ગરુડપુરાણમ્

આસ્યે ચાહવનીયોઽગ્નિઃ સત્યઃ પર્વ ચ મૂર્ધનિ । યઃ પઞ્ચાગ્નીનિમાન્વેદ આહિતાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

મોઢામાં હવન અગ્નિ છે, માથા પર સત્ય અને પર્વ છે; જે આ પાંચ અગ્નિ જાણે છે, તે આહિતાગ્નિ કહેવાય છે.

શરિરમાપઃ સોમં ચ વિવિધં ચાન્નમુચ્યતે । પ્રાણો હ્યગ્નિસ્તથાદિત્યસ્ત્રિભોક્તા એક એવ તુ ॥ ૧,૨૧૩.

શરીર જ પાણી, સોમ અને વિવિધ પ્રકારના અન્નરૂપ છે; પ્રાણ અગ્નિ અને સૂર્ય છે, પણ આ બધાનો ભોગવનાર એક જ છે.

અન્નં બલાય મે ભૂમેરપામગ્ન્યનિલસ્ય ચ । ભવત્યેતત્પરિણતૌ મમાપ્યવ્યાહતં સુખમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

અન્ન મને, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ અને વાયુને શક્તિ આપે છે; એ પાચન પછી મને નિરંતર સુખ આપે એવી પ્રાર્થના છે.

હસ્તેન પરિમાર્જ્યાથ કુર્યાત્તામ્બૂલભક્ષણમ્ । શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય તત્કુર્યાત્સુસમાહિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

હાથ પુંછ્યા પછી પાન ખાવું અને પછી એકાગ્રતાપૂર્વક ઇતિહાસ સાંભળવું.

ઇતિહાસપુરાણાદ્યૈઃ ષષ્ઠસપ્તમકેનયેત્ । તતઃ સન્ધ્યામુપાસીત સ્નાત્વા વૈ પશ્ચિમાં નરઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દિવસના છઠ્ઠા કે સાતમા ભાગે ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પઠન કરવું, પછી સ્નાન કરીને સાંજની સંધ્યા કરવી.

એતદ્વા દિવસે પ્રોક્તમનુષ્ઠાનં મયા દ્વિજ । આચારં યઃ પઠેદ્વિદ્વાઞ્છૃણુયાત્સ દિવંવ્રજેત્ । આચારાદિર્ધર્મકર્તા કેશવો હિ સ્મૃતો દ્વિજ ॥ ૧,૨૧૩.

હે દ્વિજ, મેં આ રીતે દિવસભરના આચાર જણાવ્યા; જે વિદ્વાન આ વાંચે કે સાંભળે, તે સ્વર્ગ પામે છે. હે દ્વિજ, આચાર અને ધર્મના મૂળરૂપે કેશવને યાદ કરવામાં આવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૪ બ્રહ્મોવાચ । અથ સ્નાનવિધિં વક્ષ્યે સ્નાનમૂલા ક્રિયા યતઃ । મૃદ્ગોમયતિલાન્દર્ભાન્પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ ॥ ૧,૨૧૪.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું સ્નાનની વિધિ કહું છું, કેમ કે બધી ક્રિયાઓનું મૂળ સ્નાન છે; તેમાં માટી, ગાયનું છાણ, તલ, દર્ભા ઘાસ અને સુગંધિત ફૂલો ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આહરેત્સ્નાનકાલે ચ સ્નાનાર્થો પ્રયતઃ શુચિઃ । ગન્ધોદકાન્તં વિવિક્તે (ધં) સ્થાપયેત્તાન્યથ ક્ષિતૌ ॥ ૧,૨૧૪.

સ્નાન સમયે, શુદ્ધ મનથી અને કાળજીપૂર્વક, સ્નાન માટે જરૂરી વસ્તુઓ લાવવી જોઈએ અને સુગંધિત પાણી જેવી વસ્તુઓ એકાંત અને સ્વચ્છ જગ્યાએ કે જમીન પર રાખવી જોઈએ.

ત્રિધા કૃત્વા મૃદં તાં તુ ગોમયં ચ વિચક્ષણઃ । અદ્ભિર્મૃદ્ભિશ્ચ ચરણૌ પ્રક્ષાલ્યાથ કરૌ તથા ॥ ૧,૨૧૪.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ માટી અને ગોમયને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવી, પછી પાણી અને માટીથી પગ અને હાથ સારી રીતે ધોવા જોઈએ.

ઉપવીતી બદ્ધશિખઃ સમ્યગાચમ્ય વાગ્યતઃ । ઉરું રાજેત્યૃચા તોયમુપસ્થાય પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૧,૨૧૪.

યજ્ઞોપવીત યોગ્ય રીતે પહેરી, શિખા બાંધી, પાણી પીએલા અને મૌન રાખી, પાણી પાસે જઈ 'ઉરૂં રાજેત' મંત્ર બોલવો અને પાણીની પરિક્રમા કરવી.

આવર્તયેત્તદુદકં યે તે શતમિતિત્ર્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

પાણી ફેરવતી વખતે 'યે તે શતં' મંત્ર બોલવો જોઈએ.

ઓં ઉરું હિ રાજા વરુણશ્ચકાર સૂર્યાય પન્થાનમન્વેત વા । પ્રતિધાતા ચ વક્તારસ્તાહૃદયાવિપશ્ચિત્ । નમોઽગ્ન્યરુણાયા ભિષ્ટુતોવરુણસ્ય પાશઃ । વરુણાય નમઃ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. રાજા વરુણે સૂર્ય માટે વિશાળ માર્ગ બનાવ્યો; જેઓ રક્ષા કરે છે અને બોલે છે, તે બધા જ્ઞાનથી ચાલે છે. અગ્નિ અને અરુણને વંદન, વરુણના બંધન છૂટે. વરુણને નમસ્કાર.

ઓં યે તે શતં વરુણયે સહસ્રં યજ્ઞિયાઃ પાશા વિતતા મહાન્તઃ । તેભિર્નો અદ્ય સવિતોત વિષ્ણુર્વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મરુતઃ સ્વર્કાઃ સ્વાહા । સુમિત્રિયાન ઇત્યબઞ્જલિમાકૃત્યોત્તરેણ તોયં પશ્ચાદ્વિરાજ્ય ચૈવ વિનિઃ ક્ષિપેત્ । ઓં સુમિત્રિયા ન આપ ઓષધયઃ સન્તુ । દુર્મિત્રિયાસ્તસ્મૈ સન્તુ યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યઞ્ચ વયં દ્વિષ્મઃ ॥ ૧,૨૧૪.

પાદૌ કટિં ચૈવ પૂર્વં મૃદ્ભિસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તા વાચમ્ય નમસ્કૃત્ય જલં તતઃ ॥ ૧,૨૧૪.

પહેલાં પગ અને કમર ત્રણ-ત્રણ વાર માટીથી ધોવી, પછી હાથ ધોઈ, પાણી પીને નમસ્કાર કરી પછી પાણી લેવું.

ઓં ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિધે પદં સમૂઢમસ્ય પાંસુરે । મહાવ્યાહૃતિભિઃ પશ્ચાદાચામેત્પ્રયતોઽપિ સન્ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. વિષ્ણુએ આ જગતને ત્રણ પગલાંમાં વટાવ્યું છે; પછી મહાવ્યાહૃતિ બોલી શુદ્ધ મનથી પાણી પીવું.

માર્જયેદ્વૈ મૃદાઙ્ગાનિ ઇદં વિષ્ણુરિતિ ત્વૃચા । ભાસ્કરાભિમુખો મજ્જેદાપો અસ્માનિતિત્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

માટીથી અંગો ધોઈ, 'ઇદં વિષ્ણુરિતિ' મંત્ર બોલવો અને સૂર્યમુખી થઈ 'આપો અસ્માનિતિ' મંત્ર બોલી પાણીમાં ડૂબકી લેવી.

ઓં આપો અસ્માન્માતરઃ શુન્ધયન્તુ ઘૃતેન નો ઘૃતષ્વઃ પુનન્તુ । વિશ્વં હિ રિપ્રં પ્રવહન્તિ દેવીરુદિદાભ્યઃ શુચિરાપૂત એમિ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. પાણી, જે અમારી માતા છે, અમને શુદ્ધ કરે; ઘી જેવી શુદ્ધતા આપે. દેવીઓ જેવી પવિત્ર નદીઓ બધું દુષિત દૂર કરે છે; હું શુદ્ધ જળમાં પ્રવેશું છું.

તતોઽવૃઘૃષ્ય પાત્રાણિ નિમજ્યોન્મજ્ય વૈ શનૈઃ । ગોમયેન વિલિપ્યાથ માનસ્તોક ઇત્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

પછી વાસણોને સ્પર્શ કર્યા વિના ધીરે-ધીરે પાણીમાં ડૂબાડવું અને બહાર કાઢવું, પછી ગોમયથી લપસવું અને 'માનસ્તોક' મંત્ર બોલવો.

ઓં માનસ્તોકે તનયે મા ન આયુષિ મા નો ગોષુ મા નો અશ્વેષુ રીરિષઃ । મા નો વીરાન્રુદ્રભામિનોઽબધીર્હવિષ્મન્તઃ સદમિત્વા હવામહે ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. અમારા સંતાનમાં, આયુષ્યમાં, ગાયોમાં કે ઘોડામાં કોઈ નુકસાન ન થાય; હે રુદ્ર, અમારા વીર પુત્રોને દુઃખ ન પહોંચાડો. અમે હંમેશા તમને હવન સાથે બોલાવીએ છીએ.

તતોઽભિષિઞ્ચેન્મન્ત્રૈસ્તુ વરુણૈસ્તુ યથાક્રમમ્ । ઇમંમે વરુણે દ્વાભ્યાં ત્વન્નઃ સત્વન્ન ઇત્યપિ ॥ ૧,૨૧૪.

પછી, વરુણના મંત્રો અનુસાર, 'ઇમં મે વરુણે દ્વાભ્યામ્' અને 'ત્વન્નઃ સત્વન્ન' જેવા મંત્રો બોલી છાંટવું.

આપો ત્વન્તુમસીતિ ચ મુઞ્ચન્ત્વવભૃતેતિ ચ । ઓં ઇમંમે વરુણ શ્રુધીહવમદ્યા ચ મૃડયત્વા મવસ્યુરાચકે ॥ ૧,૨૧૪.

'આપો ત્વંતુમસી' અને 'મુંચંત્વવભૃત' મંત્રો બોલી, પછી: 'ૐ, હે વરુણ, મારી પ્રાર્થના સાંભળો; આજે કૃપા કરો અને દુઃખ દૂર કરો, કેમ કે હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું.'

અભિષિચ્ય તથાત્માનં નિમજ્યાચમ્ય વૈ પુનઃ । દર્ભેણ પાયયેન્મન્ત્રૈરલિઙ્ગૈઃ પાવનૈરિમૈઃ ॥ ૧,૨૧૪.

આ રીતે પોતાને છાંટ્યા પછી, ફરી પાણીમાં ડૂબકી લઈને, ફરી પાણી પીવું અને પછી દર્ભાથી શુદ્ધિ માટે મંત્રો બોલી છાંટવું.

આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિરિદમાપો હવિષ્મતીઃ । દેવીરાપ ઇતિ દ્વાભ્યાં આપોદેવા ઇતિ ત્ર્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

'આપો હિષ્ઠ'થી શરૂ થતા ત્રણ મંત્રો, પછી 'ઇદમ આપો હવિષ્મતી' ત્રણવાર, 'દેવીર આપઃ' બે વાર અને 'આપો દેવાઃ' ત્રણવાર બોલવા.

દ્રુપદાદિવ ઇતિ ચ શન્નો દેવીરપાં રસઃ । આપો દેવો પાવમાન્યઃ પુનન્ત્વાદ્યા ઋચો નવ ॥ ૧,૨૧૪.

'દ્રુપદાદિવ', 'શં નો દેવીર અપાં રસઃ' અને 'આપો દેવો પાવમાન્યઃ પુનંતુ' એમ કુલ નવ મંત્રો બોલવા.

ચિત્પતિર્મેતિ ચ શનૈઃ પ્લાવ્યાત્મનં સમાહિતઃ । હિરણ્યવર્ણા ઇતિ ચ પાવમાન્યસ્તથા પરાઃ ॥ ૧,૨૧૪.

પછી મનને એકાગ્ર કરીને, 'ચિત્પતિ' અને 'હિરણ્યવર્ણા' તથા અન્ય પાવમાની સ્તોત્રોનું સ્મરણ કરતા ધીમે ધીમે પોતાને પાણીમાં ડૂબાડવું.

તરત્સામા શુદ્ધવત્યઃ પવિત્રાણિ ચ શક્તિતઃ । વારુણ્યા બહવઃ પુણ્યાઃ શક્તિતઃ સંપ્રયોજયેત્ ॥ ૧,૨૧૪.

ત્યારે તરત્સામ, શુદ્ધવતી અને પવિત્ર મંત્રો શક્તિપૂર્વક ઉચ્ચારવા. વરુણીના અનેક પવિત્ર મંત્રો પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવાં.

ઓં કારેણ વ્યાહૃતિભિર્ગાયત્ર્યા ચ સમન્વિતઃ । આદાવન્તે ચ કુર્વીત અભિષેકં યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૨૧૪.

'ૐ' સાથે વ્યાહૃતિઓ અને ગાયત્રી જોડીને, શરૂઆતમાં અને અંતે, યોગ્ય ક્રમ પ્રમાણે અભિષેક કરવો.

જલમધ્યસ્થિતસ્યૈવ માર્જનં તુ વિધીયતે । અન્તર્જલે જપેન્મન્ત્રં ત્રિઃ કૃત્વા ચાઘમર્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૪.

પાણીમાં ઊભા રહીને શુદ્ધિ કરવી. પાણીમાં જ મંત્ર અને અઘમર્ષણ ત્રણ વખત જપવું.