન ખાધું હોય તો ચાંદ્રાયણથી શુદ્ધિ થાય છે. અને ભૂલથી ચંડાળનું અન્ન ખાધું હોય તો, એઇંદવ વ્રત કરવું જોઈએ.

ક્ષત્ત્રજાતિઃ સાન્તપનં ષડ્દ્વિરાત્રં પરે તથા । એકવૃક્ષ તુ ચણ્ડાલઃ પ્રમાદાદ્બ્રાહ્મણો યદિ । ફલં ભક્ષયતે તત્ર અહોરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥ ૧,૨૨૨.

ક્ષત્રિયે છ દિવસ શાંતપન તપ કરવું જોઈએ, અને બીજાઓએ પણ એ જ રીતે. બ્રાહ્મણે જો ભૂલથી ચંડાળના વૃક્ષનું ફળ ખાધું હોય, તો એક દિવસ-રાતમાં શુદ્ધિ થાય છે.

ભુક્ત્વોપવિષ્ટોઽનાચાન્તશ્ચણ્ડાલં યદિ સંસ્પૃશેત્ । ગાયત્ત્ર્યષ્ટસહસ્રન્તુ દ્રુપદાં વા શતં જપેત્ ॥ ૧,૨૨૨.

જે વ્યક્તિ ભોજન કર્યા પછી હાથ-મોઢું ધોઈએ વિના ચંડાળને સ્પર્શે, તેને ગાયત્રી મંત્ર આઠ હજાર વાર કે દ્રુપદા સ્તોત્ર સો વાર જપવું જોઈએ.

ચાણ્ડાલશ્વપચૈર્વાપિ વિણ્મૂત્રે તુ કૃતે દ્વિજાઃ । પ્રાયશ્ચિત્તં ત્રિરાત્રં સ્યાત્પરાકશ્ચાન્ત્યજાગતૌ ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિઓએ જો ચંડાળ કે શ્વપચના મૂત્ર-મલનો સ્પર્શ કર્યો હોય, તો ત્રણ દિવસનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. અને અંત્યજ માટે પરાક વિધિ કહેવાય છે.

અકામતઃ સ્ત્રિયો ગત્વા પરાકસ્તત્ર સાધકઃ । અન્ત્યજાતિપ્રસૂતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રી જો ઇચ્છા વિના અંત્યજ પાસે જાય તો, પરાક વ્રત યોગ્ય છે. પણ અંત્યજના ગર્ભથી જન્મેલા માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.

મદ્યાદિદુષ્ટભાણ્ડેષુ યાદપઃ પિબતિ દ્વિજઃ । કૃચ્છ્રપાદેન શુધ્યેદ્વૈ પુનઃ સંસ્કારકર્મણા ॥ ૧,૨૨૨.

દ્વિજાતિએ જો દારૂ કે એ જેવા અપવિત્ર પાત્રમાંથી પાણી પીધું હોય, તો ચોથા ભાગની કૃચ્છ્ર વિધિ અને પછી સંસ્કાર કરાવવો જોઈએ.

યે પ્રત્યવસિતા વિપ્રા વજ્રાગ્નિપવનાદિષુ । અન્નપાનાદિ સંગૃહ્ય ચિકીર્ષન્તિ ગૃહાન્તરમ્ ॥ ૧,૨૨૨.

જે બ્રાહ્મણો વીજળી, અગ્નિ, પવન વગેરે સંબંધિત પાપ કરે છે અને પછી ભોજન-પાન કરીને બીજું ઘર પ્રવેશવા ઇચ્છે છે, તેમને નિયમિત વિધિ કરવી જોઈએ.

ચારયેત્ત્રીણિ કૃચ્છાણિ ત્રીણિ ચાન્દ્રાયણાનિ વૈ । જાતકર્માદિસંસ્કારં વસિષ્ઠો મુનિરબ્રવીત્ ॥ ૧,૨૨૨.

ત્રણ કૃચ્છ્ર અને ત્રણ ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ. વશિષ્ઠ મુનિએ જન્માદિ સંસ્કાર માટે આવું કહ્યું છે.

પ્રાજાપત્યાદિભિર્દ્રષ્ટા સ્ત્રી શુધ્યેત્તુ દ્વિભોજનાત્ । ઉચ્છિષ્ટોચ્છિષ્ટસંસ્પૃષ્ટંશુના શૂદ્રેણ વા દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રી પ્રજાપત્ય વગેરે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને બે વખત ભોજન કરે તો શુદ્ધ થાય છે. દ્વિજાતિને ઉચ્છિષ્ટ, શ્વાન કે શૂદ્રના સ્પર્શથી પણ શુદ્ધિ કરવી પડે.

ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ । વર્ણબાહ્યેન સંસ્પૃષ્ટઃ પઞ્ચરાત્રેણ વૈ તદા ॥ ૧,૨૨૨.

એક રાત ઉપવાસ કરીને પંચગવ્યથી શુદ્ધિ થાય છે. અને જો વર્ણથી બહારના માણસે સ્પર્શ કર્યો હોય તો, પાંચ રાતમાં શુદ્ધિ થાય છે.

અદુષ્ટાઃ સન્તતા ધારાઃ વાતોદ્ધૂતાશ્ચ રેણવઃ । સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ ન દુષ્યન્તિ કદાચન ॥ ૧,૨૨૨.

સતત વહેતી શુદ્ધ ધારા, પવનથી ઉડેલો ધૂળ, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો ક્યારેય અપવિત્ર ગણાતા નથી.

નિત્યમાસ્યં શુચિ સ્ત્રીણાં શકુન્તૈઃ પાતિતં ફલમ્ । પ્રસ્ત્રવે ચ શુચિર્વત્સઃ શ્વા મૃગગ્રહણે શુચિઃ ॥ ૧,૨૨૨.

સ્ત્રીઓનું મોઢું હંમેશા શુદ્ધ ગણાય છે. પક્ષીઓએ પાડી દીધેલું ફળ પણ શુદ્ધ છે. વાછરડું દૂધ પીવે ત્યારે શુદ્ધ હોય છે અને શ્વાન શિકાર પકડે ત્યારે પણ શુદ્ધ ગણાય છે.