ગરુડપુરાણમ્

તૂષ્ણીમેવ તુ શૂદ્રસ્ય સનમસ્કારકં સ્મૃતમ્ । અધ્યાપનં બ્રહ્મયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞસ્તુ તર્પણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

શૂદ્ર માટે મૌનપૂર્વક શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરવું કહેવાયું છે; શિક્ષણ, બ્રહ્મયજ્ઞ અને પિતૃયજ્ઞ માટે જળ અર્પણ કરીને કરવું જોઈએ.

હોમો દૈવી બલિર્ભૌતો ન યજ્ઞોઽતિથિપૂજનમ્ । ગવા ગોષ્ઠે દશગુણં અગ્ન્યગારે શતાધિકમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

હોમ દેવતાઓ માટે છે, બલિ ભૂતો માટે છે અને મહેમાનોને આપવું યજ્ઞ નથી; ગૌશાળામાં ગાય દાન કરવાથી દસગણું ફળ મળે છે અને અગ્નિગૃહમાં તો એ ફળ સો ગણું થાય છે.

સિદ્ધક્ષેત્રેષુ તીર્થેષુ દેવતાયતનેષુ ચ । સહસ્રશતકોટીનામનન્તં વિષ્ણુસન્નિધૌ ॥ ૧,૨૧૩.

પવિત્ર ક્ષેત્રો, તીર્થો અને દેવસ્થાનોમાં તો અનંત, લાખો કરોડો ગુણું ફળ મળે છે—વિશેષ કરીને શ્રીવિષ્ણુની હાજરીમાં તો એ ફળ ગણતરીથી બહાર છે.

પઞ્ચમે ચ તથા ભાગે સંવિભાગો યથાર્થતઃ । પિતૃદે વમનુષ્યાણાં કોટીનાં ચોપદિશ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

પાંચમા ભાગમાં પણ યોગ્ય રીતે વહેંચણી કરવી જોઈએ; પિતૃઓ અને મનુષ્યો માટે પણ એ ફળ કરોડોમાં ગણાય છે.

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાયાગ્ર યઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાશ્નુતે । સ પ્રેત્ય લભતે સ્વર્ગમન્નદાનં સમાચરન્ ॥ ૧,૨૧૩.

જે વ્યક્તિ પહેલા બ્રાહ્મણોને ભોજન આપે અને પછી મિત્રો સાથે ભોજન કરે, અને અન્નદાન કરે, તે મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે.

પૂર્વં મધુરમશ્રીયાલ્લવણામ્લૌ ચ મધ્યતઃ । કટુતિક્તકષાયાંશ્ચ પયશ્ચૈવ તથાન્તતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પ્રથમ મીઠું ખાવું, પછી વચ્ચે ખારું અને ખાટું, અને અંતે તીખું, કડવું, કસેલું તથા દૂધ લેવું.

શાકં ચ રાત્રૌ ભૂમિષ્ઠમત્યન્તં ચ વિવર્જયેત્ । નચૈકરસસેવાયાં પ્રસજ્જેત કદાચન ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રે જમીન પર ઊગતા શાકભાજી લેવી નહીં અને ક્યારેય એક જ સ્વાદના ખોરાકમાં આસક્ત થવું નહીં.

સમૃતં બ્રાહ્મણસ્યાન્નં ક્ષત્રિયાન્નં પયઃ સ્મૃતમ્ । વૈશ્યસ્ય ચાન્નમેવાન્નં શૂદ્રાન્નં રુધિરં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણ માટે અન્ન, ક્ષત્રિય માટે દૂધ, વૈશ્ય માટે અન્ન અને શૂદ્ર માટે રક્ત ભોજન તરીકે કહેવાયું છે.

અમાવાસી વસેદત્ર એકહાયનમેવ વા ॥ ૧,૨૧૩.

અમાવાસ્યાના દિવસે અહીં રહેવું, અથવા એક વર્ષ સુધી અહીં રહેવું જોઈએ.

તત્ર શ્રીશ્ચૈવ લક્ષ્મીશ્ચ વસતે નાત્ર સંશયઃ । ઉદરે ગાર્હપત્યાગ્નિઃ પૃષ્ઠદેશે તુ દક્ષિણઃ ॥ ૧,૨૧૩.

અહીં શ્રી અને લક્ષ્મી બંને નિવાસ કરે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; પેટમાં ગૃહપતિ અગ્નિ છે અને પીઠ પર દક્ષિણ અગ્નિ છે.

આસ્યે ચાહવનીયોઽગ્નિઃ સત્યઃ પર્વ ચ મૂર્ધનિ । યઃ પઞ્ચાગ્નીનિમાન્વેદ આહિતાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

મોઢામાં હવન અગ્નિ છે, માથા પર સત્ય અને પર્વ છે; જે આ પાંચ અગ્નિ જાણે છે, તે આહિતાગ્નિ કહેવાય છે.

શરિરમાપઃ સોમં ચ વિવિધં ચાન્નમુચ્યતે । પ્રાણો હ્યગ્નિસ્તથાદિત્યસ્ત્રિભોક્તા એક એવ તુ ॥ ૧,૨૧૩.

શરીર જ પાણી, સોમ અને વિવિધ પ્રકારના અન્નરૂપ છે; પ્રાણ અગ્નિ અને સૂર્ય છે, પણ આ બધાનો ભોગવનાર એક જ છે.

અન્નં બલાય મે ભૂમેરપામગ્ન્યનિલસ્ય ચ । ભવત્યેતત્પરિણતૌ મમાપ્યવ્યાહતં સુખમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

અન્ન મને, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ અને વાયુને શક્તિ આપે છે; એ પાચન પછી મને નિરંતર સુખ આપે એવી પ્રાર્થના છે.

હસ્તેન પરિમાર્જ્યાથ કુર્યાત્તામ્બૂલભક્ષણમ્ । શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય તત્કુર્યાત્સુસમાહિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

હાથ પુંછ્યા પછી પાન ખાવું અને પછી એકાગ્રતાપૂર્વક ઇતિહાસ સાંભળવું.

ઇતિહાસપુરાણાદ્યૈઃ ષષ્ઠસપ્તમકેનયેત્ । તતઃ સન્ધ્યામુપાસીત સ્નાત્વા વૈ પશ્ચિમાં નરઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દિવસના છઠ્ઠા કે સાતમા ભાગે ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પઠન કરવું, પછી સ્નાન કરીને સાંજની સંધ્યા કરવી.

એતદ્વા દિવસે પ્રોક્તમનુષ્ઠાનં મયા દ્વિજ । આચારં યઃ પઠેદ્વિદ્વાઞ્છૃણુયાત્સ દિવંવ્રજેત્ । આચારાદિર્ધર્મકર્તા કેશવો હિ સ્મૃતો દ્વિજ ॥ ૧,૨૧૩.

હે દ્વિજ, મેં આ રીતે દિવસભરના આચાર જણાવ્યા; જે વિદ્વાન આ વાંચે કે સાંભળે, તે સ્વર્ગ પામે છે. હે દ્વિજ, આચાર અને ધર્મના મૂળરૂપે કેશવને યાદ કરવામાં આવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૪ બ્રહ્મોવાચ । અથ સ્નાનવિધિં વક્ષ્યે સ્નાનમૂલા ક્રિયા યતઃ । મૃદ્ગોમયતિલાન્દર્ભાન્પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ ॥ ૧,૨૧૪.

બ્રહ્માજીએ કહ્યું: હવે હું સ્નાનની વિધિ કહું છું, કેમ કે બધી ક્રિયાઓનું મૂળ સ્નાન છે; તેમાં માટી, ગાયનું છાણ, તલ, દર્ભા ઘાસ અને સુગંધિત ફૂલો ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આહરેત્સ્નાનકાલે ચ સ્નાનાર્થો પ્રયતઃ શુચિઃ । ગન્ધોદકાન્તં વિવિક્તે (ધં) સ્થાપયેત્તાન્યથ ક્ષિતૌ ॥ ૧,૨૧૪.

સ્નાન સમયે, શુદ્ધ મનથી અને કાળજીપૂર્વક, સ્નાન માટે જરૂરી વસ્તુઓ લાવવી જોઈએ અને સુગંધિત પાણી જેવી વસ્તુઓ એકાંત અને સ્વચ્છ જગ્યાએ કે જમીન પર રાખવી જોઈએ.

ત્રિધા કૃત્વા મૃદં તાં તુ ગોમયં ચ વિચક્ષણઃ । અદ્ભિર્મૃદ્ભિશ્ચ ચરણૌ પ્રક્ષાલ્યાથ કરૌ તથા ॥ ૧,૨૧૪.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ માટી અને ગોમયને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવી, પછી પાણી અને માટીથી પગ અને હાથ સારી રીતે ધોવા જોઈએ.

ઉપવીતી બદ્ધશિખઃ સમ્યગાચમ્ય વાગ્યતઃ । ઉરું રાજેત્યૃચા તોયમુપસ્થાય પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૧,૨૧૪.

યજ્ઞોપવીત યોગ્ય રીતે પહેરી, શિખા બાંધી, પાણી પીએલા અને મૌન રાખી, પાણી પાસે જઈ 'ઉરૂં રાજેત' મંત્ર બોલવો અને પાણીની પરિક્રમા કરવી.

આવર્તયેત્તદુદકં યે તે શતમિતિત્ર્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

પાણી ફેરવતી વખતે 'યે તે શતં' મંત્ર બોલવો જોઈએ.

ઓં ઉરું હિ રાજા વરુણશ્ચકાર સૂર્યાય પન્થાનમન્વેત વા । પ્રતિધાતા ચ વક્તારસ્તાહૃદયાવિપશ્ચિત્ । નમોઽગ્ન્યરુણાયા ભિષ્ટુતોવરુણસ્ય પાશઃ । વરુણાય નમઃ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. રાજા વરુણે સૂર્ય માટે વિશાળ માર્ગ બનાવ્યો; જેઓ રક્ષા કરે છે અને બોલે છે, તે બધા જ્ઞાનથી ચાલે છે. અગ્નિ અને અરુણને વંદન, વરુણના બંધન છૂટે. વરુણને નમસ્કાર.

ઓં યે તે શતં વરુણયે સહસ્રં યજ્ઞિયાઃ પાશા વિતતા મહાન્તઃ । તેભિર્નો અદ્ય સવિતોત વિષ્ણુર્વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મરુતઃ સ્વર્કાઃ સ્વાહા । સુમિત્રિયાન ઇત્યબઞ્જલિમાકૃત્યોત્તરેણ તોયં પશ્ચાદ્વિરાજ્ય ચૈવ વિનિઃ ક્ષિપેત્ । ઓં સુમિત્રિયા ન આપ ઓષધયઃ સન્તુ । દુર્મિત્રિયાસ્તસ્મૈ સન્તુ યોઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યઞ્ચ વયં દ્વિષ્મઃ ॥ ૧,૨૧૪.

પાદૌ કટિં ચૈવ પૂર્વં મૃદ્ભિસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ । પ્રક્ષાલ્ય હસ્તા વાચમ્ય નમસ્કૃત્ય જલં તતઃ ॥ ૧,૨૧૪.

પહેલાં પગ અને કમર ત્રણ-ત્રણ વાર માટીથી ધોવી, પછી હાથ ધોઈ, પાણી પીને નમસ્કાર કરી પછી પાણી લેવું.

ઓં ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિધે પદં સમૂઢમસ્ય પાંસુરે । મહાવ્યાહૃતિભિઃ પશ્ચાદાચામેત્પ્રયતોઽપિ સન્ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. વિષ્ણુએ આ જગતને ત્રણ પગલાંમાં વટાવ્યું છે; પછી મહાવ્યાહૃતિ બોલી શુદ્ધ મનથી પાણી પીવું.

માર્જયેદ્વૈ મૃદાઙ્ગાનિ ઇદં વિષ્ણુરિતિ ત્વૃચા । ભાસ્કરાભિમુખો મજ્જેદાપો અસ્માનિતિત્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

માટીથી અંગો ધોઈ, 'ઇદં વિષ્ણુરિતિ' મંત્ર બોલવો અને સૂર્યમુખી થઈ 'આપો અસ્માનિતિ' મંત્ર બોલી પાણીમાં ડૂબકી લેવી.

ઓં આપો અસ્માન્માતરઃ શુન્ધયન્તુ ઘૃતેન નો ઘૃતષ્વઃ પુનન્તુ । વિશ્વં હિ રિપ્રં પ્રવહન્તિ દેવીરુદિદાભ્યઃ શુચિરાપૂત એમિ ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. પાણી, જે અમારી માતા છે, અમને શુદ્ધ કરે; ઘી જેવી શુદ્ધતા આપે. દેવીઓ જેવી પવિત્ર નદીઓ બધું દુષિત દૂર કરે છે; હું શુદ્ધ જળમાં પ્રવેશું છું.

તતોઽવૃઘૃષ્ય પાત્રાણિ નિમજ્યોન્મજ્ય વૈ શનૈઃ । ગોમયેન વિલિપ્યાથ માનસ્તોક ઇત્યૃચા ॥ ૧,૨૧૪.

પછી વાસણોને સ્પર્શ કર્યા વિના ધીરે-ધીરે પાણીમાં ડૂબાડવું અને બહાર કાઢવું, પછી ગોમયથી લપસવું અને 'માનસ્તોક' મંત્ર બોલવો.

ઓં માનસ્તોકે તનયે મા ન આયુષિ મા નો ગોષુ મા નો અશ્વેષુ રીરિષઃ । મા નો વીરાન્રુદ્રભામિનોઽબધીર્હવિષ્મન્તઃ સદમિત્વા હવામહે ॥ ૧,૨૧૪.

ૐ. અમારા સંતાનમાં, આયુષ્યમાં, ગાયોમાં કે ઘોડામાં કોઈ નુકસાન ન થાય; હે રુદ્ર, અમારા વીર પુત્રોને દુઃખ ન પહોંચાડો. અમે હંમેશા તમને હવન સાથે બોલાવીએ છીએ.