તતઃ ઓં વિશ્વેદેવા અસ્મિન્યજ્ઞે પ્રીયન્તાદેવબ્રાહ્મણહસ્તે યવોદકદાનમ્ । ઓં પ્રીયન્તામિતિ તેનોક્તે ઓં દેવતાભ્ય ઇતિ ત્રિર્જપેત્ ॥ ૧,૨૧૮.
પછી 'ૐ, બધા દેવતાઓ આ યજ્ઞમાં પ્રસન્ન થાય' એમ કહી, દેવતાઓના પ્રતિનિધિ બ્રાહ્મણના હાથમાં જૌ અને પાણીનું દાન આપવામાં આવે છે. 'પ્રસન્ન થાય' એમ બોલી, 'ૐ, દેવતાઓને' એમ ત્રણ વાર જપવું.
અધોમુખઃ પિણ્ડપાત્રાણિ ચાલયિત્વા આચમ્ય દક્ષિણોપવીતી પૂર્વાભિમુખઃ ઓં અમુકગોત્રાય અમુકદેવશર્મણે બ્રાહ્મણાય સપત્નીકાય શ્રાદ્ધપ્રતિષ્ઠાર્થદક્ષિણામેતદ્રજતં તુભ્યમહં સમ્પ્રદદે ઇતિ દક્ષિણાં દદ્યાત્ । ઇતિ દેવૂબ્રાહ્મણાય દક્ષિણાદાનમ્ ॥ ૧,૨૧૮.
પિંડ ધરાવવાના વાસણ નીચે રાખી, હાથ ધોઈ, દક્ષિણ કાંધ પર યજ્ઞોપવીત રાખી, પૂર્વ તરફ મોઢું કરી, 'ૐ, અમુક વંશના અમુક નામના બ્રાહ્મણ અને તેમની પત્ની માટે શ્રાદ્ધ સ્થાપના માટે હું આ ચાંદીની દક્ષિણા અર્પણ કરું છું' એમ કહી, દેવબ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપવી.
અયં શ્રાદ્ધવિધિઃ પ્રોક્તઃ પઠિતઃ પાપનાશનઃ । અનેન વિધિના શ્રાદ્ધં કૃતં વૈ યત્ર કુત્રચિત્ ॥ ૧,૨૧૮.
આ શ્રાદ્ધવિધિ અહીં વર્ણવાઈ છે, પઠન અને કરવાથી પાપ નાશ પામે છે. જ્યાં પણ આ વિધિથી શ્રાદ્ધ થાય છે, ત્યાં શ્રાદ્ધ પૂર્ણ ગણાય છે.
અક્ષયા સ્યાત્પિતૄણાઞ્ચ સ્વર્ગપ્રાપ્તિર્ધ્રુવા તથા । ઇત્યુક્તં પાર્વણં શ્રાદ્ધં પિતૄણાં બ્રહ્મલોકદમ્ ॥ ૧,૨૧૮.
પિતૃઓ માટે અક્ષય પુણ્ય અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ નિશ્ચિત થાય છે. આમ, અમાવાસ્યાના દિવસે કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને બ્રહ્મલોક આપે છે.
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૯ બ્રહ્મોવાચ । નિત્યશ્રાદ્ધં પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્વવત્તદ્વિશેષવત્ । ઓં અમુકગોત્રાણામસ્મત્પિતૃપિતામહાનાં અમુકશર્મણાં સપત્નીકાનાં શ્રાદ્ધં સિદ્ધાન્નેન યુષ્માસ્વહં કરિષ્યે । આસનાદિકમત્ર સ્યાદ્વિશ્વેદેવાવિવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૧૯.
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું રોજનું શ્રાદ્ધ સમજાવું છું, જેમ પહેલાં કહ્યું તેમ, ખાસ રીતે. 'ૐ, અમુક વંશના અમારા પિતા, દાદા, અમુક નામના અને તેમની પત્નીઓ માટે તૈયાર કરેલા ભોજનથી હું તમારું શ્રાદ્ધ કરું છું.' અહીં બેઠક વગેરેની વ્યવસ્થા કરવી, પરંતુ સર્વદેવતાઓ સિવાય.
વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્વવત્તદ્વિશેષકમ્ । જાતપુત્રમુખદર્શનાદૌ વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધં પૂર્વાભિમુખેષુ દક્ષિણોપવીતિષુ સયવબદરકુશૈર્દેવતીર્થેન નમસ્કારાન્તેન દક્ષિણોપચારેણ કર્તવ્યમ્ ॥ ૧,૨૧૯.
હવે વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ સમજાવું છું, જેમ પહેલાં કહ્યું તેમ ખાસ રીતે. પુત્રના જન્મે કે પ્રથમ દર્શન સમયે, વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, દક્ષિણ કાંધ પર યજ્ઞોપવીત રાખી, જૌ, બોર અને કુશથી, દેવસ્થાનમાં, નમસ્કારથી પૂર્ણ કરી, દક્ષિણ તરફ અર્પણ કરવું.
દક્ષિણજાનુ ગૃહીત્વા અદ્યાસ્મદીયામુકવૃદ્ધૌ અમુકગાત્રાણામસ્મત્પ્રપિતામહીપિતામહીમાતૄણામમુકદેવીનામમુકગોત્રાણાં શ્રાદ્ધે કર્તવ્યે વસુસત્યસંજ્ઞકાનાં વિશ્વેષાં દેવાનાં શ્રાદ્ધં સિદ્ધાન્નેનયુષ્માસુ મયા કર્તવ્યમિતિ દેવબ્રાહ્મણામન્ત્રણમ્ । ઓં કરિષ્યસીતિ તેનોક્ત ઇત્થમેવાપરદેવબ્રાહ્મણામન્ત્રણમ્ ॥ ૧,૨૧૯.
જમણું ઘૂંટણ પકડીને, આજે અમુક વૃદ્ધિ માટે, અમુક અંગવાળા, અમારા પરદાદી, દાદી, માતા, અમુક દેવીઓ, અમુક વંશવાળાઓ માટે, સત્યસંજ્ઞા નામના વસુઓ અને સર્વ દેવતાઓ માટે તૈયાર ભોજનથી શ્રાદ્ધ કરવું—આ રીતે દેવબ્રાહ્મણને આમંત્રણ આપવું. 'હું કરું' એમ તેઓ કહે, પછી બીજા દેવબ્રાહ્મણોને પણ આમ જ આમંત્રણ આપવું.
તતઃ અમુકવૃદ્ધૌ અમુકગોત્રાયા મત્પ્રપિતામહ્યા અમુકદેવ્યા નાન્દીમુખ્યાઃ શ્રાદ્ધં સિદ્ધાન્નેન યુષ્માસુ મયા કર્તવ્યમિતિ પ્રપિતામહીબ્રાહ્મણામન્ત્રણમ્ । કરિષ્યામીતિ તેનોક્તે ઇત્થમેવ પ્રમાતામહ્યાદિબ્રાહ્માણમન્ત્રણમ્ ॥ ૧,૨૧૯.
પછી, અમુક વૃદ્ધિ માટે, અમુક વંશ માટે, મારી પરદાદી અમુક નામની માટે, નાંદીમુખ શ્રાદ્ધ તૈયાર ભોજનથી કરવું—આ રીતે પરદાદી બ્રાહ્મણને આમંત્રણ આપવું. 'હું કરું' એમ તેઓ કહે, પછી માતૃકુલના પૂર્વજ બ્રાહ્મણોને પણ આમ જ આમંત્રણ આપવું.
દેવપિતૃસર્વદેવબ્રાહ્મણં શ્રાદ્ધકરણાનુજ્ઞાપનમ્ । આસને ઓં વિશ્વેદેવાસ આગત શૃણુતામ ઇમંર્ઠ ઇવમ્ । તં બર્હિર્નિષીદત । ઓં વિશ્વેદેવાઃ શૃણુતેમં ઇવં યે મે અન્તરિક્ષે ય ઉદદ્યવિષ્ટ । પે અગ્નિજિહ્વા ઉતવા યદત્રા આસાદ્યાસ્મિન્બર્હિષિ માદયધ્વમ્ । ઓં આગચ્છન્તુ ઇતિ વિશ્વેદેવાવાહનંગન્ધાદિદાનમ્ । અચ્છિદ્રાવધારણવાચનમ્ ॥ ૧,૨૧૯.
એકોદ્દિષ્ટં પુરોઽવશ્યં તદ્વિશેષં વદે શૃણુ । પ્રથમં નિમન્ત્રણં પાદપ્રક્ષાલનમાસનમ્ । અદ્ય અમુકગોત્રસ્ય મત્પિતુરમુકદેવશર્મણઃ પ્રતિસાંવત્સરિકમેકોદ્દિષ્ટશ્રાદ્ધં સિદ્ધાન્નેન યુષ્માસ્વહં કરિષ્યે । શ્રાદ્ધકરણાનુજ્ઞાપનમાસનં ગન્ધાદિદાનમન્નાનુકલ્પનમ્ । જપ્યં નિવીતી । ઉત્તરાભિમુખીભૂયાતિથિશ્રાદ્ધં કુર્યાત્ ॥ ૧,૨૧૯.
તતસ્મૃપ્તિં જ્ઞાત્વા દક્ષિણાભિમુખીવામોપવીતી ઉચ્છિષ્ટસમીપે અગ્નિદગ્ધા ઇતિ અન્નવિકિરણમ્ । અમુકગોત્રમત્પિતરમુકદેવશર્મન્નેતત્તે જલમવનેનિક્ષ્વ યે ચાત્ર ત્વામનુયાશ્ચ ત્વામનુતસ્મૈ તે સ્વધા ઇતિ રેખોપરિ વારિધારાદાનમ્ । શેષં પૂર્વવત્ ॥ ૧,૨૧૯.
પછી સ્મરણ કરીને, દક્ષિણ તરફ મોઢું કરી, ડાબા કાંધ પર યજ્ઞોપવીત રાખી, ઉચ્છિષ્ટ પાસે, 'અગ્નિમાં દહાયેલા' એમ કહી, ભોજન વિખેરી દેવવું. 'અમુક વંશના, મારા પિતા અમુક નામના માટે, આ પાણી અર્પણ કરો; જે તમારે અનુસરે છે અને જેમને તમે અનુસરો, તેમને સ્વધા મળે'—આ રીતે રેખા પર પાણીની ધાર આપવી. બાકી બધું પહેલાં જેવું.
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૦ બ્રહ્મોવાચ । સપિણ્ડીકરણં વક્ષ્યે પૂર્ણેઽબ્દે તત્ક્ષયેઽહનિ । કૃતં સમ્યગ્યથાકાલે પ્રેતાદેઃ પિતૃલોકદમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું સપિંડીકરણ વિધિ સમજાવું છું, જે વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે કે છેલ્લે દિવસે કરવી. યોગ્ય રીતે, યોગ્ય સમયે, પ્રેત માટે કરવાથી પિતૃલોક મળે છે.
અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ અસ્ત્વિત્યુક્તે સ્વધાં વાચયિણ્ય ઇતિ પિતામાહદિબ્રાહ્મણાનુજ્ઞાપનમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
'પિતૃઓ નિર્ભય રહે' એવું બોલ્યા પછી, સ્વધા મંત્ર બોલી, પિતામહાદિ બ્રાહ્મણની અનુમતિ લેવી.
ઓં વાચ્યતાં ઇત્યુક્તે ઓં પિતામહાદિભ્યઃ સ્વધોચ્યતામ્ । અસ્તુ સ્વધેત્યુક્તે પિતૃબ્રાહ્મણ પિતૃભ્યઃ સ્વધોચ્યતામિતિ । અસ્તુ સ્વધેત્યુક્તે ઓં ઊર્જં વહન્તીરિતિ દક્ષિણાભિમુખવારિધારાત્યાગઃ । ઓં વિશ્વેદેવા અસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રીયન્તામિતિ દેવબ્રાહ્મણહસ્તે ઓં યવોદકદાનમ્ । ઓં દેવતાભ્ય ઇતિ ત્રિર્જપઃ ॥ ૧,૨૨૦.
પિણ્ડપાત્રાણિ ચાલયિત્વા આચમ્ય પિતામહાદિભ્યો દક્ષિણાં દત્ત્વા તતઃ પિતૃ બ્રાહ્મણાય આશિષો મે પ્રદીયન્તામિત્યાશીઃ પ્રાર્થનમ્ । પ્રતિગૃહ્યતામિત્યુક્તે દાતારો નોઽભિવર્ધન્તામિતિ પાત્રમુત્તાનં કૃત્વા વાજે વાજેદૃવિસર્જનમ્ । અભિરણ્યતામિતિ પિતૃબ્રાહ્મણવિસર્જનમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
પિંડપાત્રો હલાવી, આચમન કરીને, પિતામહાદિ ને દક્ષિણાં આપવી. પછી પિતૃબ્રાહ્મણને 'મને આશીર્વાદ આપો' એવી વિનંતી કરવી. 'સ્વીકાર કરો' એમ કહેતાં દાતા કહે, 'અમારા દાતા વધે' અને પાત્ર સીધું કરી, યજ્ઞમાં દ્રવ્ય અર્પણ કરવું. 'શ્રેષ્ઠ ધ્વનિ થાય' એમ કહી, પિતૃબ્રાહ્મણને વિદાય આપવી.
સપિણ્ડીકરણશ્રાદ્ધં વ્યાસપ્રોક્તં મયા તવ । શ્રાદ્ધં વિષ્ણુઃ શ્રાદ્ધકર્તા ફલં શ્રાદ્ધાદિકં હરિઃ ॥ ૧,૨૨૦.
વ્યાસજીએ જે રીતે સપિંડીકરણ શ્રાદ્ધ કહેલું, તે મેં તને સમજાવ્યું. શ્રાદ્ધના સ્વામી, કરનાર અને ફળ આપનાર શ્રીવિષ્ણુ છે.
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨૧ બ્રહામોવાચ । ધર્મસારમહં વક્ષ્યે સંક્ષેપાચ્છુણુ શઙ્કર । ભુક્તિમુક્તિપ્રદં સૂક્ષ્મં સર્વપાપવિનાશનમ્ ॥ ૧,૨૨૧.
બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું ધર્મનું સાર તને સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, હે શંકર, સાંભળ. એ ભોગ અને મોક્ષ આપનાર, સૂક્ષ્મ અને બધા પાપોનો નાશક છે.
શ્રુતં ધર્મં બલં ધૈર્યં સુખમુત્સાહમેવ ચ । શોકો હરતિ વૈ નૄણાં તસ્માચ્છોકં પરિત્યજેત્ ॥ ૧,૨૨૧.
શિક્ષણ, ધર્મ, બળ, ધૈર્ય, સુખ અને ઉત્સાહ—આ બધું દુઃખ માણસમાંથી દૂર કરી નાખે છે; એટલે દુઃખ છોડવું જોઈએ.
કર્મદારાઃ કર્મલોકાઃ કર્મસમ્બન્ધિબાન્ધવાઃ । કર્માણિ પ્રેરયન્તીહ પુરુષં સુખદુઃ ખયોઃ ॥ ૧,૨૨૧.
પત્ની, લોક અને સગાં બધું કર્મથી મળે છે; કર્મ માણસને સુખ અને દુઃખ તરફ દોરે છે.
દાનમે પરો ધર્મો દાનાત્સર્વમવાપ્યતે । દાનાઃત્સ્વર્ગશ્ચ રાજ્યઞ્ચ દદ્યાદ્દનં તતો નરઃ ॥ ૧,૨૨૧.
દાન એ સર્વોચ્ચ ધર્મ છે; દાનથી બધું મળે છે. દાનથી સ્વર્ગ અને રાજપદ મળે છે, એટલે માણસે દાન કરવું જોઈએ.
એકતો દાનમેવાહુઃ સમગ્રવરદક્ષિણમ્ । એકતો ભયભીતસ્ય પ્રાણિનઃ પ્રાણરક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૨૧.
એક તરફ સર્વોત્તમ દાન છે, બીજી તરફ ડરેલા જીવનું રક્ષણ છે.
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ યજ્ઞૈઃ સ્નાનેન વા પુનઃ । ધર્મસ્ય નાશકા યે ચ તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥ ૧,૨૨૧.
તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ કે સ્નાનથી પણ, જે ધર્મનો નાશ કરે છે, તે નરકમાં જાય છે.
યે ચ હોમજપસ્નાનદેવતાર્ચનતત્પરાઃ । સત્યક્ષમાદયાયુક્તાસ્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥ ૧,૨૨૧.
જે લોકો હવન, જપ, સ્નાન અને દેવપૂજામાં તત્પર છે, અને સત્ય, ક્ષમા, દયા ધરાવે છે, એ લોકો સ્વર્ગ પામે છે.
તતઃ પિતૃબ્રાહ્મણે પિણ્ડાઃ સમ્પન્ના ઇતિ પ્રશ્રઃ । સુસમ્પન્ના ઇતિ પિણ્ડે ક્ષીરધારાં દત્ત્વા પિણ્ડચાલનં અતિથિબ્રાહ્મણે પિણ્ડપાત્રમુત્તાનં કૃત્વા ઓં વાજે વાજે વત વાજિનો નો ધનેષુ વિપ્રા અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ । અસ્યમધ્વઃ પિબત માદયધ્વં તૃપ્તા યાત પથિભિર્દેવયાનૈરિતિ પિણ્ડા દિવિસર્જનંામાવાજસ્ય પ્રસવો જગમ્યાદેમે દ્યાવાપૃથિવી વિશ્વરૂપે આમાગન્તાં પિતરા ચામા સોમોઽમૃતત્વેન ગમ્યાત્ । ઇતિ દેવવિસર્જનમ્ । ઓં અભિગમ્યતામિતિ પિતૃબ્રાહ્મણવિસર્જનમ્ । બ્રાહ્મણૈરનુદ્ગતસ્ય નિવર્તનમ્ । ગવાદિષુ પિણ્ડપ્રતિપાદનમિતિ શેષઃ ॥ ૧,૨૧૮.
પછી પૂછવું: 'પિતૃબ્રાહ્મણ માટેના પિંડ પૂર્ણ થયા?' પુષ્ટિ મળ્યા પછી, પિંડ પર દૂધની ધાર છાંટવી અને પિંડને હલાવવું. મહેમાન બ્રાહ્મણ માટે પિંડનું વાસણ સીધું રાખવું. પછી કહેવું: 'ૐ, દાતા દાતા, અમને ધનમાં સમૃદ્ધિ મળે; વિદ્વાનો અમર અને સત્યજ્ઞાની રહે; આ મધ પીવો, આનંદ માણો, તૃપ્ત થાઓ અને દેવમાર્ગે જાઓ.' પિંડોને આકાશમાં અર્પણ કરવું. 'યજ્ઞના સંતાન જન્મે, આ દ્યાવાપૃથ્વી સર્વરૂપે આવે, પિતૃઓ અને સોમ અમરતા પામે.' દેવોને વિદાય આપવી. 'ૐ, આવો'—આ રીતે પિતૃબ્રાહ્મણને વિદાય આપવી. જે બ્રાહ્મણો ગયા નથી તેમને પાછા બોલાવવું. બાકી રહેલા પિંડ ગાય વગેરેને આપવું.
દેવ, પિતૃ અને સર્વદેવ બ્રાહ્મણને શ્રાદ્ધ કરવા માટે અનુમતિ લેવી. બેઠકે: 'ૐ, સર્વ દેવતાઓ આવો, આ વાત સાંભળો. આ બર્હિ પર બેસો.' 'ૐ, સર્વ દેવતાઓ, આ વાત સાંભળો, તમે જે આકાશમાં, પૃથ્વી પર, અગ્નિમાં છો અને અહીં હાજર છો—આ બર્હિ પર આનંદ માણો.' 'ૐ, આવો'—આ રીતે સર્વદેવતાઓનું આવાહન અને સુગંધ વગેરે અર્પણ. અખંડિતતા માટે મંત્ર ઉચ્ચારવું.
તતઃ પ્રપિતામહીપ્રભૃતીનામનુજ્ઞાપનમાસનદાનં ગન્ધાદિદાનઞ્ચ અચ્છિદ્રાવધારણવાચનમ્ । ઇત્થં પિતામહ્યાઃ માતુઃ । તતઃ પ્રપિતામહાદીનાં અનુજ્ઞાપનમ્ । આસનમાવાહનઙ્ગન્ધાદિદાનંવૃદ્ધપ્રમાતામહાદીનામનુજ્ઞાપનાદિકરણમ્ । ઓં વસુસત્યસંજ્ઞકેભ્યો દેવેભ્ય એતદન્નં સઘૃતં સપાનીયં સવ્યઞ્જનં સવદરં સદધિ પ્રતિષિદ્ધવર્જિતં નમ ઇતિ અન્નસઙ્કલ્પનમ્ । ઓં અમુકગોત્રે ! મત્પિતામહમુકદેવિ નાન્દીમુખિ ! એતદન્નં સબદરં સદધિ નમઃ । એવં માતામહપ્રભાતામહેભ્યઃ ॥ ૧,૨૧૯.
પછી પરદાદી વગેરેને અનુમતિ લઈ, બેઠક આપવી, સુગંધ વગેરે અર્પણ કરવું અને અખંડિતતા માટે મંત્ર બોલવો. આમ દાદી અને માતા માટે પણ. પછી પરદાદા વગેરેને અનુમતિ, બેઠક, આવાહન, સુગંધ વગેરે આપવી અને વૃદ્ધ માતૃકુલના પૂર્વજોને પણ અનુમતિ આપવી. 'ૐ, સત્યસંજ્ઞા વસુઓ અને દેવતાઓ માટે આ ભોજન ઘી, પાણી, શાકભાજી, બોર અને દહીં સાથે, પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ સિવાય, અર્પણ છે.' 'ૐ, અમુક વંશના, મારા દાદા, અમુક નામની નાંદીમુખ પરદાદી માટે આ ભોજન બોર અને દહીં સાથે અર્પણ છે.' એમજ માતૃકુલના પૂર્વજોને પણ.
એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ પહેલા કરવું જરૂરી છે, તેનું વિશેષ જાણો. પહેલા આમંત્રણ, પગ ધોવું અને બેઠક. 'આજે અમુક વંશના, મારા પિતા અમુક નામના માટે, વાર્ષિક એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ તૈયાર ભોજનથી હું તમારું કરું છું.' શ્રાદ્ધ માટે અનુમતિ, બેઠક, સુગંધ વગેરે અર્પણ અને ભોજનની તૈયારી. જપ ડાબા કાંધ પર યજ્ઞોપવીત રાખી, ઉત્તર તરફ મોઢું કરી કરવું અને મહેમાન શ્રાદ્ધ કરવું.
સપિણ્ડીકરણં કુર્યાદપરાહ્ને તુ પૂર્વવત્ । પિતામહાદિબ્રાહ્મણનિમન્ત્રણમ્ । ઓં પુરૂરવાર્દ્રવસંજ્ઞકેભ્યો દેવેભ્ય એતદાસનં નમઃ । વામપાર્શ્વે ચાસનદાનમ્ । આવાહનમ્ । તતઃ પિતામહપ્રપિતામહવૃદ્ધપ્રપિતામહાનાં સપત્નીકાનાં શ્રાદ્ધમહં કરિષ્યે ઇત્યનુજ્ઞાગ્રહણંપાત્રત્રયકરણંપાત્રોપરિ કુશં દત્ત્વા પાત્રાન્તરેણ પિધાય અચ્છિદ્રાવધારણાન્તં પરિસમાપ્ય તથૈવ પિતુરપિ સપત્નીકસ્ય પ્રેતપદાન્તનામ્ના શ્રાદ્ધકરણાનુજ્ઞાપનં દેવપાત્રાચ્છિદ્રાવધારણમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
સપિંડીકરણ બપોરે, પહેલાં જેવું જ કરવું. પિતામહ વગેરે બ્રાહ્મણને આમંત્રણ આપવું. 'ૐ, પુરૂરવ અને દ્રવસ નામના દેવતાઓ માટે આ બેઠક અર્પણ છે.' ડાબી બાજુ બેઠક આપવી. આવાહન કરવું. પછી પિતામહ, પરદાદા અને વૃદ્ધ પરદાદા તથા તેમની પત્નીઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું, અનુમતિ લેવી, ત્રણ પાત્ર તૈયાર કરવી, તેના પર કુશ મૂકી, બીજું પાત્ર ઢાંકી, અખંડિતતા માટે મંત્ર બોલવો. એ જ રીતે પિતા અને તેમની પત્ની માટે પણ, પ્રેતપદ નામથી શ્રાદ્ધ માટે અનુમતિ લેવી અને દેવપાત્ર માટે અખંડિતતા મંત્ર બોલવો.
તત્પરિસમાપ્ય પિતામહપ્રપિતામહવૃદ્ધપ્રપિતામહક્રમેણ પાત્રાણાં મનાક્ચાલનમ્ । ઉદ્ધાટનં કૃત્વાઓં યે સમાનાઃ સમનસઃ પિતરો યમરાજ્યે । તેષાં લોકઃ સ્વધા નમો યજ્ઞો દેવેષુ કલ્પતામ્ । ઓં યે સમાનાઃ સમનસો જીવા જીવેષુ મામકાઃ । તેષાં શ્રીર્મયિ કલ્પતામસ્મિન્ લોકે શતં સમાઃ । એતન્મન્ત્રદ્વયેન પિતૃપાત્રોદકં પિતામહપ્રપિતામહપાત્રે વૃદ્ધપ્રપિતામહપાત્રં પરિત્યજ્ય પિતામહપ્રપિતામહયોરુદકં પવિત્રઞ્ચ પિતૃપાત્રે ક્ષિપેત્ ॥ ૧,૨૨૦.
પછી પિતામહ, પરદાદા અને વૃદ્ધ પરદાદાના પાત્રો ક્રમશઃ થોડા હલાવવાના. ઢાંકણ ઊંચકીને, 'ૐ, જે પિતૃઓ યમરાજના રાજ્યમાં એક મનથી છે, તેમનો લોક સ્વધા બને, યજ્ઞ દેવોમાં સ્થાપિત થાય.' 'ૐ, જે પિતૃઓ જીવંતોમાં એક મનથી છે, મારા જીવંત સંબંધીઓમાં છે, તેમનો કલ્યાણ મારા જીવનમાં સો વર્ષ સુધી સ્થિર રહે.' આ બે મંત્રોથી પિતૃપાત્રનું પાણી પિતામહ અને પરદાદાના પાત્રમાં નાખવું, વૃદ્ધ પરદાદાનું પાત્ર છોડવું. પિતામહ અને પરદાદાના પાત્રનું પાણી અને કુશ પિતૃપાત્રમાં મૂકી દેવું.
તતઃ પિતૃબ્રાહ્મણહસ્તે પાત્રસ્થપવિત્રદાનમ્ । પાત્રસ્થપુષ્પેણ શિરસઃ કરપાદાર્ચનં બ્રાહ્મણહસ્તેઽન્ય જલદાનંહસ્તાભ્યાં પાત્રમુત્થાપ્ય ઓં યા દિવ્યેતિ પઠિત્વા ઓં અમુકગોત્ર મત્પિતામહ અમુકદેવશર્મન્ સપત્નીક એષ તે અર્ઘ્યઃ સ્વધા । પિતૃપાત્રેણૈવ પિતામહબ્રાહ્મણહસ્તે સ્તોકમર્ઘ્યોદકં સપવિત્રઙ્ગૃહીત્વાસ્તોકમુદકં પિણ્ડસેચનાર્થં પાત્રાન્તરેણ પિધાય પિતૃબ્રાહ્મણવામપાર્શ્વ દક્ષિણાગ્રકુશોપરિ પિતૃભ્યઃ સ્તાનમસીતિ અધોમુખપાત્રસ્થપનમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
પછી પિતૃબ્રાહ્મણના હાથમાં પાત્રમાં શુદ્ધ પાણી અર્પણ કરવું. પાત્રમાં પુષ્પ મૂકીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક માથું, હાથ અને પગ સ્પર્શવા. પછી બીજું પાણી બ્રાહ્મણના હાથમાં આપવું. બંને હાથથી પાત્ર ઊંચું કરીને, 'ઓં, જે દિવ્ય છે' એવું મંત્ર બોલવું, પછી 'ઓમ, અમુક ગોત્રના મારા પિતામહ અમુકદેવશર્મા અને તેમની પત્ની, તમારો આ અર્ઘ્ય છે, સ્વધા' એમ કહેવું. એ જ પિતૃપાત્રમાં થોડું અર્ઘ્યનું પાણી અને પવિત્ર કુશ સાથે લઈને, પિંડ સેચન માટે બીજું પાત્ર ઢાંકી, પિતૃબ્રાહ્મણના ડાબા બાજુ દક્ષિણ તરફના કુશના ટોચ પર પાત્રને ઊંધું મૂકી, 'પિતૃઓનું સ્થાન અહીં છે' એમ કહેવું.
પિતામહપ્રપિતામહવૃદ્ધપ્રપિતામહેભ્યો ગન્ધાદિદાનમગ્નૌકરણમ્ । અવશિષ્ટાન્નં પ્રપિતામહાદિપાત્રે ક્ષિપેત્ । પિતામહપાત્રાભિમન્ત્રણપર્યન્તક્રમેણ સમાપ્યાપિ બ્રાહ્મણપાત્રાભિમન્ત્રણમ્ । અઙ્ગુષ્ઠનિવેશનં તિલવિકરણં કૃત્વા અમુકગોત્ર એતત્તે અન્નં સઘૃતં સપાનીયં સવ્યઞ્જનં પ્રતિષિદ્ધવર્જિતં યે ચાત્ર ત્વા મનુયાશ્ચ ત્વામનુ તસ્મૈ તે સ્વધા ઇતિ ॥ ૧,૨૨૦.
પિતામહ, પ્રપિતામહ અને પૂર્વજોને સુગંધ વગેરે અગ્નિમાં અર્પણ કરવું. બચેલું અન્ન પ્રપિતામહાદિ પાત્રમાં મૂકી દેવું. પિતામહના પાત્ર માટે મંત્રો પૂર્ણ કર્યા પછી, બ્રાહ્મણના પાત્ર માટે પણ મંત્ર કરવું. અંગુઠો મૂકીને તિલ છાંટીને, 'અમુક ગોત્રના, તમારું આ અન્ન ઘી, પાણી અને સાથના પદાર્થે સાથે, જે મનાઈ હોય તે સિવાય, તમારે અને તમારા અનુગામી માટે, સ્વધા' એમ કહેવું.
તતો દેવપ્રભૃતિભ્ય અપોશાનં દદ્યાત્ । અતિથિપ્રાપ્તૌ અતિધિશ્રાદ્ધં કુર્યાત્ । અસ્મિન્નવસરે વિકિરણમ્ । પિતામાહદૌ પ્રશ્રં કૃત્વા પિતૃબ્રાહ્મણમોં સ્વદિતં ભવદ્ભિરિતિ પ્રશ્રઃ । ઓં અમુકગોત્ર મત્પિતઃ અમુકશર્મન્ સપત્નીક એષ તે પિણ્ડો યે ચાત્રત્વામનુયાશ્ચ ત્વામનુ તસ્મૈ સ્વધેતિ પિણ્ડપાત્રમચ્છિદ્રમસ્તુ । તતઃ સઙ્કલ્પ સિદ્ધિવાચનં સમાપ્ય પિણ્ડં દ્વિધા કૃત્વા યે સમાનાઃ સુમનસ ઇતિ મન્ત્રદ્વયં પઠિત્વા પિતામહવૃદ્ધપ્રપિતામહપાત્રેષુ ક્ષિપેત્ । પિણ્ડેષુ ગન્ધાદિકં દત્ત્વા પિણ્ડચાલનમ્ । અતિથિબ્રાહ્મણે સ્વદિતાદિપ્રશ્રઃ । બ્રાહ્મણાનામાચમનમ્ । ભુક્તિક્રમેણ તામ્બૂલદાનમ્ । સુપ્રોક્ષિતમસ્તુ શિવા આપઃ સન્તુવૃદ્ધપ્રપિતામહક્રમેણ બ્રાહ્મણહસ્તે જલદાનમ્ । ગોત્રસ્યાક્ષય્યમસ્તુ પિતૃબ્રાહ્મણહસ્તે ઉપતિષ્ટતામિતિ સતિજલદાનમ્ ॥ ૧,૨૨૦.
પછી દેવાદિ માટે પાણી અર્પણ કરવું. મહેમાન આવે તો મહેમાન શ્રાદ્ધ કરવું. આ સમયે વિકીરણ કરવું. પિતામહથી શરૂ કરીને પિતૃઓને નમન કરીને, પિતૃબ્રાહ્મણને 'ઓમ, આપ સ્વાદ લો' એમ કહેવું. 'ઓમ, અમુક ગોત્રના મારા પિતા અમુકશર્મા અને તેમની પત્ની, તમારો આ પિંડ છે, અને તમારા અનુગામી માટે પણ સ્વધા; પિંડપાત્ર અખંડિત રહે' એમ મંત્ર બોલવું. સંકલ્પ અને સિદ્ધિ શબ્દો પૂર્ણ કરીને, પિંડને બે ભાગમાં વહેંચી, 'જે સમાન મનવાળા છે' એ બે મંત્ર બોલી, પિંડ પિતામહ અને વડીલોના પાત્રમાં મૂકી દેવું. પિંડમાં સુગંધ વગેરે આપી, પિંડ ચલાવવું. મહેમાન બ્રાહ્મણને પણ સ્વધા વગેરે મંત્રથી સંમાન કરવું. બ્રાહ્મણો આચમન કરે. ભોજન પછી પાન આપવું. પાણી સારી રીતે છાંટવું, શુભ રહે એવી પ્રાર્થના કરવી. વડીલોના ક્રમમાં બ્રાહ્મણના હાથમાં પાણી આપવું. 'ગોત્ર અક્ષય રહે' એમ કહી, પિતૃબ્રાહ્મણના હાથમાં સ્થિર પાણી અર્પણ કરવું.
'ઓમ, બોલો' એમ કહીએ ત્યારે, પિતામહાદિ માટે સ્વધા મંત્ર બોલવો. 'સ્વધા થાય' એમ બોલાય ત્યારે, પિતૃબ્રાહ્મણને પિતૃઓ માટે સ્વધા બોલવા કહેવું. 'સ્વધા થાય' એમ બોલાય ત્યારે, 'ઓમ, ઊર્જા વહન કરો' મંત્ર બોલી દક્ષિણ તરફ પાણી વહાવવું. 'ઓમ, બધા દેવતાઓ આ યજ્ઞથી પ્રસન્ન થાય' એમ મંત્ર બોલી, દેવબ્રાહ્મણના હાથમાં જૌનું પાણી આપવું. 'ઓમ, દેવતાઓને' એમ ત્રણ વાર મંત્ર બોલવું.