ગરુડપુરાણમ્

મહેરણાય ચક્ષુસે । ઓં યો વઃ શિવતમો રસઃ । તસ્ય ભાજયેતેહ નઃ । અશતીરિવ માતરઃ । ઓં તસ્મા અરઙ્ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જન યથા ચ નઃ । ઓં સુમિત્રિયા ન આપ ઓષધયઃ સન્તુ ઓં દુર્મિત્રિયાસ્તસ્મૈ સન્તુ યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યઞ્ચ વયં દ્વિષ્મઃ । ઓં દ્રુપદાદિવમુમુચાનઃ સ્વિન્નઃ સ્નાતો મલાદિવ । પૂતં પવિત્રેણેવાજ્યમાપઃ શુન્ધન્તુ મૈનસઃ । ઓં ઋતં ચ સત્યં ચાભીદ્ધાત્તપસોઽધ્યજાયત । તતોરાત્ર્યજાયત । તતઃ સમુદ્રોર્ઽણવઃ સમુદ્રાદર્ણવાદધિસંવત્સરો અજાયત । અહૌરાત્રાણિ વિદધદ્વિશ્વસ્ય મિષતો વશી । સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ । દિવં ચ પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષમથો સ્વઃ ॥ ૧,૨૧૭.

મહેરણાની દ્રષ્ટિ માટે: ૐ, તમારામાંથી શ્રેષ્ઠ રસ અમને આપો, જેમ માતાઓ સંતાનને આપે છે. ૐ, તેથી અમે તમારી પાસે આવીએ છીએ, જેમ માટે તમે વૃદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરો છો. પાણી, અમને સંતાન આપો. ૐ, પાણી અને ઔષધિઓ અમારે માટે શુભ રહે, જે અમને દુષ્મન માને છે અને જેમને અમે દુષ્મન માનીએ છીએ, તેમના માટે અશુભ રહે. ૐ, જેમ પસીનો અને માળ ધોઈ જાય છે, તેમ પાણી અમારો મન શુદ્ધ કરે, જેમ શુદ્ધિથી ઘી શુદ્ધ થાય છે. ૐ, તપથી સત્ય અને ઋત ઉત્પન્ન થયું; ત્યારબાદ રાત્રિ જન્મી; પછી સમુદ્ર ઉત્પન્ન થયો; સમુદ્રમાંથી વર્ષ ઉત્પન્ન થયું; દિવસ-રાત રચાઈ, સમગ્ર જગતને નિયંત્રિત કરે છે. સર્જનહારએ પેહલા જેવું સૂર્ય-ચંદ્ર રચ્યા અને આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ તથા સ્વર્ગ પણ રચ્યા.

ગાયત્ત્ર્યા વિશ્વામિત્ર ઋષિર્ગાયત્ત્રીછન્દઃ । સવિતા દેવતા જપે વિનિયોગઃ । ઓં ઉદુત્યં જાતવેદસં દેવં વહન્તિ કેતવઃ । દૃશે વિશ્વાય સૂર્યમ્ । ઓં ચિત્રં દેવાનામુદગાદનીકં ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ । આપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષં સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ । ઓં તચ્ચક્ષર્દેવહિતં પુરસ્તાચ્છુક્રમુચ્ચરત્ । પશ્યેમ શરદઃ શતં જીવેમ શરદઃ શતમ્ । શૃણુયામ શરદઃ શતમ્ । ઓં વિશ્વતશ્ચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખોવિશ્વતો બાહુરુત વિશ્વતસ્પાત્ । સંબાહુભ્યાં ધમતિ સંપત્રૈદ્યાર્વાભૂમી જનયન્દેવ એકઃ । દેવા ગાતુવિદો નાઙ્ગવિદ્વાનાદ્ભમિતમનસસ્પત ઇમં દેવયજ્ઞં સ્વાહા વાતેધાઃ જપેત્ ॥ ૧,૨૧૭.

ગાયત્રી: વિશ્વામિત્ર ઋષિ છે, ગાયત્રી છંદ છે, સવિતા દેવતા છે; જપ માટે આ વિધિ છે. ૐ, કિરણો જાતવેદસ દેવને વહેંચે છે, સૌને જોવા માટે સૂર્ય છે. ૐ, દેવોનું તેજસ્વી મુખ ઉગ્યું છે, મિત્ર, વરુણ અને અગ્નિનું નેત્ર છે. આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ સુધી પહોંચે છે; સૂર્ય સર્વ જડ-ચેતનનો આત્મા છે. ૐ, એ દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રકાશથી આગળ ઉગે છે. આપણે શત વર્ષ સુધી જોઈ શકીએ, જીવીએ અને સાંભળી શકીએ. ૐ, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ, સર્વત્ર મુખ, સર્વત્ર બાહુ, સર્વત્ર પગ છે. બંને હાથથી સંભાળે છે, પૃથ્વી ઉત્પન્ન કરે છે; એક દેવ સર્વનું સર્જન કરે છે. દેવો માર્ગ જાણે છે, અજ્ઞાની નથી જાણતા; મનના સ્વામી આ યજ્ઞ સ્વીકારો. 'સ્વાહા' સાથે મંત્ર જપે.

ઓં અદ્યાસ્મિન્દેશે અમુકમાસે અમુકરાશિઙ્ગતે સવિતર્યમુકતિથાવમુકગોત્રાણામસ્મત્પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાનાં યથાનામશર્મણાં વિશ્વેદેવપૂર્વકન્દૃશ્રાદ્ધં કરિષ્યે । ઓં વિશ્વેભ્યો દેવભ્યઃ સ્વાહા ઓં વિશ્વેદેવાનાવાહયિષ્યે । આવાહયેત્યુક્તે ઓં વિશ્વેદેવાઃ સ આગત શૃણુતામિમં હવમ્ । એદં બર્હિર્નિષીદત ઓં વિશ્વેદેવાઃ શૃણુતેમં ઇવં મે યે અન્તરિક્ષે ય ઉપદ્યવિષ્ટ । યે અગ્નિજિહ્વા ઉત વા યજત્રા આસદ્યાસ્મિન્બર્હિષિ માદયધ્વમ્ । ઓં ઓષધયઃ સંવદન્તે સોમેન સહ રાજ્ઞા । યસ્મૈ કૃણોતિ બ્રાહ્મણસ્તં રાજન્પારયામસિ । ઓં આગચ્છન્તુ મહાભાગા વિશ્વેદેવા મહાબલાઃ । યે અત્ર વિહિતાઃ શ્રાદ્ધે સાવધાના ભવન્તુ તે । ઓં અપહતાસુરા રક્ષાંસિ વેદિષદ ઇતિ ત્રિત્રિર્યવવિકિરણમ્ ॥ ૧,૨૧૮.

ૐ, 'આજે, આ સ્થળે, આ માસમાં, આ નક્ષત્રમાં, આ તિથિએ, અમુક ગોત્રના આપણા પિતૃ, પિતામહ અને પ્રપિતામહના નામ અને ઉપનામથી, સર્વદેવોથી શરૂ કરીને શ્રાદ્ધ કરું છું.' ૐ, 'સર્વ દેવોને સ્વાહા.' ૐ, 'હું સર્વ દેવોને આમંત્રિત કરું છું.' આમંત્રિત કરતા, ૐ, 'સર્વ દેવો પધારો, આ હવન સાંભળો. આ બર્હિ પર બેસો. સર્વ દેવો, મારા બોલ સાંભળો, જે અંતરિક્ષમાં છે, ઉપર છે, યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે, એ બધા આ બર્હિ પર આનંદ કરો.' ૐ, 'ઔષધિઓ સોમરાજ સાથે સંવાદ કરે છે. બ્રાહ્મણ જે માટે કરે છે, એ રાજા, તેને અમે પાર પાડીએ છીએ.' ૐ, 'મહાન શક્તિશાળી સર્વદેવો પધારો, શ્રાદ્ધ માટે નિમણૂક થયેલા, એ બધા સતર્ક રહે.' ૐ, 'અસુરો અને રાક્ષસો આ વેદિ પરથી દૂર થાય,' એમ ત્રણ વખત જવ ફેંકવો.

ઓં શન્નો દેવીરભિષ્ટય આપો ભવન્તુ પીતયે । શંયોરભિસ્ત્રવન્તુ ન ઇતિ પાત્રે જલદાનમ્ । ઓં યવોઽસિ યવયાસ્મદ્વેષો યવયારાતીરિતિ યવદાનમ્ । ગન્ધદ્વારાં દુરાધર્ષાં નિત્યપુષ્ટાં કરીષિણીમ્ । ઈશ્વરીં સર્વભૂતાનાં તા (ત્વા) મિહોપહ્વયે શ્રિયમિતિ ગન્ધદાનમ્ । ઓં યા દિવ્યા આપઃ પયસા સંબભૂવુર્યા અન્તરિક્ષૌત પાર્થવીર્યાઃ । હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તાન આપઃ શિવાઃ શં સ્યોના સુહવા ભવન્તુ । એષોર્ઽઘો નમ ઇતિ બ્રાહ્મણહસ્તે જલં દત્ત્વાનેનૈવ પાત્રેણ પવિત્રગ્રહણં કૃત્વા સંસ્ત્રવં પવિત્રં ચ બ્રાહ્મણપાર્શ્વે દદ્યાત્ । તતઃ પ્રથમપાત્રે સંસ્ત્રવજલં સંસ્થાપ્ય કુશોપરિ ઊર્ધ્વમુખં સ્થાપનં કુર્યત્ । તદુપરિ કુશદાનમ્ ॥ ૧,૨૧૮.

ૐ, 'દેવી જળ અમારે માટે પીવા યોગ્ય અને કલ્યાણકારી બને,' એમ કહી પાત્રમાં જળ અર્પવું. ૐ, 'તુ જવ છે, અમારો દ્વેષ અને શત્રુતા દૂર કર,' એમ કહી જવ અર્પવું. 'જે સુગંધવાળી, અપરાજિત, હંમેશા પોષક અને સર્વભૂતની ઈશ્વરી છે, એ શ્રીને અહીં બોલાવું છું,' એમ કહી સુગંધ અર્પવું. ૐ, 'જે દૈવી જળ દૂધથી ઉત્પન્ન, આકાશ અને પૃથ્વી પર છે, સોનાની જેમ તેજસ્વી અને યજ્ઞયોગ્ય છે, એ જળ અમારે માટે શુભ અને કલ્યાણકારી બને.' 'આ અર્ઘ્ય છે, નમસ્કાર,' એમ કહી બ્રાહ્મણના હાથે જળ આપવું. એ જ પાત્રથી પવિત્ર ગ્રહણ કરી, પવિત્ર અને છાણ બ્રાહ્મણની બાજુમાં મૂકવું. પછી પ્રથમ પાત્રમાં છાણવાળું જળ મૂકી, કુશ પર ઊભું રાખવું અને ઉપર કુશ મૂકવી.

ઓં અમુકગોત્રેબ્યોઽસ્મત્પિતૃપિતામહેભ્યો યથાનામશર્મભ્યઃ સપત્નીકેભ્યઃ ઇદમાસનં સ્વધા ઇતિ બ્રાહ્મણવામે આસનદાનમ્ । ઓં પિતૄનાવાહયિષ્યે । ઓં । આવાહયેત્યુક્તે ઓં ઉશન્તસ્ત્વા નિધીમહ્યુશન્તઃ સમિધીમહિ । ઉશન્નુ શત આવહ પિતૄન્હવિષે ઉત્તવે । ઓં આયન્તુ નઃ પિતરઃ સૌમ્યાસોઽગ્નિષ્વાત્તાઃ પથિભિર્દેવયાનૈઃ । અસ્મિન્યજ્ઞે સ્વધયા મદન્તોઽધિબ્રુવન્તુ તેવન્ત્વસ્માનિત્યાવાહનમ્ । ઓં અપહતા સુરા રક્ષાંસિ વેદિષદઃ ઇતિ તિલવિકિરણમ્ । પૂર્વવક્ત્રમેણ સ્થાપિતપાત્રેષૂદકદાનમ્ । ઓં તિલોઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ । પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄંલ્લોકાન્પ્રીણીહિ નઃ સ્વાહા ઇતિ તિલદાનમ્ ॥ ૧,૨૧૮.

ૐ, અમુક ગોત્રના મારા પિતા-પિતામહો અને એમના નામવાળા તથા પત્નીসহ, તમારે માટે આ આસન સ્વધા સાથે સમર્પિત છે—આ બ્રાહ્મણના ડાબા બાજુ આસન આપવાનું છે. 'ૐ, હવે હું પિતૃઓનું આવાહન કરું છું.' આવાહન કહે ત્યારે: 'ૐ, અમે તમને બોલાવીએ છીએ, પ્રકાશરૂપ પિતૃઓ, અમે તમને બોલાવીએ છીએ, અગ્નિમાં આહુતિ માટે પિતૃઓ, તમે સૌ આવો.' 'ૐ, અમારા સૌમ્ય પિતૃઓ, અગ્નિમાં વિલિન થયેલા, દેવયાન માર્ગે આવી, આ યજ્ઞમાં સ્વધા સાથે આનંદ મેળવો અને અમને આશીર્વાદ આપો.' 'ૐ, દેવતાઓ અને પિતૃઓ, વેદિ પરના દુષ્ટ તત્વો દૂર કરો'—એ તિલ છાંટવાનો ક્રમ છે. પૂર્વ દિશામાં પાત્રોમાં પાણી મૂકો. 'ૐ, તું તિલ છે, સોમદેવતાને સમર્પિત, ગૌના યજ્ઞથી પવિત્ર, પ્રાચીન જળથી ભેળવાયેલું; સ્વધા સાથે પિતૃલોકોને પ્રસન્ન કર—સ્વાહા'—આ તિલનું દાન છે.

ઓં શુન્ધન્તાં લોકાઃ પિતૃસદનાઃ પિતૃસદનમસિ । અધોમુખપાત્ત્રસ્પર્શનમ્ । અમુકગોત્રેભ્યોઽસ્મત્પિતૃપિતામહ પ્રપિતામહેભ્યઃ સપત્નીકેભ્ય એતાનિ ગન્ધપુષ્પધૂપદીપવાસોગુણસોત્તરીયયજ્ઞોપવીતાનિ વઃ સ્વધા પિતૃતીર્થેન ગન્ધાદિદાનમ્ । ગન્ધાદિદાનમક્ષય્યમસ્તુ । સંકલ્પસિદ્ધિરસ્તુ । બ્રાહ્મણવચનમ્ । એવં માતામહાદીનામનુજ્ઞાપનાદિકર્મ । ઓં યાદિવ્યેતિભૂમિસંમાર્જનમ્ । તતો ઘૃતાક્તમન્નં ગૃહીત્વા દક્ષિણોપવીતી પિતૃબ્રાહ્મણમોં અગ્નૌ કરણમહં કરિષ્યે । ઓં કુરુષ્વેતિ તેનોક્તે ઓં અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહા ઇતિ આહુતિદ્વયં દેવબ્રાહ્મણહસ્તે દત્ત્વા અવશિષ્ટાન્નં પિણ્ડાર્થં સ્થાપયિત્વા અપરમર્ધં પિત્રાદિપાત્રે માતામહાદિપાત્રે ચ નિઃ ક્ષિપેત્ ॥ ૧,૨૧૮.

ૐ, પિતૃલોકો અને જગત શુદ્ધ થાય, તું પિતૃઓનું નિવાસસ્થાન છે—કહીને ઊંધા પાત્રને સ્પર્શો. અમુક ગોત્રના મારા પિતા-પિતામહ-પ્રપિતામહ તથા પત્નીসহ, આ સુગંધ, ફૂલ, ધૂપ, દીવો, વસ્ત્ર, ઉત્તરીય અને યજ્ઞોપવીત આપું છું, સ્વધા સાથે પિતૃતીર્થથી સુગંધ વગેરેનું દાન કરો. સુગંધ વગેરેનું દાન અક્ષય રહે. સંકલ્પ પૂર્ણ થાય—આ બ્રાહ્મણનું વચન. આવું જ માતામહાદિક અનુમતિનું કર્મ. 'ૐ, યાદિવ્ય'—ભૂમિ સાફ કરવાનો ક્રમ. પછી ઘી મળેલું અન્ન લઈને જમણે ઉપવીત રાખી પિતૃબ્રાહ્મણને કહો: 'ૐ, હું અગ્નિમાં કર્મ કરું છું.' 'કરો' એમ કહે ત્યારે 'ૐ, અગ્નિ કવ્યવાહનને સ્વાહા' કહી બે આહુતિ દેવબ્રાહ્મણના હાથમાં આપો, પછી બાકીનું અન્ન પિંડ માટે મૂકો અને જે બચ્યું તે પિતૃ અને માતામહના પાત્રમાં નાખો.

પાત્રને મૂકી મુદ્રા કરો, કુશ મૂકો, બંને હાથ ઊંધા રાખી પાત્ર ઉઠાવો અને કહો: 'ૐ, પૃથ્વી તું પાત્ર છે, દ્યૌસ આવરણ છે; બ્રાહ્મણના મુખમાં અમૃત અર્પણ કરું છું, સ્વાહા'—આ પાત્ર અભિમંત્રણ છે. 'વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાંમાં જગતને માપ્યું, ધૂળમાં છુપાવ્યું; હે વિષ્ણુ, આ હવનનું રક્ષણ કર'—આ અન્નમાં ઊંધા અંગૂઠા મૂકવાનો ક્રમ છે.

તતો વિપરીતોપવીતેન સવ્યઞ્જનં સઘૃતમન્નં પિત્રાદિ બ્રાહ્મણપાત્રે નિધાય તદુપરિ ભૂમિસંલગ્નકુશં દત્ત્વા ઓં પૃથિવી તે પાત્રં ઇતિ મન્ત્રેણ ઉત્તાનાભ્યાં પાત્રં ગૃહીત્વા ઓં ઇદં વિષ્ણોરિત્યન્નોપરિ ઉત્તાનં દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠં નિવેશયેત્ । ઓં અપહતેતિ તિલવિકિરણમ્ । ભૂમિપાતિતવામજાનુઃ અમુકગોત્રેભ્યઃ અસ્મત્પિતૃપિતામહેભ્યઃ સપત્નીકેભ્યઃ એતદન્નં સઘૃતં સપાનીયં સવ્યઞ્જનં પ્રતિષિદ્ધવર્જિતં સ્વધા । અન્નં સઙ્કલ્પ્ય ઓં ઊર્જં વહન્તીરમૃતં ઘૃત પયઃ કીલાલં પરિસ્ત્રુતં સ્વધાસ્તુ તર્પયત મે પિતરમ્ । દક્ષિણામુખવરિધારત્યાગઃ ॥ ૧,૨૧૮.

પછી વિપરીત ઉપવીત રાખી, વાનગી અને ઘીવાળું અન્ન પિતૃબ્રાહ્મણના પાત્રમાં મૂકો, ઉપર ભૂમિ સ્પર્શતું કુશ મૂકો. 'ૐ, પૃથ્વી તું પાત્ર છે' મંત્ર બોલી, બંને હાથ સીધા રાખી પાત્ર ઉઠાવો, 'ૐ, આ વિષ્ણુ છે' બોલી, સીધા અંગૂઠા અન્ન પર મૂકો. 'અપહત' કહી તિલ છાંટો. ડાબું ઘૂંટણ જમીન પર રાખી કહો: 'અમુક ગોત્રના મારા પિતા-પિતામહો તથા પત્નીসহ, આ ઘી, પાણી અને વાનગીવાળું અન્ન, પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ વગર, સ્વધા સાથે અર્પણ છે.' સંકલ્પપૂર્વક કહો: 'ૐ, પોષણ આપનાર, અમૃત, ઘી, દૂધ, મીઠી વાનગીઓ, સ્વધા રહે, મારા પિતાને તૃપ્તિ મળે.' દક્ષિણ દિશામાં પાણી છાંટો.

'ૐ, આ શ્રાદ્ધ નિર્દોષ રહે; સંકલ્પ પૂર્ણ થાય.' 'ૐ, ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ—સૂર્યના તેજને ધ્યાન કરીએ, તે અમારો બુદ્ધિપ્રેરક બને.' પછી કહો: 'મીઠી પવન વહે, નદીઓ મધથી વહે, ઔષધિઓ અમારે માટે મધુર બને, રાત-સવાર મધુર થાય, ધરતીની ધૂળ મધુર બને, આકાશ અમારો પિતા બને, વૃક્ષો મધુર ફળ આપે, સૂર્ય મધુર બને, ગાયો અમારે માટે મધુર બને.' 'મધુ, મધુ, મધુ'—આ રીતે જાપ કરો.